Załącznik nr 1 do 

Uchwały nr 837 / 251 / IV / 2013 
Zarządu Województwa Śląskiego 
z dnia 25 kwietnia 2013 roku 

REGIONALNY OŚRODEK POLITYKI SPOŁECZNEJ
WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

Wieloletni regionalny plan działań na rzecz promocji                    i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia                                w województwie śląskim na lata 2012 - 2020

Katowice 2012

Projekt “Kształcenie i doradztwo dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego” 
współfinansowany jest przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Opracowanie wykonane przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w ramach projektu systemowego pn. „Kształcenie i doradztwo dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego”, realizowanego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytetu VII Promocja Integracji Społecznej.

Konsultacja merytoryczna:

Marcin Budziński
Jadwiga Pauli

Spis treści

1.	Wprowadzenie	5
1.1.	 Zagadnienia definicyjne	15
1.2.	 Podstawy prawne	20
2.	Diagnoza sytuacji społeczno - ekonomicznej województwa śląskiego	21
2.1.	 Sytuacja społeczno - ekonomiczna	21
2.2.	 Rynek pracy i sytuacja zawodowa	24
3.	Diagnoza sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim	31
3.1.	 Sektor ekonomii społecznej i jego otoczenie	31
3.1.1.	Przedsiębiorstwa społeczne (podmioty o charakterze rynkowym)	31
3.1.2.	Podmioty ekonomii społecznej (o charakterze integracyjnym)	38
3.1.3.	Trzeci sektor	44
3.1.4.	Podmioty wspierające i otoczenie sektora ekonomii społecznej	54
3.2.	 Analiza SWOT sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim	64
3.3.	 Rekomendacje	69
4.	Priorytety oraz kierunki działania	71
4.1.	 Priorytety, cele, kierunki działań, działania i oczekiwane rezultaty	71
4.2.	 Harmonogram działań	87
4.3.	 Finansowanie	88
5.	Założenia systemu realizacji i monitoringu Planu	91

Wykaz ważniejszych skrótów używanych w dokumencie:

CES – Centrum/-a Ekonomii Społecznej
CIS – centrum/-a integracji społecznej
EFS – Europejski Fundusz Społeczny
ES – ekonomia społeczna
GUS – Główny Urząd Statystyczny
ISP – inkubator/-y społecznej przedsiębiorczości
JST – jednostka/-i samorządu terytorialnego
KIS – klub integracji społecznej
LGD – lokalna/-e grupa działania
MPiPS – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej
NGO – organizacje pozarządowe
OPS – ośrodek pomocy społecznej
OWES – ośrodek wsparcia ekonomii społecznej
PCPR – powiatowe centrum pomocy rodzinie
PES – podmioty ekonomii społecznej
PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki
PS – przedsiębiorstwo społeczne
PUP – powiatowy urząd pracy
ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
UMWŚ – Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
US – Urząd Statystyczny w Katowicach
WTZ – warsztat terapii zajęciowej
WUP – Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach
ZAZ – zakład aktywności zawodowej
ZPCh – zakład pracy chronionej

1.	Wprowadzenie
Pierwsze elementy gospodarki społecznej w Polsce pojawiły się w XIX wieku, w okresie zaborów. Powstał wówczas system instytucji, które były odpowiedzią zarówno na potrzeby społeczności, jak i na próby pozbawienia tożsamości kulturowej i narodowej. O ile 
w przypadku Europy Zachodniej decydującym czynnikiem, który wpłynął na rozwój ekonomii społecznej była industrializacja, tak w przypadku Polski znaczącą rolę odegrały czynniki polityczne i narodowowyzwoleńcze. W okresie 20-lecia międzywojennego pozycja ekonomii społecznej była już ugruntowana - funkcjonowało wówczas ponad 20 tys. spółdzielni, a szczególne znaczenie na rynku ubezpieczeń odgrywały towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Inicjatywy społeczno-gospodarcze podejmowane w tym czasie, służyły wsparciu przedsięwzięć gospodarczych w sytuacji rozproszenia zasobów kapitałowych oraz wysokiego ryzyka inwestycyjnego, tworzeniu nowych szans dla osób zubożałych w wyniku represji politycznych oraz były okazją do prowadzenia działalności patriotycznej. Wspierano inicjatywy dające pracę osobom ubogim i zagrożonym wykluczeniem, zaliczane wówczas do indywidualnej działalności filantropijnej. Podejmowanie wspólnych inicjatyw gospodarczych miało umożliwić szerokie włączenie się społeczeństwa w odbudowę kraju i stworzyć szanse na podjęcie działalności gospodarczej przez osoby o zróżnicowanych zasobach kapitałowych.
Okres powojenny skutecznie zahamował rozwój gospodarki społecznej w Polsce, co doprowadziło do dewaluacji wielu podmiotów działających w tym obszarze. Te, którym udało się przetrwać jak np. spółdzielnie straciły swój społeczny charakter i do tej pory borykają się z niekorzystnym wizerunkiem organizacji identyfikowanych z poprzednim systemem. Tzw. „nowa ekonomia społeczna” dopiero zaczyna się rozwijać, a jej korzenie powiązane są z sektorem pozarządowym. 
I dekada XXI wieku przyniosła wzrost zainteresowania problematyką ekonomii społecznej wśród wielu środowisk. Do tej pory podmioty tradycyjnie zaliczane do tego obszaru tj. spółdzielnie, towarzystwa wzajemnościowe czy niektóre organizacje pozarządowe budziły zainteresowanie wąskich grup społecznych, zaangażowanych w ich działania. Ostatnie lata przyniosły dynamiczny rozwój sektora ekonomii społecznej, co znalazło swoje odzwierciedlenie w rozmaitych dokumentach europejskich oraz krajowych, gdzie ekonomia społeczna traktowana jest jako skuteczny instrument prorozwojowy. Na poziomie krajowym odwołania do ekonomii społecznej można znaleźć m.in. w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego, Strategii Rozwoju Kraju oraz Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki.

***
Od 1 czerwca 2010 roku, w ramach Priorytetu VII Promocja integracji społecznej,                          w poddziałaniu 7.1.3 Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, wprowadzono nowy typ operacji (projektu) pod nazwą: opracowanie, realizacja i monitoring wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w regionie. Wytyczne dot. opracowania ww. dokumentu przygotowane zostały przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej i przekazane regionalnym ośrodkom polityki społecznej. 

Jednym z podstawowych założeń Wytycznych jest umiejscowienie Planu w strukturze planowania strategicznego województwa. Do zadań samorządu województwa należy prowadzenie polityki rozwoju, na którą składa się m.in.:
•	tworzenie warunków rozwoju gospodarczego, w tym kreowanie rynku pracy;
•	pozyskiwanie i łączenie środków finansowych: publicznych i prywatnych, w celu realizacji zadań z zakresu użyteczności publicznej;
•	promocja walorów i możliwości rozwojowych województwa;
•	wspieranie i prowadzenie działań na rzecz integracji społecznej i przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu.
Jak można zauważyć, wszystkie ww. zadania łączą się z szeroko rozumianym pojęciem „ekonomii społecznej”.

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 lipca 2010 roku w ramach Celu 2: Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych, wskazuje możliwości rozwoju sektora ekonomii społecznej w następujących wymiarach polityki regionalnej:
•	aktywizacja zawodowa osób pozostających bez pracy (aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu) - poradnictwo, pośrednictwo pracy, szkolenia                          i przekwalifikowania, prace interwencyjne i inne formy tworzenia miejsc pracy, rozwój ekonomii społecznej, formy wczesnej interwencji (w tym outplacement), staże i praktyki zawodowe;
•	rozwój lokalny (w tym kulturalny) oraz rozwój kapitału społecznego - wsparcie lokalnych inicjatyw społecznych;
•	przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, w tym ograniczenie zjawiska ubóstwa,            w szczególności wśród dzieci i osób starszych, realizacja programów integracji społecznej, rozwój działań ekonomii społecznej, w tym przedsiębiorstw ekonomii społecznej, które spełniają funkcje w zakresie integracji społecznej, poprawy bądź uzupełniania usług publicznych oraz rozwoju wspólnot lokalnych.

Głównym zadaniem Planu (programu wojewódzkiego) jest wyznaczenie podstawowych kierunków działań regionalnej polityki wobec ekonomii społecznej, finansowanej                            z następujących źródeł:
•	publicznych takich jak:
- fundusze unijne;
- środki budżetu państwa;
- środki budżetów jednostek samorządu terytorialnego; 
•	niepublicznych.

Wieloletni regionalny plan działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie śląskim jest zgodny z założeniami Strategii Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na lata 2006-2020, w tym z priorytetem II „Rozwój ekonomii społecznej jako instrumentu aktywnej polityki społecznej” oraz następującymi celami strategicznymi i kierunkami działań:
•	celem strategicznym 3 „Wspieranie osób starszych w pełnieniu ról społecznych”, kierunkami działań 3.1. „Włączanie osób starszych do działań na rzecz rozwoju środowiska lokalnego” i 3.2. „Dostosowanie systemu wsparcia, w tym pomocy społecznej do potrzeb starzejącego się społeczeństwa”;
•	celem strategicznym 4 „Wzmacnianie równych szans osób niepełnosprawnych”, kierunkami działań 4.1. „Tworzenie warunków do zachowania samodzielności                      i niezależności osób niepełnosprawnych”; 
•	celem strategicznym 5 „Wspieranie działań na rzecz profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień”, kierunkiem działań 5.7. „Wspieranie działań w obszarze reintegracji społecznej i zawodowej osób uzależnionych”;
•	celem strategicznym 6 „Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu”, kierunkiem działań  6.2. „Prowadzenie i wspieranie działań na rzecz włączenia osób, rodzin i grup do życia społecznego” i 6.5. „Wspieranie rozwoju organizacji społecznych”;
•	celem strategicznym 7 „Wzmacnianie bezpieczeństwa publicznego”, kierunkiem działań 7.3. „Ochrona rodzin i innych grup społecznych przed zjawiskami dezorganizacji i patologii społecznej”.

Plan jest również spójny z następującymi celami strategicznymi i kierunkami działań Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2020”:
•	celem strategicznym A.1: „Wysoki poziom wykształcenia i umiejętności mieszkańców” i kierunkiem działań A.1.3: „Poprawa zatrudnialności i aktywności zawodowej mieszkańców”;
•	celem strategicznym B.1: „Zdrowy i bezpieczny mieszkaniec województwa”                          i kierunkami działań B.1.3: „Podniesienie skuteczności polityki społecznej” oraz B.1.5: „Wzmacnianie aktywności społecznej”;
•	celem strategicznym B.2: „Wysoka jakość środowiska naturalnego” i kierunkami działań B.2.4: „Uporządkowanie i wdrożenie systemu gospodarki odpadami” oraz B.2.5: „Rewitalizacja terenów zdegradowanych” (w zakresie potencjalnego obszaru działania przedsiębiorstw społecznych związanego z ochroną środowiska, zagospodarowaniem odpadów, rekultywacją zniszczonych terenów);
•	celem strategicznym B.3: „Atrakcyjne warunki zamieszkania i wysoka jakość przestrzeni” i kierunkami działań B.3.1: „Zagospodarowanie centrów miast oraz zdegradowanych dzielnic”, B.3.5: „Kształtowanie ośrodków wiejskich” oraz B.3.6: „Zwiększenie atrakcyjności turystycznej regionu”.

Ostatecznymi beneficjentami działań Planu są zamieszkujące na terenie województwa śląskiego: 
•	osoby wykluczone oraz zagrożone wykluczeniem społecznym (materialnym, strukturalnym, normatywnym i fizycznym), w tym osoby ubogie, bezdomne, uzależnione, byli więźniowie itp.;
•	osoby bezrobotne (przede wszystkim będące w szczególnej sytuacji na rynku pracy,      w tym klienci Powiatowych Urzędów Pracy oraz Ośrodków Pomocy Społecznej                   i Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie);
•	osoby niepełnosprawne, z zaburzeniami psychicznymi, w tym uczestnicy Warsztatów Terapii Zajęciowej i Zakładów Aktywności Zawodowej; 
•	klienci Centrów Integracji Społecznej i Klubów Integracji Społecznej;
•	osoby pragnące założyć lub prowadzące przedsiębiorstwo społeczne (pracownicy spółdzielni socjalnych, spółdzielni pracy, spółdzielni niewidomych i inwalidów, spółdzielni o charakterze konsumenckim i wzajemnościowym, spółek z o.o. non-profit oraz pracownicy/członkowie/wolontariusze organizacji pozarządowych).

W pracach nad Wieloletnim regionalnym planem działań na rzecz promocji                                      i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej              i jej otoczenia w województwie śląskim brali udział członkowie Wojewódzkiego Zespołu             ds. Ekonomii Społecznej oraz 5 zespołów zadaniowych w następujących składach:

Wojewódzki Zespół ds. Ekonomii Społecznej

Mariusz Kleszczewski – Wicemarszałek Województwa Śląskiego – Przewodniczący Wojewódzkiego Zespołu

Halina Misiewicz – Dyrektor Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego – Wiceprzewodnicząca Wojewódzkiego Zespołu

Andrzej Gillner – Przewodniczący Komisji ds. Organizacji Pozarządowych Śląskiego Związku Gmin   i Powiatów – Członek Wojewódzkiego Zespołu

Jan Klimek – Prezes Zarządu Izby Rzemieślniczej oraz Małej i Średniej Przedsiębiorczości – Członek Wojewódzkiego Zespołu

Mieczysław Płaneta – Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach –  Członek Wojewódzkiego Zespołu

Andrzej Rączaszek – Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katedra Polityki Społecznej                         i Gospodarczej – Członek Wojewódzkiego Zespołu

Anna Szelest – Prezes Zarządu Stowarzyszenia Wspierania Organizacji Pozarządowych MOST – Członek Wojewódzkiego Zespołu

Jarosław Wesołowski – Dyrektor Wydziału Europejskiego Funduszu Społecznego Urzędu Marszałkowskiego – Członek Wojewódzkiego Zespołu

Zespół zadaniowy ds. integracji i reintegracji społecznej

Lider zespołu Józef Wojtas - Regionalny Ośrodek EFS w Częstochowie

Paweł Abucki - Centrum Inicjatyw Lokalnych/ Zawiercie
Barbara Banaś - Ośrodek Interwencji Kryzysowej/ Siemianowice Śląskie
Piotr Bańczyk - Centrum Społecznego Rozwoju
Helena Breczko - Urząd Miejski/ Zabrze
Maria Czaj-Kobyłkiewicz - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Anna Czerwińska-Rojek - Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
Joanna Dąbrowicz - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Lubliniec 
Blanka Długi - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Rybnik
Piotr Drygała - Urząd Miejski/ Dąbrowa Górnicza
Mateusz Eichner - Centrum Społecznego Rozwoju
Barbara Ender - Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie/ Bytom
Agnieszka Grabowska - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Świętochłowice
Daniel Grzywna - Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie/ Zabrze
Radosław Kaziród - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Zawiercie
Maciej Klimek - Uniwersytet Śląski/ Studium Pracy Socjalnej
Maria Kowalczyk - Cichy - Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie/ Zabrze
Magdalena Krawczyk - Centrum Edukacji i Pracy Młodzieży/ OHP Katowice
Anna Kruczek - Śląskie Forum Organizacji Pozarządowych KAFOS/ Katowice
Edyta Krząpa - Centrum Aktywizacji Zawodowej/ Powiatowy Urząd Pracy/ Świętochłowice
Jolanta Kunert - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Świętochłowice
Agnieszka Ludwig - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Myszków
Leszek Nowak - Wojewódzki Urząd Pracy/ Katowice
Alina Nowak - Powiatowy Urząd Pracy/ Zabrze
Małgorzata Ochęduszko-Ludwik - Urząd Miejski/ Sosnowiec
Małgorzata Ostaszewska - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Paweł Paściak - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Katowice
Małgorzata Polak - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Bielsko - Biała
Grażyna Regulska - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Małgorzata Rzekiecka - Muszyńska - Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie/ Zawiercie
Agnieszka Rzepecka - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Katowice
Kazimierz Słobodzian - Śląskie Forum Organizacji Pozarządowych KAFOS/ Katowice
Mirosław Skwara - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Gliwice
Aleksandra Stachowiak - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Lubliniec
Aleksandra Szota - Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie/ Zabrze
Jan Szulik - Urząd Miejski/ Zabrze
Beata Szypka - Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej/ Bestwina
Dagmara Ściubis-Szota - Fundacja Świętego Barnaby/ Częstochowa
Marek Tendera - Centrum Aktywizacji Zawodowej/ Powiatowy Urząd Pracy/ Świętochłowice
Jolanta Wolanin - Urząd Miasta/ Katowice
Eliza Woldan - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Danuta Zalewska-Rozum - Powiatowy Urząd Pracy/ Zabrze
Beata Żukowska - Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie/ Bytom

Zespół zadaniowy ds. współpracy sektora ES z otoczeniem instytucjonalnym                                        i pozainstytucjonalnym, w tym ze środowiskiem biznesu

Lider zespołu Andrzej Gillner - Gliwickie Centrum Organizacji Pozarządowych/Śląski Związek Gmin i Powiatów

Jan Chmiel - Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”/ Bielsko - Biała
Paweł Durleta - Wojewódzki Urząd Pracy/ Katowice
Tadeusz Durczok - Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej/ Chorzów
Ewa Gorzelak-Deska - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Zawiercie
Joanna Gros - Urząd Miejski/ Tarnowskie Góry
Maria Grzywocz - Centrum Rehabilitacyjno-Oświatowe/Śląskie Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Specjalnej Troski i Osobom z Upośledzeniem Umysłowym Oddział „Odrodzenie”/ Katowice
Marta Grzywocz-Owoc - Urząd Miasta/ Siemianowice Śląskie
Justyna Kalich - firma KALICH
Radosław Knesz - Powiatowy Urząd Pracy/ Rybnik
Zygmunt Knopik - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Zawiercie
Izabella Konieczny - Urząd Miasta/ Mikołów
Krzysztof Kotyniewicz - Polski Związek Głuchych Oddział Śląski/ Katowice
Piotr Masłowski - Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych/ Rybnik
Mariola Opiekulska - Fundacja Pomocy Ubogim Św. Rity z Cascia/ Zawiercie
Jolanta Pełka - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Anna Piotrowska - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Katowice
Justyna Poloczek-Soboń - Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym/ WTZ Chorzów
Sebastian Ratman - ZHP Komenda Chorągwi Śląskiej/ Katowice
Patrycja Rojek - Stowarzyszenie Wspierania Działań Twórczych UNIKAT/ Katowice
Krystyna Rygiel - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Mysłowice
Joanna Stępień - Pełnomocnik Marszałka ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi i równych szans/ Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego/ Katowice
Anna Szczyrba-Niemiec - Gliwickie Centrum Organizacji Pozarządowych/ Gliwice
Dorota Szybała-Pelak - Rudzka Agencja Rozwoju „INWESTOR”/ Ruda Śląska
Edyta Tkacz - Ośrodek Wsparcia Spółdzielczości Socjalnej przy Powiatowym Urzędzie Pracy/ Ruda Śląska
Agnieszka Tomecka - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Czerwionka - Leszczyny
Dawid Topol - Żorskie Centrum Organizacji Pozarządowych/ Żory
Jakub Wąsik - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Cieszyn
Anna Woźniak - Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego/ Katowice
Kamil Wójcik - Centrum Integracji Społecznej/ Świętochłowice
Ludwik Zogała - Śląska Fundacja Obywatelska LEX CIVIS/ Katowice

Zespół zadaniowy ds. edukacji i profesjonalizacji sektora ES

Lider zespołu Anna Szelest - Stowarzyszenie Wspierania Organizacji Pozarządowych „MOST”

Bożena Antończyk - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Chorzów
Wiesław Bełz - Śląskie Towarzystwo Marketingowe/ Katowice
Ewa Dudkiewicz - Śląska Fundacja Obywatelska LEX CIVIS/ Katowice
Tadeusz Durczok - Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej/ Chorzów
Krzysztof Hołyński - Stowarzyszenie Wspierania Organizacji Pozarządowych „MOST”/ Katowice
Małgorzata Jabłońska - Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej/ Chorzów
Agata Kiszkis - Polskie Towarzystwo Limfologiczne/ Chorzów
Aleksandra Kobylarz - Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego/ Katowice
Sonia Lenarczyk - Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych/ Rybnik
Anna Lipińska - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Agnieszka Lis - Urząd Miasta/ Katowice
Magdalena Mike - Inkubator Społecznej Przedsiębiorczości/ Urząd Miejski/ Dąbrowa Górnicza
Jolanta Osubniak-Bomba – Inkubator Społecznej Przedsiębiorczości/ Żorskie Centrum Organizacji Pozarządowych/ Żory
Tomasz Pawłowski - Inkubator Społecznej Przedsiębiorczości/ Gliwickie Centrum Organizacji Pozarządowych/ Gliwice
Mirosław Ruszkiewicz - Wojewódzki Urząd Pracy/ Katowice
Beata Szczygieł - Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne/ WTZ Łazy
Wiesława Walkowska - Uniwersytet Śląski/ Katowice
Elżbieta Wolny - Urząd Miasta/ Rybnik
Bożena Wrzesień-Kotarska - Centrum Kształcenia Młodzieży i Dorosłych „Wiedza” Katowice/ Ośrodek Szkoleniowy „ELPAX” Bytom

Zespół zadaniowy ds. finansowania podmiotów sektora ekonomii społecznej

Lider zespołu Sabina Patałąg - Wydział Europejskiego Funduszu Społecznego, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego

Karolina Borecka - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Joanna Brzozowska-Wabik - Agencja Rozwoju i Promocji Spółdzielczości/ Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy/ Kraków
Aneta Ciołczyk - Wojewódzki Urząd Pracy/ Katowice
Piotr Drygała - Urząd Miejski/ Dąbrowa Górnicza
Tadeusz Durczok - Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej/ Chorzów
Olga Gałek - Agencja Rozwoju i Promocji Przedsiębiorczości/ Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy/Kraków
Jolanta Kłusek - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Skoczów
Piotr Masłowski - Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych/ Rybnik
Bożena Mientus - ZHP Komenda Chorągwi Śląskiej/ Katowice
Janusz Piechoczek - Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych/ Rybnik
Justyna Poloczek-Soboń - Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym/ Chorzów
Barbara Porębska-Góra - Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
Marcin Słonka - Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”/ ZAZ/ Bielsko-Biała
Joanna Stępień - Pełnomocnik Marszałka ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi i równych szans/ Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego/ Katowice
Bartłomiej Szymczyk - Centrum Integracji Społecznej/ Tychy
Tomasz Wierzbica - Urząd Miejski/ Zabrze
Grażyna Wilczek - Ośrodek Pomocy Społecznej/ Świętochłowice
Zofia Wierzbicka - Spółdzielnia Socjalna RedHead/ Bytom
Czesława Winecka - Urząd Miejski/ Zabrze
Eugeniusz Wycisło - Górnośląska Agencja Promocji Przedsiębiorczości/ Katowice
Katarzyna Wochnik - Rudzka Agencja Rozwoju „INWESTOR”/ Ruda Śląska 
Magdalena Wojtczak - Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”/ Bielsko-Biała

Zespół zadaniowy ds. promocji ekonomii społecznej 

Lider zespołu Mariusz Andrukiewicz - Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem”

Wiesława Bandurowska-Jamróz
Dariusz Bożek - Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem”/ Cieszyn
Paulina Cius - Wojewódzki Urząd Pracy/ Katowice
Janina Gajda - Centrum Integracji Społecznej/ Jaworzno
Olimpia Holeczek-Giel - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Mikołów
Anna Kozińska-Targiel - Centrum Integracji Społecznej/ Mikołów
Ryszard Lenc - Business Consulting sp. z o.o./ Katowice
Ryszard Majer - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Częstochowa
Magdalena Miśka-Jackowska - RMF Classic/ Kraków
Małgorzata Muras - Media Sale Małgorzata Muras/ Katowice
Michał Paluch - Transgraniczne Centrum Wolontariatu/ firma Open2be/ Cieszyn
Anna Piotrowska - Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej/ Katowice
Joanna Plaza - Urząd Miasta/ Tychy
Alina Rakowska - Bank Spółdzielczy/ Cieszyn
Anna Stefaniak-Bacza - Powiatowy Urząd Pracy/ Cieszyn
Wojciech Surzycki - Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem”/ Cieszyn
Bartosz Tyrna - Stowarzyszenie Inicjatyw Gospodarczych Delta Partner/ Cieszyn
Joanna Waszczak - TVP Katowice
Paweł Wyszomirski - Portal „Nasza przestrzeń”/ Katowice
Katarzyna Zych - Stowarzyszenie Pomocy Wzajemnej „Być Razem”/ Cieszyn

 

  

1.1. Zagadnienia definicyjne
Ekonomia społeczna to jeden ze sposobów określenia działalności gospodarczej, która łączy w sobie cele społeczne i ekonomiczne (inne określenia to gospodarka społeczna oraz przedsiębiorczość społeczna). Najważniejszym elementem ekonomii społecznej są tzw. przedsiębiorstwa społeczne. Europejska sieć badawcza EMES (European Research Network) określa następujące kryteria społeczne i ekonomiczne, którymi powinny charakteryzować się inicjatywy wpisujące się w ekonomię społeczną: 

Kryteria ekonomiczne:
•	prowadzenie w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu                            o instrumenty ekonomiczne; 
•	niezależność, suwerenność instytucji w stosunku do instytucji publicznych; 
•	ponoszenie ryzyka ekonomicznego; 
•	istnienie choćby nielicznego płatnego personelu. 

Kryteria społeczne: 
•	wyraźna orientacja na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia; 
•	oddolny, obywatelski charakter inicjatywy; 
•	specyficzny, możliwie demokratyczny system zarządzania; 
•	możliwie wspólnotowy charakter działania; 
•	ograniczona dystrybucja zysków. 

Charakteryzując przedsiębiorstwo ekonomii społecznej można także posłużyć się dziewięcioma kryteriami zaproponowanymi przez J. Hausnera: 

Kryteria ekonomiczne:
1.	Czy organizacja oferuje płatną pracę?
2.	Czy organizacja podejmuje znaczące ryzyko ekonomiczne?
3.	Czy organizacja ma charakter autonomiczny?
4.	Czy organizacja prowadzi działalność komercyjną?

Kryteria społeczne:
1.	Czy organizacja została założona przez obywateli?
2.	Czy proces decyzyjny jest niezależny od interesów zewnętrznych?
3.	Czy organizacja ma partycypacyjny styl zarządzania w miejscu pracy?
4.	Czy zysk nie jest dystrybuowany poza organizacją?
5.	Czy organizacja przynosi wyraźne korzyści społeczne?

Ekonomia społeczna stanowi obszar pomiędzy sektorem publicznym a prywatnym. 
Z jednej strony reprezentuje cechy charakterystyczne dla sektora prywatnego - działa                   na zasadzie wymiany dóbr o równej wartości (efektywność), z drugiej zaś dla sektora publicznego - działa na zasadzie redystrybucji dóbr (równość). Dodatkowo sektor ekonomii społecznej cechuje solidarność, bowiem działa on na zasadzie wspólnotowości - opiera się             na wspólnej pracy i redystrybucji zysku. Ponieważ skupia się głównie na walce                               z wykluczeniem społeczno-zawodowym, najczęściej staje się przedmiotem zainteresowania instytucji zwalczających dyskryminację w społeczeństwie, zwłaszcza na rynku pracy.
W literaturze przedmiotu obok terminu „ekonomia społeczna” spotkać można także pojęcia „przedsiębiorczość społeczna” lub „przedsiębiorstwo społeczne”. Ten ostatni termin miał kluczowe znaczenie w pracach nad dokumentem - pojawia się on również 
w ustawodawstwie europejskim.

Komisja Europejska pod pojęciem „przedsiębiorstwa społecznego” rozumie przedsiębiorstwa:
•	dla których leżący we wspólnym interesie cel socjalny lub społeczny jest racją bytu działalności komercyjnej, która często charakteryzuje się wysokim poziomem innowacyjności społecznej,
•	których zyski są w większości reinwestowane w realizację tego celu społecznego, 
•	i których sposób organizacji lub system własności odzwierciedla ich misję, opierając się na demokratycznych lub partycypacyjnych zasadach lub mając na celu sprawiedliwość społeczną.
Mogą to być:
•	przedsiębiorstwa, które świadczą usługi społeczne lub dostarczają towary i usługi przeznaczone dla słabszych grup społecznych (dostęp do mieszkań, dostęp do ochrony zdrowia, pomoc dla osób starszych lub niepełnosprawnych, włączenie słabszych grup społecznych, opieka nad dziećmi, dostęp do zatrudnienia i szkolenia, zarządzanie sytuacją osób zależnych itp.); 
lub
•	przedsiębiorstwa, w których przyjmuje się sposoby produkcji towarów i usług ukierunkowane na cel o charakterze społecznym (włączenie społeczne lub zawodowe poprzez dostęp do pracy dla osób w niekorzystnej sytuacji, w szczególności                       ze względu na ich niskie kwalifikacje lub problemy społeczne lub zawodowe prowadzące do wykluczenia i marginalizacji), a których działalność może dotyczyć towarów i usług innych niż społeczne.

Na potrzeby niniejszego dokumentu przyjęto definicję „przedsiębiorstwa społecznego” zawartą w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Programu Unii Europejskiej na rzecz przemian i innowacji społecznych w następującym brzmieniu:
„przedsiębiorstwo społeczne oznacza przedsiębiorstwo, którego głównym celem jest raczej wywarcie wpływu społecznego niż wygenerowanie zysków dla właścicieli                                        i zainteresowanych stron. Przedsiębiorstwo społeczne działa na rynku, produkując towary i świadcząc usługi w innowacyjny sposób zgodny z duchem przedsiębiorczości,            a także wykorzystuje nadwyżki głównie do osiągania celów społecznych. Jest zarządzane w odpowiedzialny i przejrzysty sposób, w szczególności poprzez angażowanie pracowników, klientów i zainteresowanych stron, których dotyczy działalność gospodarcza przedsiębiorstwa”.

Rozpatrując kwestie definicyjne należy również przywołać typologię zawartą 
w projekcie Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES). Ww. projekt konsultowany jest obecnie przez szereg środowisk związanych z sektorem ekonomii społecznej i organizacjami pozarządowymi. Niemniej jednak warto przytoczyć zaproponowany przez KPRES podział sektora ES. 
Według powyższego dokumentu sektor ekonomii społecznej składa się z 3 segmentów, obejmujących następujące podmioty:
•	o charakterze integracyjnym, które mają umożliwić reintegrację społeczną                                i zawodową osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, tj. Zakłady Aktywności Zawodowej, Warsztaty Terapii Zajęciowej, Centra Integracji Społecznej oraz Kluby Integracji Społecznej;
•	o charakterze pożytku publicznego, które prowadzą działalność ekonomiczną, zatrudniają pracowników, a ich działanie nie jest oparte na ryzyku ekonomicznym, tj. organizacje pozarządowe prowadzące działalność odpłatną i nieodpłatną pożytku publicznego;
•	o charakterze rynkowym, które tworzone były w związku z realizacją celu społecznego, bądź dla których cel społeczny jest racją bytu działalności komercyjnej, tj.:
•	podmioty pożytku publicznego prowadzące działalność gospodarczą, z której zyski wspierają realizację celów statutowych;
•	spółdzielnie, których celem jest zatrudnienie;
•	pozostałe spółdzielnie o charakterze konsumenckim i wzajemnościowym.

W niniejszym dokumencie regionalnym przyjęto następujący podział sektora ekonomii społecznej i zaliczono do niego:
•	przedsiębiorstwa społeczne (o charakterze rynkowym) - podmioty o różnym statusie prawnym, prowadzące działalność gospodarczą, które wypracowane zyski wykorzystują do osiągania celów społecznych;
•	podmioty ekonomii społecznej (o charakterze integracyjnym) - podmioty prowadzące działania z zakresu reintegracji społeczno-zawodowej, przygotowujące osoby wykluczone i zagrożone wykluczeniem społecznym (w tym szczególnie osoby niepełnosprawne) do wejścia na rynek pracy, w tym do utworzenia przedsiębiorstwa społecznego. Klienci tych podmiotów stanowią zaplecze sektora ekonomii społecznej;
•	podmioty wspierające sektor ekonomii społecznej - podmioty powołane w celu wspierania przedsiębiorczości społecznej w regionie lub realizujące zadania z tego obszaru;
•	otoczenie sektora ekonomii społecznej - podmioty, które wpływają na kondycję sektora ekonomii społecznej w regionie, w tym sprzyjają jej rozwojowi.

Podział ten został zilustrowany na poniższym schemacie:
Schemat 1. Sektor ekonomii społecznej i jego otoczenie

Otoczenie sektora ekonomii społecznej: jednostki samorządu terytorialnego, instytucje pomocy i integracji społecznej, instytucje rynku pracy, organizacje pozarządowe prowadzące nieodpłatną działalność statutową, Lokalne Grupy Działania, sektor biznesu, ROEFS-y 

Podmioty wsparcia ekonomii społecznej: Centra Ekonomii Społecznej, 
wojewódzkie Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, ROPS 

Podmioty ekonomii społecznej: Centra Integracji Społecznej, 
Kluby Integracji Społecznej, Zakłady Aktywności Zawodowej, 
Warsztaty Terapii Zajęciowej

Przedsiębiorstwa społeczne: spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy i inwalidów, spółdzielnie o charakterze konsumenckim 
i wzajemnościowym, organizacje pozarządowe prowadzące odpłatną działalność statutową i/lub działalność gospodarczą, spółki z o.o. non-profit

Źródło: Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.
Do głównych obszarów działania przedsiębiorstw społecznych zalicza się obecnie usługi                  z zakresu pomocy społecznej (usługi opiekuńcze), rekultywację zniszczonych terenów, kształtowanie krajobrazu, ochronę środowiska, zagospodarowanie odpadów oraz naprawę dróg. Warto jednakże podkreślić, iż katalog działań możliwych do zagospodarowania przez przedsiębiorstwa społeczne czy szeroko rozumiane podmioty ekonomii społecznej jest znacznie szerszy i nie ma charakteru zamkniętego. Poddawany jest on dyskusji w wielu środowiskach związanych z sektorem ekonomii społecznej, co niewątpliwie wpływa na jego poszerzanie i rozwój.

Podsumowując, ekonomia społeczna może odegrać kluczową rolę w wielu obszarach życia społeczno-gospodarczego m.in. w procesie integracji i reintegracji społeczno-zawodowej,             w aktywizacji różnych środowisk oraz rozwoju lokalnym. 

Za P. Sałustowiczem można wyróżnić jej następujące funkcje:

1)	Z perspektywy polityki zatrudnienia i rynku pracy - od ekonomii społecznej oczekuje się nowych miejsc pracy, szczególnie adresowanych do ludzi zmarginalizowanych lub tych, którym grozi społeczna marginalizacja oraz usług w zakresie zawodowego szkolenia i umożliwienia transferu na tzw. pierwszy rynek pracy.

2)	Z perspektywy polityki społecznej - ekonomia społeczna jako kompensacja „zawodności rynku i państwa socjalnego” - dostarczanie usług socjalnych dla jednostek i zbiorowości czy wspólnot lokalnych, zwłaszcza tam, gdzie sektor prywatny i publiczny nie są w stanie zaspokoić rosnących potrzeb społecznych.

3)	Z perspektywy integracji społecznej - pomnażanie kapitału społecznego jako atrybutu jednostki, grupy lub społeczeństwa. W tej perspektywie dostrzega się korzyści, jakie jednostka/grupa może czerpać z faktu bycia członkiem określonych sieci społecznych. W przypadku jednostek i grup społecznie defaworyzowanych ma miejsce proces zmniejszania się tego kapitału. Wykluczenie społeczne oznacza utratę członkostwa             w wielu ważnych sieciach społecznych np. w sieciach kontaktów zawodowych, pokrewieństwa, towarzyskich itp., które ulegają poważnej redukcji. Krytycy tej koncepcji zwracają jednak uwagę na to, że obok pozytywnych efektów, jakie wywoływać może kapitał społeczny, mają miejsce także efekty negatywne, w postaci „zamykania się” (closure) sieci, co może ograniczać swobodny przepływ informacji czy cementować przywileje jednych wobec innych.

4)	Z perspektywy procesu demokratyzacji - włączanie jednostek i grup społecznych                w proces decyzji politycznych. W tej koncepcji zakłada się, że demokratyczny                            i partycypacyjny system zarządzania stosowany w przedsiębiorstwach społecznych pozytywnie wpłynie na aktywność obywatelską, przyczyni się do większego udziału  w życiu społecznym i politycznym jednostek.  

5)	Z perspektywy zmiany społecznej - ekonomia społeczna ma być miejscem tworzenia się alternatywnego systemu ekonomicznego i społecznego.
Ponadto, przedsiębiorstwa społeczne charakteryzują następujące przewagi w stosunku                   do pozostałych (za J. Hausnerem):
•	mogą korzystać z zasobów, które na ogół biznes uważa za bezwartościowe bądź po które nie może sięgać (np. wolontariat);
•	nie będąc zmuszone do uzyskiwania zysku mogą przyjmować i realizować długookresowe strategie, nie są poddane presji krótkookresowych oczekiwań właścicieli;
•	bazując na solidarności i wzajemności nie muszą tworzyć skomplikowanych mechanizmów kontroli i monitoringu, zastępując je zaufaniem                                               i współodpowiedzialnością. 

1.2. Podstawy prawne 
Działalność i zasady funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej określone są przez szereg ustaw i rozporządzeń. Do najważniejszych krajowych aktów prawnych należą:
•	Ustawa o zatrudnieniu socjalnym z dnia 13 czerwca 2003 r. (Dz.U. 2011, Nr 43, poz. 225 ze zm.); 
•	Prawo spółdzielcze z dnia 16 września 1982 r. (Dz.U. 2003, Nr 188, poz. 1848); 
•	Ustawa o spółdzielniach socjalnych z dnia 27 kwietnia 2006 r. (Dz.U. 2006, Nr 94, poz. 651);
•	Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z dnia 27 sierpnia 1997 r. (Dz.U. 2011, Nr 127, poz. 721); 
•	Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z dnia 20 kwietnia 2004 r. (Dz. U. 2008, Nr 69, poz. 415, ze zm.);
•	Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 19 sierpnia 1994 r. (Dz. U. 1994, Nr 111, poz. 535, ze zm.);
•	Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r. (Dz. U. 2010, Nr 234, poz. 1536, ze zm.);
•	Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz. U. 2009, Nr 175, poz. 1362, ze zm.);
•	Prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 r. (Dz. U. 2001, Nr 79, poz. 855);
•	Ustawa o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984 r. (Dz. U. Nr 46, poz. 203, ze zm.);
•	Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie warsztatów terapii zajęciowej z dnia 25 marca 2004 r. (Dz.U. 2004, Nr 63, poz. 587);
•	Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie zakładów aktywności zawodowej z dnia 14 grudnia 2007 r. (Dz.U. Nr 242, poz. 1776). 

Do najważniejszych europejskich aktów prawnych należy:

•	Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 19 lutego 2009 r. w sprawie gospodarki społecznej (2008/2250(INI)).

2.	Diagnoza sytuacji społeczno-ekonomicznej województwa śląskiego
2.1. Sytuacja społeczno-ekonomiczna

Zgodnie z danymi pochodzącymi z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011, według stanu na dzień 31 marca 2011 r., województwo śląskie zamieszkiwało 4 617 000 osób, co stanowiło 12% ludności kraju. Pod względem liczby mieszkańców zajmowało ono drugie miejsce w Polsce (zaraz po województwie mazowieckim), przy czym należy zauważyć, iż liczba ludności województwa śląskiego systematycznie maleje. 

Mapa 1. Podział województwa śląskiego na powiaty.

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.
W województwie śląskim w 2010 roku udział osób w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat) wynosił 17,2% (Polska - 18,7%), w wieku produkcyjnym (18-59/64 lat) kształtował się                   na poziomie 65,2% (Polska - 64,4%), zaś odsetek osób w wieku emerytalnym (60+/65+ lat) osiągnął poziom 17,7% (Polska - 16,9%).  
Prognoza na lata 2015-35 zakłada w województwie śląskim wzrost liczby osób w wieku emerytalnym, natomiast spadek liczby osób w wieku przed- i produkcyjnym. 

W roku 2010 liczba urodzeń przewyższyła liczbę zgonów o 95, co w przeliczeniu na 1000 mieszkańców dało wskaźnik na poziomie 0,02. W latach poprzednich przyrost naturalny przyjmował wartości ujemne, choć od roku 2006 można zauważyć tendencję wzrostową. 
Według danych GUS w 2010 roku kobiety żyły przeciętnie 79,7 lat, natomiast mężczyźni 71,6 lat. Wartości te były niższe od średnich dla kraju. Korzystną tendencją, którą można było zaobserwować w latach 2000-2010 był systematyczny wzrost przeciętnej długości trwania życia. 
Opisane powyżej tendencje będą skutkowały w przyszłości wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego. Jego wartość, która w 2010 roku wyniosła w województwie śląskim 53,5, zgodnie z obliczeniami GUS, w 2035 roku osiągnie 75,2 i będzie wyższa od średniej krajowej prognozowanej na 73,6.

Wykres 1. Wskaźnik obciążenia demograficznego* w latach 2000-2010 oraz prognoza na lata 2015-2035

* Ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym	
 Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl
Dochody i wydatki gospodarstw domowych

Według danych GUS w 2010 roku w województwie śląskim przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto wyniosło 3 528 zł i było wyższe od średniej dla Polski o 93 zł (2,7%). W stosunku do roku 2009 zanotowano wzrost jego wysokości o 123 zł (3,6%). Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę wyniósł w województwie śląskim w 2010 roku 1168 zł i był niższy niż średnia krajowa (1193 zł). W stosunku do 2009 roku zanotowano wzrost o 54 zł, tj. o 4,8%. 
Z kolei przeciętne miesięczne wydatki na 1 osobę kształtowały się na poziomie 1 006 zł.              W tym przypadku zanotowano poziom wyższy od średniej dla całej Polski (991 zł). Wzrost  w stosunku do 2009 roku wyniósł 46 zł, tj. 4,8%. 

Przeciętna miesięczna emerytura z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych wyniosła w województwie śląskim w 2010 roku 2 069 zł i była wyższa od średniej krajowej      o 314 zł (17,9%). W porównaniu z rokiem 2009 wartość tego świadczenia zwiększyła się                 o 117 zł, tj. blisko 6,0%. Natomiast przeciętna miesięczna renta z tytułu niezdolności do pracy z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych kształtowała się na poziomie 1 669 zł. Średnia dla całego kraju, wynosząca 1 300 zł, była niższa o 369 zł (28,4%). Na przestrzeni lat 2009-2010 zanotowano wzrost przeciętnej renty z tytułu niezdolności do pracy o 102 zł (6,5%). Statystyki GUS nie zawierają szczegółowych danych na temat poszczególnych świadczeń wypłacanych z rolniczego systemu ubezpieczeń społecznych. Przeciętna wysokość świadczeń wypłacanych rolnikom indywidualnym wyniosła w województwie śląskim w 2010 roku 1 204 zł i była wyższa o blisko 250 zł (26,1%) od analogicznej wartości dla całego kraju. W porównaniu do roku 2009 wartość przeciętnego świadczenia wzrosła o blisko 52 zł (4,5%).

Zagrożenie ubóstwem

Według szacunków Głównego Urzędu Statystycznego w województwie śląskim w 2011 roku udział osób w gospodarstwach domowych znajdujących się poniżej minimum egzystencji kształtował się na poziomie 4,8%. W stosunku do roku 2010 w województwie śląskim nastąpił wzrost udziału osób żyjących poniżej minimum egzystencji o 0,4 punktu proc. 

Tabela 1. Ubóstwo w województwie śląskim w latach 2005-2011

Odsetek osób żyjących poniżej poziomu: 	Lata	
	2005	2006	2007	2008	2009	2010	2011	
•	Ubóstwa skrajnego (minimum egzystencji)	9,9	6,5	4,8	4,6	4,7	4,4	4,8	
•	Ubóstwa relatywnego	14,6	14,9	13,5	17	14,2	14,0	12,3	
•	Ubóstwa ustawowego	14,2	12,2	11,7	9,5	6,6	5,7	4,8	
         Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Poniżej ustawowej granicy ubóstwa żyło w 2011 roku w województwie śląskim 4,8% osób                w gospodarstwach domowych. W stosunku do roku 2010 nastąpił spadek o 0,9 punktu proc. W przypadku ustawowej granicy ubóstwa w latach 2005-2011 mamy do czynienia z tendencją malejącą, która jednak częściowo wynika z przyjętego mechanizmu ustalania kwot uprawniających do ubiegania się o świadczenia pieniężne z systemu pomocy społecznej. Gdyby bowiem za granicę ubóstwa ustawowego przyjąć poziom progów urealniony wskaźnikiem wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych, to stopa ubóstwa ustawowego                   w 2011 roku byłaby wyższa. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym wyniósł w województwie śląskim w 2011 roku 12,3%. W przypadku tej granicy ubóstwa zanotowano korzystną zmianę w stosunku do 2010 roku - spadek o 1,7 punktu proc. 

Wykluczenie społeczne
Według badania „Diagnoza społeczna 2011”, w województwie śląskim 15,1% osób było wykluczonych społecznie, zaś odsetek zagrożonych wykluczeniem wyniósł 37,1%.
W badaniu wyróżniono 4 rodzaje wykluczenia społecznego:
•	fizyczne - związane z niepełnosprawnością oraz wiekiem (osoby niepełnosprawne, wymagające stałej opieki, chronicznie chore);
•	strukturalne - związane z niskim wykształceniem oraz kapitałem kulturowym (bezrobocie, dochody poniżej granicy ubóstwa, bezdomność);
•	normatywne - związane z konfliktem z prawem oraz uzależnieniami (patologia społeczna, skazani, alkoholizm, narkomania);
•	materialne - powiązane z ubóstwem oraz bezrobociem.
Wśród ogółu osób wykluczonych społecznie w województwie śląskim, wykluczeniem materialnym dotkniętych było 6,4%, normatywnym - 5,8%, fizycznym - 3,5%,                                a strukturalnym - 0,3%.
2.2. Rynek pracy i sytuacja zawodowa

Aktywność zawodowa

Według wyników Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) w I kwartale 2012 roku współczynnik aktywności zawodowej (czyli procentowy udział aktywnych zawodowo                  w ogólnej liczbie ludności) w województwie śląskim wyniósł 53,8% (w kraju 56,0%). 

Był on wyższy dla mężczyzn - 61,5%, niż dla kobiet - 46,6% oraz wyższy dla mieszkańców miast - 54,6% niż wsi - 51,0%. Najwyższy poziom aktywności zawodowej odnotowano wśród osób z wykształceniem wyższym (82,0%) oraz policealnym i średnim zawodowym (64,4%), natomiast najniższy z wykształceniem gimnazjalnym, podstawowym i niepełnym podstawowym (13,4%).

Według danych BAEL w I kwartale 2012 roku w województwie śląskim liczba ludności                w wieku 15 lat i więcej wyniosła 4 055 000 i w ujęciu rocznym zwiększyła się o 1,5%. Liczba aktywnych zawodowo wyniosła 2 181 000, a biernych zawodowo 1 874 000. Wśród aktywnych zawodowo pracujący stanowili 90,8% (1 980 tys.), a bezrobotni - 9,2% (201 tys.).

Wykres 2. Struktura ludności w wieku 15 lat i więcej według aktywności ekonomicznej ludności                      w I kwartale 2012 r.
          Kraj  				                  Województwo śląskie

Źródło: „Aktywność ekonomiczna ludności w województwie śląskim w I kwartale 2012 r.”, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2012; http://www.stat.gov.pl/katow

W I kwartale 2012 roku wskaźnik zatrudnienia (czyli procentowy udział pracujących                      w ogólnej liczbie ludności) w województwie śląskim wyniósł 48,8% (w kraju 50,1%). 
Wyższy wskaźnik zatrudnienia zanotowano dla mężczyzn - 56,4% niż dla kobiet -  41,8% oraz wyższy dla mieszkańców miast - 49,7% niż wsi - 45,7%. 

Zbiorowość biernych zawodowo (czyli osób w wieku 15 lat i więcej, które nie zostały zaklasyfikowane jako pracujące lub bezrobotne) w I kwartale 2012 roku liczyła 1 874 000 osób i stanowiła 46,2% ogółu ludności w wieku 15 lat i więcej. Wśród biernych zawodowo przeważały kobiety (59,7%) oraz mieszkańcy miast (77,2%). 

Wyniki Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności w I kwartale 2012 roku                                w województwie śląskim w porównaniu z I kwartałem 2011 roku wskazują na niekorzystną tendencję na rynku pracy: zanotowano obniżenie wskaźnika zatrudnienia i wzrost stopy bezrobocia. Zwiększyło się obciążenie pracujących osobami niepracującymi. Sytuacja kobiet nadal była mniej korzystna niż mężczyzn - zarówno współczynnik aktywności zawodowej, jak i wskaźnik zatrudnienia dla kobiet był niższy, a stopa bezrobocia wyższa niż dla mężczyzn. 

Bezrobocie

Istotnym elementem odzwierciedlającym kondycję społeczno-ekonomiczną regionu jest poziom bezrobocia. Liczba bezrobotnych zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy województwa śląskiego na koniec czerwca 2012 roku wyniosła 188 615 osób, w tym 104 817 kobiet. Przewaga kobiet (55,6%) wśród osób bezrobotnych jest zjawiskiem stale występującym w populacji bezrobotnych naszego województwa. Generalnie od połowy 2008 roku utrzymuje się w województwie tendencja wzrostowa w zakresie liczby bezrobotnych. 

Wykres 3. Liczba osób bezrobotnych w województwie śląskim w latach 2001-2011                                                         (wg stanu na koniec roku)

Źródło: Publiczne Służby Zatrudnienia, http://www.psz.praca.gov.pl
W czerwcu 2012 roku w powiatowych urzędach pracy województwa śląskiego zarejestrowało się 18 676 osób. Równocześnie liczba wyłączeń z ewidencji bezrobotnych wyniosła 23 635 osób, z czego 40% stanowiły wyłączenia z powodu podjęcia pracy. W tym samym miesiącu do powiatowych urzędów pracy zgłoszono 8 778 ofert pracy.

Jedynie 15,7% ogółu zarejestrowanych w województwie (29 647 osób) stanowią bezrobotni uprawnieni do zasiłku. W praktyce oznacza to, że większość zarejestrowanych utrzymuje się ze środków rodziny, zasiłków systemu pomocy społecznej lub pracy „na czarno”.

Stopa bezrobocia, czyli procentowy udział liczby bezrobotnych w liczbie ludności aktywnej zawodowo, kształtowała się w województwie śląskim na koniec maja 2012 roku na poziomie 10,5% (przy średniej w kraju 12,6%). 

Jeżeli chodzi o podregiony, to w końcu maja br. najniższą stopę bezrobocia odnotowano                    w podregionie tyskim (6,2%) i katowickim (7,6%); potem kolejno w podregionie: rybnickim (8,9%), gliwickim (9,2%), bielskim (9,8%), sosnowieckim (13,9%) oraz w częstochowskim (14,6%). Najwyższą stopą bezrobocia charakteryzował się podregion bytomski (15,3%).

Wykres 4. Stopa bezrobocia w powiatach województwa śląskiego wg stanu na 31.05.2012 r.

Źródło: Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach, http://www.wup-katowice.pl, za: Główny Urząd Statystyczny
Zgodnie z zapisami Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (art. 49) wśród ogółu bezrobotnych możemy wyróżnić osoby w szczególnej sytuacji na rynku pracy, wobec których należy podjąć dodatkowe działania zwiększające szansę na zatrudnienie. 
Do tej kategorii zaliczamy:
1.	bezrobotnych do 25 roku życia,
2.	bezrobotnych długotrwale, 
3.	bezrobotnych po zakończeniu realizacji kontraktu socjalnego,
4.	bezrobotnych kobiet, które nie podjęły zatrudnienia po urodzeniu dziecka,
5.	bezrobotnych powyżej 50 roku życia,
6.	bezrobotnych bez kwalifikacji zawodowych, 
7.	bezrobotnych bez doświadczenia zawodowego,
8.	bezrobotnych bez wykształcenia średniego,
9.	bezrobotnych samotnie wychowujących co najmniej jedno dziecko do 18 roku życia,
10.	bezrobotnych, którzy po odbyciu kary pozbawienia wolności nie podjęli zatrudnienia,
11.	bezrobotnych niepełnosprawnych.
W województwie śląskim najliczniejszą grupę stanowili (wszystkie poniższe dane wg stanu    na dzień 30.06.2012 roku) bezrobotni nieposiadający wykształcenia średniego - aż 56% ogółu zarejestrowanych. Od lat w statystykach dotyczących bezrobocia można zaobserwować zależność między wykształceniem a pozostawaniem bez pracy - wśród bezrobotnych dominują osoby z wykształceniem podstawowym/gimnazjalnym i zawodowym. 

Kolejną liczną grupą są długotrwale bezrobotni, czyli osoby pozostające 
w rejestrze powiatowego urzędu pracy łącznie przez okres 12 miesięcy w czasie ostatnich 
2 lat. Stanowili oni 46,2% zarejestrowanych. Niepokojącym zjawiskiem jest wzrost odsetka osób długotrwale bezrobotnych w województwie śląskim, w stosunku do analogicznego okresu ubiegłego roku o 2,5 punktu procentowego. Barierami utrudniającymi wyjście                                 z długotrwałego bezrobocia są spadek wraz z upływem czasu motywacji do poszukiwania zatrudnienia, częsta praca na „czarno” oraz przedawnienie kwalifikacji. Długotrwałe bezrobocie przyczynia się do zagrożeń związanych z patologią społeczną, zmniejszenia szans na znalezienie nowej pracy i tym samym ograniczenia jednostce oraz całej rodzinie możliwości przezwyciężenia materialnego i społecznego niedostatku. 

Prawie co trzeci bezrobotny w województwie (29,7%) nie posiada kwalifikacji zawodowych, a 23,6% nie ma żadnego doświadczenia zawodowego. Tymczasem zdecydowana większość pracodawców wymaga posiadania obu tych elementów. Osoby bez kwalifikacji mogą najczęściej liczyć jedynie na zatrudnienie czasowe, sezonowe. Ich postawa oraz brak nawyku i umiejętności doskonalenia się powodują, iż są postrzegane negatywnie. Bez doświadczenia zawodowego najczęściej pozostają osoby młode, dopiero wchodzące             na rynek pracy. Bardzo często szkoły przygotowują absolwentów jedynie w zakresie teorii,             a nie praktyki wymaganej przez pracodawców. To powoduje, że są oni zmuszeni                            do poświęcenia czasu i nakładów finansowych, by odpowiednio przygotować młodych pracowników do zawodu, co z kolei zniechęca do ich zatrudniania.

Ze względu na wiek wyróżniamy dwie grupy osób będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy: osoby do 25 roku życia oraz osoby powyżej 50 roku życia.  

W województwie śląskim liczniejsza jest ta druga grupa - niemal ¼ wszystkich zarejestrowanych to osoby po 50 roku życia (24,8%), a ich udział w populacji bezrobotnych wzrósł w porównaniu do roku poprzedniego o 1,2 punktu procentowego. Pracodawcy dyskryminują osoby starsze przy zatrudnieniu, wskazując na ich często zdezaktualizowane kwalifikacje, nieumiejętność posługiwania się nowymi technologiami, mniejszą elastyczność i wydajność, wolniejsze tempo pracy czy problemy zdrowotne. Podejście pracodawców wzmaga niskie poczucie własnej wartości tej grupy wiekowej, brak wiary w możliwość zmiany swojej sytuacji i zniechęcenie długotrwałym bezrobociem.  
Z kolei osoby młode są niechętnie zatrudniane z powodu braku doświadczenia zawodowego lub nieadekwatnego do wymagań rynku pracy wykształcenia. Młodzież powinna otrzymać wsparcie ułatwiające jej przejście z systemu edukacji do zatrudnienia, gdyż często zagrożona jest długotrwałym bezrobociem. Brak pracy oznacza pozbawienie możliwości posiadania własnych środków finansowych i usamodzielnienia się młodych osób. W najgorszej sytuacji znajdują się osoby kończące edukację na poziomie gimnazjalnym, bez zawodu                                i doświadczenia. Bezrobotni do 25 roku życia stanowią 16,6% ogółu zarejestrowanych, a ich udział w populacji bezrobotnych spadł o 1,8 punktu procentowego w stosunku do roku poprzedniego. 

19% bezrobotnych w naszym województwie to kobiety, które nie podjęły zatrudnienia             po urodzeniu dziecka. 10% stanowią osoby (najczęściej są to również kobiety), które samotnie wychowują co najmniej jedno dziecko do 18 roku życia. Oprócz niechęci pracodawców spowodowanej obawą o częste zwolnienia lekarskie osób z małymi dziećmi, przeszkodę w podjęciu pracy przez te osoby stanowi brak dyspozycyjności, z powodu niewystarczającej ilości miejsc w publicznych żłobkach i przedszkolach oraz braku środków na opłacenie kosztownej, prywatnej opieki. Powoduje to nie tylko problemy ze znalezieniem                 i utrzymaniem zatrudnienia, ale także najczęściej rezygnację z edukacji i podnoszenia kwalifikacji.

Osoby niepełnosprawne stanowią 6,3% ogółu zarejestrowanych. Jest to grupa mniej liczna niż powyższe, jednak mająca niewielkie szanse na zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Niepełnosprawne osoby są w większości bierne zawodowo (aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w województwie śląskim wg stanu na 31.03.2012 r. wyniosła 18,1%),            a jedynym źródłem ich utrzymania są świadczenia społeczne - renty, emerytury, zasiłki. Zarówno niechęć pracodawców do ich zatrudniania, jak i sama postawa osób niepełnosprawnych (niska motywacja, bierność), często gorsze wykształcenie i kwalifikacje przyczyniają się do trudności w odnalezieniu się na rynku pracy.

2,5% stanowią osoby, które nie podjęły zatrudnienia po odbyciu kary pozbawienia wolności. Lęk i uprzedzenia pracodawców sprawiają, że osobom tym jest niezmiernie trudno powrócić na rynek pracy, co pogłębia brak aktualnych kwalifikacji związany bezpośrednio                z długością odbywania kary oraz konieczność wdrożenia ich na nowo w system pracy.

Ostatnią grupą bezrobotnych w szczególnej sytuacji na rynku pracy są osoby po zakończeniu realizacji kontraktu socjalnego, które w województwie śląskim stanowiły 0,2% ogółu zarejestrowanych.

Tabela 2. Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy w województwie śląskim
(wg stanu na 30.06.2012 r.)

Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy	Liczba	Udział w ogółem
(%)	
do 25 roku życia	31 348	16,6	
długotrwale bezrobotni	87 056	46,2	
kobiety, które nie podjęły zatrudnienia po urodzeniu dziecka	19 958	19,0	
powyżej 50 roku życia	46 722	24,8	
bez kwalifikacji zawodowych	56 084	29,7	
bez doświadczenia zawodowego	44 437	23,6	
bez wykształcenia średniego	105 593	56,0	
samotnie wychowujący co najmniej jedno dziecko do 18 roku życia	18 802	10,0	
którzy nie podjęli zatrudnienia po odbyciu kary pozbawienia wolności	4 664	2,5	
niepełnosprawni	11 837	6,3	
po zakończeniu realizacji kontraktu socjalnego	288	0,2	
Liczba bezrobotnych ogółem	             188 615	
Źródło: Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach, http://www.wup-katowice.pl
Uwaga: liczby i odsetki nie sumują się, ponieważ kategorie bezrobotnych nie są rozłączne.

Szczególnie niepokojące jest zjawisko, iż bezrobotni, wobec których zachodzi co najmniej jedna przesłanka kwalifikująca ich do osób znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy stanowią aż 89,3% ogółu zarejestrowanych w województwie śląskim. Przekłada się to                     na liczbę 168 446 mieszkańców regionu, których należy objąć szczególnym wsparciem                 ze względu na zagrożenie wykluczeniem społecznym.

3.	Diagnoza sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim
Opracowana diagnoza sektora ekonomii społecznej odzwierciedla podział przyjęty 
w poprzednim rozdziale: na podmioty o charakterze rynkowym, o charakterze integracyjnym, trzeci sektor oraz podmioty wspierające i otoczenie. Rozdział poświęcony trzeciemu sektorowi ze względu na jego specyfikę i różnorodność form prawnych zawiera treści odnoszące się zarówno do podmiotów rynkowych, jak i do podmiotów należących                         do otoczenia sektora ekonomii społecznej. 

Jednocześnie należy zaznaczyć, że informacje oraz dane statystyczne opisujące sektor ekonomii społecznej na poziomie regionu, są trudno dostępne. Ponadto, dane pochodzące             ze specjalistycznych portali internetowych podają często rozbieżne wartości. Wynika to m.in. z dużej dynamiki tego sektora, przyjętej metodologii gromadzenia danych 
i rzetelności źródeł danych. Powyższa sytuacja miała wpływ na kształt opracowanej diagnozy, stąd w niektórych przypadkach zamieszczono dane pochodzące z kilku źródeł.    

3.1. Sektor ekonomii społecznej i jego otoczenie.
3.1.1. Przedsiębiorstwa społeczne (podmioty o charakterze rynkowym)
Przedsiębiorstwa społeczne (o charakterze rynkowym) to podmioty o różnym statusie prawnym, prowadzące działalność gospodarczą, które wypracowane zyski wykorzystują                  do osiągania celów społecznych. W niniejszym dokumencie zaliczono do nich: 
•	spółdzielnie socjalne, 
•	spółdzielnie pracy,
•	spółdzielnie inwalidów, w tym niewidomych, 
•	spółdzielnie o charakterze konsumenckim i wzajemnościowym, 
•	organizacje pozarządowe prowadzące odpłatną działalność statutową i/lub działalność gospodarczą, 
•	spółki z o.o. non-profit.

Spółdzielnie pracy

Przedmiotem gospodarczej działalności spółdzielni pracy jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków.

Według danych Krajowej Rady Spółdzielczej, w ramach spółdzielczości pracy funkcjonują obecnie dwa ogólnopolskie związki rewizyjne: Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy oraz Spólnota Pracy. Należy zauważyć, iż organizacje te zrzeszają jedynie około 1/3 wszystkich spółdzielni. Działalność związków obejmuje prowadzenie doradztwa/szkoleń dla kadry kierowniczej i samorządu spółdzielczego oraz organizację różnych form wsparcia dla spółdzielni o podobnym profilu produkcji. 

Biorąc pod uwagę dane zamieszczone na stronie internetowej Związku Lustracyjnego Spółdzielni Pracy, na terenie województwa śląskiego działają 22 spółdzielnie pracy (są to spółdzielnie zrzeszone w ZLSP). Z kolei baza spółdzielni prowadzona przez Stowarzyszenie Klon/Jawor podaje liczbę 84 spółdzielni pracy działających w województwie śląskim (stan      na lipiec 2012 roku). 

Analizując raport z badania „Kondycja spółdzielczości pracy w Polsce w 2011 r. oraz wizje jej rozwoju” można stwierdzić, iż 1/3 spółdzielni w Polsce zlokalizowana jest                                   w województwach: mazowieckim i małopolskim, a duża ich liczba (w porównaniu do innych regionów) działa na terenie województw: śląskiego (67), wielkopolskiego, pomorskiego                              i dolnośląskiego. Można zauważyć, iż spółdzielnie pracy funkcjonują w Polsce głównie                   w dużych miastach.
Rozmieszczenie spółdzielni pracy w Polsce w podziale na typy miejscowości przedstawia tabela poniżej.
Tabela 3. Geograficzne rozmieszczenie spółdzielni pracy w Polsce w 2011 r.
województwo	miasto wojewódzkie	byłe miasta wojewódzkie	powiaty grodzkie	pozostałe miasta	wsie	ogółem	
dolnośląskie	24	12	0	14	2	52	
kujawsko - pomorskie	18	3	1	4	5	31	
lubelskie	16	5	0	7	4	32	
lubuskie	12	0	0	9	0	21	
łódzkie	9	6	0	13	0	28	
małopolskie	47	10	0	36	3	96	
mazowieckie	69	15	0	23	9	116	
opolskie	7	0	0	7	0	14	
podkarpackie	5	2	0	15	2	24	
podlaskie	13	1	0	5	1	20	
pomorskie	19	5	16	14	2	56	
śląskie	12	14	19	17	5	67	
świętokrzyskie	12	0	0	4	1	17	
warmińsko-mazurskie	6	3	0	11	0	20	
wielkopolskie	28	6	0	27	2	63	
zachodniopomorskie	15	3	0	13	1	32	
Razem	312	85	36	219	37	689	
Udział w zbiorze	45,28%	12,34%	5,22%	31,79%	5,37%		
Źródło: P. Frączak, R. Skrzypiec „Kondycja spółdzielczości pracy w Polsce w 2011 r. oraz wizje jej rozwoju. Raport z badania.”
Cytowany powyżej raport, wymienia przewagi spółdzielni pracy nad innymi podmiotami gospodarczymi. Wśród mocnych stron, badani wymienili m.in.: współwłasność, współdecydowanie i współodpowiedzialność za funkcjonowanie spółdzielni w ramach demokracji wewnętrznej; egalitaryzm, w tym płacowy i bezpieczeństwo zatrudnienia oraz poczucie bycia częścią wspólnoty. Inne przewagi to - według badanych - podział zysku (nadwyżki) pomiędzy członków; niższe w porównaniu ze spółkami (prawa cywilnego) kapitały potrzebne na wejście do spółdzielni; mniejsza niż w innych podmiotach odpowiedzialność majątkowa osób kierujących spółdzielnią; ciągłość historyczna oraz funkcja społeczno-edukacyjna spółdzielni. 
Za czynniki sprzyjające rozwojowi spółdzielni pracy badani uznali uwarunkowania wewnętrzne, czyli kadry spółdzielni, kontakty handlowe oraz rynki zbytu.
Jako bariery badani wymieniali uwarunkowania zewnętrzne dotyczące głównie:
•	nieprzyjaznego otoczenia (szczególnie instytucjonalnego, a w mniejszym stopniu społecznego), tj. zaliczanie spółdzielni do reliktów przeszłości, niekorzystne rozwiązania ustawowe, uciążliwe obciążenia fiskalne, przerost biurokracji (duża liczba różnego typu zezwoleń, wymagań itp.); 
•	sytuacji rynkowej, tj. stagnacji i dekoniunktury; wysokich cen surowców obniżających rentowność i zaburzających płynność finansową; zmian na rynku, w tym                              w szczególności migrację zleceń do miejsc o niższych zarobkach i standardach świadczenia pracy;
•	nieuczciwej konkurencji, tj. konieczności konkurowania zarówno                                           z małymi/ „garażowymi” firmami działającymi niekiedy w szarej strefie, co znacznie utrudnia konkurencję, jak i z wielkimi koncernami;
•	barier w pozyskiwaniu środków na rozwój. 
Spółdzielnie inwalidów i niewidomych

Przedmiotem działalności spółdzielni inwalidów i niewidomych jest zawodowa i społeczna rehabilitacja inwalidów i niewidomych przez pracę w prowadzonym wspólnie przedsiębiorstwie.

Spółdzielczość inwalidzka należy do segmentu spółdzielczości pracy, z czego wynika obowiązek świadczenia pracy przez każdego członka - tak więc każdy współwłaściciel jest pracownikiem i może zasiadać w organach stanowiących spółdzielnię (walne zgromadzenie, rada nadzorcza). 

Zgodnie z ustawą o rehabilitacji społecznej i zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, spółdzielnie inwalidów i niewidomych mogą uzyskać status zakładu pracy chronionej nadawany przez wojewodę. Ustawa definiuje także źródła pomocy publicznej udzielanej zakładom pracy chronionej. Niemniej jednak należy zaznaczyć, iż spółdzielnie inwalidów oraz niewidomych nie są jedyną formą własności w odniesieniu do ZPCh. 

Zgodnie z wykazem, zamieszczonym na stronie internetowej Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, w województwie śląskim funkcjonuje obecnie 187 ZPCh, w tym 17 spółdzielni inwalidów i niewidomych (15 spółdzielni ogólnoinwalidzkich i 2 spółdzielnie niewidomych). 15 spośród wyżej wymienionych spółdzielni, to spółdzielnie produkcyjne, zaś 2 to spółdzielnie ochrony mienia i porządkowe. Spółdzielnie niewidomych to wyłącznie spółdzielnie produkcyjne. Wśród pozostałych ZPCh przeważają spółki - akcyjne, z o.o., cywilne, komandytowe i jawne.

Od początku przemian gospodarczych liczba spółdzielni inwalidów i niewidomych systematycznie maleje na rzecz innych form własności - najczęściej spółek z zachowaniem statusu ZPCh. 

Do głównych przyczyn należy tutaj zaliczyć: 
•	likwidację spółdzielni ze względu na złą kondycję, często wynikającą z braku wykwalifikowanej kadry; 
•	posiadanie przestarzałego i kosztochłonnego majątku pochodzącego sprzed okresu przemian gospodarczych.  

W efekcie przetrwały spółdzielnie, które umiejętnie dostosowały swoją produkcję                      do nowych warunków gospodarczych, posiadające dobry park maszynowy i wykorzystujące w procesie produkcji złożone technologie. Osoby niepełnosprawne najczęściej zatrudniane są przy procesie montażu, obsługi maszyn, a czasem stanowią także kadrę zarządzającą. 

Szansą dla spółdzielni inwalidów i niewidomych mogą być:
•	działania edukacyjne, w tym szkolenia dla kadr zarządzających;
•	zwiększenie w ustawodawstwie preferencji dla podmiotów zatrudniających osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym i umiarkowanym oraz popularyzacja stosowania klauzul społecznych w zamówieniach publicznych;
•	wdrożenie do praktycznego stosowania zapisu PZP mówiącego o możliwości ograniczenia przetargów do przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 50% osób niepełnosprawnych - zapis ten jest obecnie niechętnie stosowany w praktyce przez JST;
•	zmiany w ustawie o gospodarce nieruchomościami polegające na usytuowaniu spółdzielni w grupie podmiotów dla których stopa oprocentowania opłatą wieczystą wynosi 0,3%, nie zaś 3, a nawet 6%.

Do głównych zagrożeń należy zaliczyć:
•	niechęć spółdzielni do tworzenia konsorcjum;
•	negatywny wizerunek spółdzielni w społeczeństwie jako reliktu poprzedniej epoki;
•	małą elastyczność zasobów ludzkich;
•	sztywne zapisy dotyczące czasu pracy osób niepełnosprawnych.
W odniesieniu do spółdzielni inwalidów i niepełnosprawnych, warto zwrócić uwagę                    na sytuację Zakładów Pracy Chronionej. Borykają się one z różnego typu problemami,                     w tym z biurokracją, trudnościami związanymi z finansowaniem ze strony PFRON, brakiem działań rozwojowych pod kątem ekonomii społecznej oraz aktywizacji zorientowanej                    na otwarty rynek pracy. Skutkuje to brakiem płynności i stabilizacji finansowej, a także niepodejmowaniem perspektywicznych działań zmierzających do podjęcia zatrudnienia przez osoby niepełnosprawne na otwartym rynku pracy.
Spółdzielnie socjalne

Przedmiotem działalności spółdzielni socjalnej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. 

Zgodnie z przepisami ustawy o spółdzielniach socjalnych (art. 2, pkt. 2) spółdzielnia socjalna działa na rzecz:
•	społecznej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania mające                  na celu odbudowanie i podtrzymanie umiejętności uczestniczenia w życiu społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy, zamieszkania lub pobytu,
•	zawodowej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania mające              na celu odbudowanie i podtrzymanie zdolności do samodzielnego świadczenia pracy na rynku pracy,
a działania te nie są realizowane w ramach prowadzonej przez spółdzielnię socjalną działalności gospodarczej.

Ustawa reguluje także kwestie związane z założeniem spółdzielni socjalnej - musi ona liczyć nie mniej niż 5 członków (art. 5, pkt. 2 ustawy).

Według danych Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych, w lipcu 2012 roku zarejestrowanych było w województwie śląskim 46 spółdzielni (ich wykaz zamieszczony został w aneksie). W I kwartale 2012 roku przeprowadzona została wśród nich ankieta opracowana przez Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej z Chorzowa. Za jej pośrednictwem udało się dotrzeć jedynie do 17 spółdzielni. Podobny rezultat miało badanie przeprowadzone przez ROPS (sierpień 2012) - wynika z niego, że na 46 zarejestrowanych spółdzielni socjalnych faktycznie działa 18. Spółdzielnie zadeklarowały, iż zatrudniają łącznie 85 osób. 

Mocne strony spółdzielni socjalnych to:
•	możliwość odegrania znaczącej roli w aktywizacji zawodowej i społecznej osób bezrobotnych, wobec których inne formy wsparcia były nieskuteczne;
•	tworzenie miejsc pracy dla osób wykluczonych/zagrożonych wykluczeniem;
•	realizacja celów społecznych; 
•	integracja grup/osób tworzących spółdzielnię socjalną;
•	stosunkowo duży kapitał początkowy na założenie i rozwój spółdzielni socjalnej (o ile uda się go pozyskać). 

Do słabych stron spółdzielni socjalnych należy zaliczyć: 
•	braki kadrowe (brak odpowiedniego przygotowania biznesowego; przypadkowy dobór założycieli; brak umiejętności nawiązywania dialogu, współpracy z podmiotami                    z obszaru III sektora; brak umiejętności negocjacji z jednostkami samorządowymi; roszczeniowa postawa osób pozostających długi okres bez pracy; brak liderów oraz osób z odpowiednim wykształceniem, w szczególności ekonomicznym wśród członków/założycieli spółdzielni; konflikty wewnętrzne);
•	problemy związane z utrzymaniem płynności finansowej w początkowej fazie ich działalności (nawet w sytuacji, gdy mają klientów/zlecenia);
•	brak znajomości zasad/procedur pozyskiwania zleceń;
•	brak odpowiedniej strategii marketingowej;
•	brak rozumienia pojęcia i zasad demokratycznego sposobu zarządzania;
•	konieczność poniesienia ryzyka finansowego przez członków spółdzielni socjalnej;
•	oczekiwanie szybkiego zysku przez członków spółdzielni;
•	niską jakość świadczonych usług;
•	niezdolność kredytową.

Szanse na dalszy rozwój spółdzielni socjalnych to:
•	możliwość pozyskania funduszy unijnych na rozpoczęcie działalności;
•	stworzenie oferty zatrudnienia dla osób wykluczonych społecznie i zagrożonych wykluczeniem społecznym jako alternatywy dla tradycyjnych form zatrudnienia/rozwoju zawodowego;
•	upowszechnienie stosowania klauzul społecznych w PZP oraz orzecznictwa/ interpretacji z tego zakresu;
•	wprowadzenie możliwości tworzenia spółdzielni socjalnych osób prawnych;
•	zagospodarowanie rynku usług niszowych;
•	wsparcie ze strony niektórych samorządów poprzez zlecanie usług. 

Rozwój spółdzielni socjalnych może być zahamowany przez następujące zagrożenia:
•	niewystarczające wsparcie merytoryczne i finansowe ze strony podmiotów, które powinny go udzielić np. OWES i CES;
•	niewystarczającą ilość środków finansowych z Funduszu Pracy przeznaczonych                 na aktywizację osób bezrobotnych oraz trudności z ich pozyskaniem (konsekwencją tego stanu jest niski odsetek spółdzielni socjalnych, których założenie sfinansowane zostało przez urzędy pracy); 
•	niską świadomość społeczną w zakresie korzyści płynących z działalności sektora ekonomii społecznej;
•	brak przejrzystego sposobu finansowania;
•	niejasne i skomplikowane przepisy prawa; 
•	niestosowanie klauzul społecznych przez instytucje/przedsiębiorców, skutkujące brakiem zleceń;
•	negatywny wizerunek w środowisku lokalnym członków tworzących spółdzielnię socjalną; 
•	niski poziom współpracy z sektorem biznesu i JST;
•	brak promocji usług/produktów wytwarzanych przez spółdzielnie socjalne. 

Pomimo negatywnych zjawisk dotykających spółdzielczości socjalnej, warto zaznaczyć, iż ostatnie lata przyniosły wzrost profesjonalizmu nowozakładanych spółdzielni, ich biznesplany są bardziej przemyślane i wiarygodne, a one same odnotowują rosnące przychody z działalności gospodarczej. 

Wsparcie spółdzielni socjalnych w województwie śląskim w ramach Działania 6.2 „Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia” Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 współfinansowanego w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 

Celem Działania 6.2 jest promocja oraz wspieranie inicjatyw i rozwiązań zmierzających                 do tworzenia nowych miejsc pracy oraz budowy postaw kreatywnych, służących rozwojowi przedsiębiorczości i samozatrudnienia. Jego adresatami są firmy i instytucje, które mają pomysł na to, w jaki sposób wspierać przedsiębiorczość w swoim regionie. 

Według danych Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach, w latach 2008-2011                       w ramach Działania 6.2 „Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia” Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, w województwie śląskim zawarto                      z beneficjentami 70 umów o dofinansowanie projektów o łącznej wartości 130 869 320,57 zł. W wyniku dofinansowania jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej otrzymało 1013 osób, w tym 623 kobiety i 390 mężczyzn - wartość wskaźnika „liczba utworzonych miejsc pracy” wyniosła również 1013. 

Efektem Działania 6.2 było także powstanie 10 spółdzielni socjalnych, których członkami zostało 60 osób - wszystkie zostały utworzone w ramach projektu „Spółdzielnie socjalne drugiej generacji” realizowanego od 1 października 2009 roku do 30 listopada 2011 roku przez Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej z Chorzowa. Wartość ww. projektu wyniosła 2 850 928,00 zł, a jego głównym celem było aktywne wspieranie zatrudnienia, poprzez stymulowanie tworzenia nowych spółdzielni socjalnych. Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej udzielało wsparcia zarówno podczas zakładania, jak i późniejszego prowadzenia spółdzielni.

Spółki z o.o. non-profit

Zgodnie z kodeksem spółek handlowych spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może być utworzona w każdym celu prawnie dopuszczalnym, a więc może mieć cele inne niż prowadzenie działalności gospodarczej nastawionej na osiąganie zysku - może zatem realizować cele społeczne. W takim przypadku zyski z działalności gospodarczej prowadzonej przez ww. spółkę nie podlegają podziałowi między wspólników, a są przeznaczone na cele społeczne. Istotne jest, iż taka forma działalności społecznej nie jest określona przepisami, a zasady działania spółki zawarte są w akcie założycielskim tj.                     w umowie spółki szczegółowo określającej cele, strukturę, liczbę i wysokość udziałów oraz zasady podziału zysków. Założyciele spółki non-profit mają możliwość wprowadzenia                   w umowie zapisów o nakazie przeznaczania całości dochodu na realizację celów statutowych oraz zakazie przeznaczania zysku do podziału między swoich wspólników.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mogą być zakładane przez osoby fizyczne i prawne (w tym fundacje i stowarzyszenia), posiadają osobowość prawną i odpowiadają za swoje zobowiązania całym swoim majątkiem. Mogą również prowadzić działalność pożytku publicznego oraz ubiegać się o przyznanie statusu organizacji pożytku publicznego. 

Wskazanie liczby spółek non-profit jest trudne ze względu na brak zbiorczych wykazów ich dotyczących. Szacuje się, iż w Polsce funkcjonuje ich około 20.

3.1.2. Podmioty ekonomii społecznej (o charakterze integracyjnym)

Zakłady Aktywności Zawodowej
Osoby niepełnosprawne intelektualnie oraz z zaburzeniami psychicznymi określane są mianem grup będących w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy. Z myślą o nich,                    w ramach polskiego systemu rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych utworzono Zakłady Aktywności Zawodowej (ZAZ). Zakład aktywności zawodowej jest wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo jednostką tworzoną przez powiat, gminę, stowarzyszenie lub inną organizację społeczną, której statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych. 

Swoją działalność zakłady opierają na wymogu zatrudnienia co najmniej 70% osób niepełnosprawnych, o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, u których zdiagnozowano także autyzm, upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną. Wskaźnik zatrudnienia osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności nie może przekroczyć 35% ogółu zatrudnionych. 

W ZAZ - podobnie jak w warsztatach terapii zajęciowej - prowadzona jest rehabilitacja społeczna, zawodowa i w pewnym zakresie lecznicza, jednak ich zasadniczym celem jest rehabilitacja zawodowa. Na podstawie zapisów ustawy i rozporządzenia można przypuszczać, że intencją ustawodawcy było, aby zakład aktywności zawodowej pełnił rolę „pomostu” pomiędzy warsztatem terapii zajęciowej, a rynkiem pracy. Zatem głównym efektem pracy ZAZ powinno być przygotowanie osoby niepełnosprawnej do niezależnego funkcjonowania na rynku pracy, a miernikiem efektywności - liczba osób, które opuszczą ZAZ celem podjęcia pracy.

Wg danych zawartych na portalu bazy.ngo.pl, prowadzonym przez Stowarzyszenie Klon/Jawor w Polsce funkcjonuje 66 zakładów aktywności zawodowej, z czego 10 -                      w województwie śląskim (wykaz zamieszczony w aneksie).
Z badań przeprowadzonych wśród kierowników ZAZ (Zakłady Aktywności Zawodowej. Raport z badania. TNS OBOP dla PFRON, marzec 2009) wynika, że w 2008 roku w ZAZ zatrudnionych było 2648 pracowników, w tym 745 pracowników obsługi, a beneficjentów 1903 (71,9% ogółu zatrudnionych w ZAZ). Spośród zatrudnionych 1903 beneficjentów, 85,6% stanowiły osoby ze znacznym, a 14,4% - z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Działalnością dominującą w 67,9% ZAZ w roku 2008 była działalność wytwórczo-usługowa. Usługami zajmowało się 24,5% ZAZ, a 7,5% ZAZ prowadziło działalność wytwórczą. Najczęściej ZAZ prowadziły działalność gastronomiczną, w tym catering (11) oraz działalność w zakresie pomocy społecznej (bez zakwaterowania) - 11 ZAZ, a także usługi poligraficzne (8).

Duża konkurencja na rynku produktów i usług wymaga od ZAZ elastyczności w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. Zmusza również do większej dbałości o wizerunek zakładu i poszukiwania/wprowadzania nowych rozwiązań zapewniających pracownikom adekwatną do ich możliwości aktywność oraz przysparzających nowych klientów                              i zleceniodawców. Bez rozwoju swojej bazy i zaplecza, ZAZ nie są w stanie sprostać wymogom rynku - produkty/usługi nie znajdują nabywców, co negatywnie rzutuje                         na rezultaty procesu rehabilitacji osób niepełnosprawnych.

Mocną stroną ZAZ jest profesjonalna kadra, infrastruktura z pracowniami oraz stabilna sytuacja finansowa. Głównym zaś problemem jest ograniczony dostęp beneficjentów                          do zatrudnienia w ZAZ. W większości zatrudniają one osoby o znacznym i umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które nie mają szans na otwartym rynku pracy, a oferta kierowana do nich przez WTZ, często w żaden sposób nie wiąże się z ich faktycznymi możliwościami. 

Ograniczona liczba miejsc w ZAZ skutkuje wysokimi kosztami utrzymania placówki                i wywołuje konflikty w środowisku osób niepełnosprawnych. Należy zauważyć, iż liczba ZAZ w województwie śląskim (10) w stosunku do WTZ (51) jest niewystarczająca,                      co dodatkowo nasila konflikty w środowisku - jedni korzystają z pomocy publicznej/świadczeń, a inni są jej pozbawieni. Czynnikiem wpływającym na wzrost kosztów utrzymania placówek jest brak ponoszenia konsekwencji przez osobę zatrudnioną w sytuacji rezygnacji z uczestnictwa/zatrudnienia - słabą więc stroną (podobnie jak w przypadku WTZ) jest brak kontraktowania pobytu. W świetle obecnych przepisów prawa osoba niepełnosprawna może przerwać pracę w ZAZ w każdej chwili. Nie wiąże się to jednak z natychmiastowym zatrudnieniem nowej osoby w ZAZ z powodu konieczności przeprowadzenia czasochłonnych procedur administracyjnych, co niewątpliwie wpływa               na efektywność omawianego podmiotu.

Negatywnym zjawiskiem jest duże niedofinansowanie większości ZAZ już na etapie ich tworzenia. Środki na uruchomienie zakładów przeznaczane są w całości na działania związane z uzyskaniem statusu ZAZ, tj. niezbędne prace adaptacyjne czy przystosowanie stanowisk do potrzeb osób niepełnosprawnych. Dzięki tym środkom zakłady mogą podjąć działalność oraz zatrudnić osoby niepełnosprawne. Jednakże wszelkie działania związane                 z poprawą warunków pracy osób niepełnosprawnych w ZAZ, w tym także doprowadzeniem bazy lokalowej do odpowiednich standardów wymagają zaangażowania środków finansowych, które nie są możliwe do wygospodarowania z dotacji na bieżącą działalność zakładu, jak i również z działalności gospodarczej. Warto jednak podkreślić, iż wiele ZAZ wypracowuje zyski, które mogłyby wpłynąć na poprawę warunków pracy osób niepełnosprawnych oraz wizerunku samego zakładu wśród obecnych i potencjalnych klientów.

Słabą stroną ZAZ jest małe otwarcie na społeczeństwo/otoczenie (hermetyczność środowiska osób niepełnosprawnych). W odniesieniu do ZAZ prowadzonych przez JST często zauważalny jest brak jakichkolwiek biznesplanów oraz prób dostosowania działalności               do wymogów rynkowych. Problemem jest również brak motywacji beneficjentów                      oraz ich rodziców do opuszczenia ZAZ oraz obawa przed niemożnością powrotu po nieudanej próbie podjęcia pracy.

Warsztaty Terapii Zajęciowej

Warsztaty Terapii Zajęciowej pełnią ważną rolę w rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych o obniżonej sprawności intelektualnej i ruchowej. Poprzez zastosowanie odpowiednich technik terapii zajęciowej stwarzają możliwość zdobycia kompetencji potrzebnych w życiu codziennym, uzyskania względnej samodzielności życiowej oraz umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. 

Uczestnikami warsztatów mogą być osoby, które ukończyły 16 rok życia, niezdolne                    do podjęcia pracy, posiadające orzeczenie o niepełnosprawności oraz w orzeczeniu wskazanie                            do uczestnictwa w terapii zajęciowej. Warsztat jest placówką pobytu dziennego - czas trwania zajęć w warsztacie wynosi nie więcej niż 7 godzin dziennie i 35 godzin tygodniowo. Zajęcia prowadzone są zgodnie z indywidualnym programem rehabilitacji i terapii, przygotowanym dla uczestnika warsztatu przez jego radę programową.

Nie rzadziej niż raz na pół roku ww. rada ocenia indywidualne efekty rehabilitacji przy udziale uczestnika warsztatu. Ocena ta jest podstawą do dalszych działań podejmowanych                w stosunku do osoby niepełnosprawnej, którymi mogą być: 
•	podjęcie przez nią zatrudnienia; 
•	skierowanie do ośrodka wsparcia ze względu na brak postępów w rehabilitacji i złe rokowania odnośnie postępów w przyszłości; 
•	przedłużenie uczestnictwa w terapii ze względu na pozytywne rokowania odnośnie postępów w rehabilitacji, okresowy brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub okresowy brak możliwości skierowania do ośrodka wsparcia. 

WTZ wykorzystują wiele form oddziaływań terapeutycznych, a wśród nich m.in. pomoc psychologiczną, psychoterapię indywidualną i grupową, przygotowanie do pracy                            na odpowiednim stanowisku oraz ćwiczenia z zakresu motoryki małej i wielkiej (ćwiczenia ogólnousprawniające). 

Działalność warsztatów nie ma charakteru zarobkowego. Całkowity dochód                             ze sprzedaży produktów oraz usług wykonanych przez uczestników warsztatu w ramach realizowanego programu terapii, jest za ich zgodą przeznaczany na wydatki związane                     z integracją społeczną uczestników.  	
Wg danych znajdujących się na stronie Województwa Śląskiego (zakładka przeznaczona            dla osób niepełnosprawnych) w regionie funkcjonuje 51 warsztatów terapii zajęciowej.                  Z kolei portal bazy.ngo.pl podaje liczbę 54 WTZ w województwie śląskim. Szczegółowy wykaz WTZ województwa śląskiego został zawarty w aneksie.

WTZ zatrudniają specjalistów przygotowanych do pracy z osobami niepełnosprawnymi oraz posiadają dobrze wyposażone pracownie, co stanowi ich mocną stronę. 
Do słabych stron WTZ należą system rekrutacji i orzecznictwo oraz brak kontraktowania pobytu (tym samym osoby niepełnosprawne nie ponoszą konsekwencji za rezygnację                     z terapii/zajęć), co podnosi wysokie koszty jednostkowe. Słabością WTZ jest również brak jednoznacznej definicji kwalifikującej je jako podmioty ES oraz niejednakowe traktowanie WTZ prowadzonych przez organizacje pozarządowe i JST. Słabym ogniwem jest brak systemu wsparcia dla „absolwentów WTZ”, co skutkuje często długim pobytem                               w omawianym podmiocie. Zdarza się, iż uczestnicy warsztatów nie podejmują zatrudnienia              z powodu obaw przed niemożnością powrotu do WTZ w przypadku utraty pracy. Z tych samych powodów nie są motywowani do podjęcia zatrudnienia przez swoich rodziców.

WTZ postrzegane są także jako instytucje mało otwarte na działania podejmowane                           w partnerstwie. Szansą dla dalszej działalności WTZ jest, zdaniem ekspertów, większe otwarcie na współpracę z rodziną, która stanowi najlepsze źródło informacji zwrotnej            nt. efektywności oddziaływań terapeutycznych pozwalających na optymalne dostosowanie się  do wymogów konkurencyjnego rynku. Istotna jest także harmonijna współpraca wewnętrzna pomiędzy kadrą zarządzającą WTZ, a opiekunami uczestników warsztatów. 

***
Do zagrożeń hamujących rozwój ZAZ i WTZ należą: 
•	brak polityki/strategii uświadamiającej potrzeby i problemy osób niepełnosprawnych;
•	wzrost biurokracji; 
•	brak edukacji otoczenia osób niepełnosprawnych, głównie rodziców; koncentracja działań i uwagi głównie na osobach niepełnosprawnych z pominięciem ich bezpośredniego środowiska; 
•	konflikty na linii dyrektorzy/kierownicy podmiotów - rodzice/opiekunowie osób niepełnosprawnych (dyrektorzy/kierownicy z jednej strony zmuszeni są                              do przestrzegania wszystkich procedur wymaganych ze strony jednostki prowadzącej,              z drugiej zaś muszą dbać o dobre relacje z otoczeniem osób niepełnosprawnych,                  co często stawia ich pomiędzy przysłowiowym „młotem a kowadłem”); 
•	roszczeniowe podejście rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych, wynikające             z niewiedzy na temat ewentualnych możliwości podjęcia pracy zarobkowej bez utraty renty; blokowanie przez rodziców możliwości podjęcia pracy;
•	brak miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych na rynku chronionym;
•	brak programów adresowanych do pracodawców wyjaśniających metody/sposoby pracy z osobami niepełnosprawnymi - zazwyczaj kampanie informacyjne koncentrują się na kwestiach/ulgach finansowych;
•	brak działań promocyjnych, co skutkuje stereotypowym postrzeganiem osoby niepełnosprawnej i kojarzenie jej z rentą, pozostawaniem w domu, a nie aktywnością zawodową.

Szansą może być podjęcie współpracy z otwartym rynkiem pracy i dostosowanie się do jego potrzeb oraz podniesienie jakości produktów wytwarzanych przez WTZ i ZAZ. Istotna będzie również współpraca WTZ i ZAZ oraz stworzenie jednej regionalnej reprezentacji podmiotów ES o charakterze integracyjnym.

Centra Integracji Społecznej

Centrum integracji społecznej realizuje reintegrację zawodową i społeczną przez następujące usługi:
•	kształcenie umiejętności pozwalających na pełnienie ról społecznych i osiąganie pozycji społecznych dostępnych osobom niepodlegającym wykluczeniu społecznemu;
•	nabywanie umiejętności zawodowych oraz przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych;
•	naukę planowania życia i zaspokajania potrzeb własnym staraniem, zwłaszcza przez możliwość osiągnięcia własnych dochodów przez zatrudnienie lub działalność gospodarczą;
•	uczenie umiejętności racjonalnego gospodarowania posiadanymi środkami pieniężnymi.

Centrum, w ramach reintegracji zawodowej, może prowadzić działalność wytwórczą, handlową lub usługową oraz działalność wytwórczą w rolnictwie, z wyłączeniem działalności polegającej na wytwarzaniu i handlu wyrobami przemysłu paliwowego, tytoniowego, spirytusowego, winiarskiego, piwowarskiego, a także pozostałych wyrobów alkoholowych               o zawartości alkoholu powyżej 0,5% oraz wyrobów z metali szlachetnych albo z udziałem tych metali.

Oferta zatrudnienia w Centrach może być skierowana do osób:
•	bezdomnych realizujących indywidualny program wychodzenia z bezdomności,                    w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej,
•	uzależnionych od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego,
•	uzależnionych od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej,
•	chorych psychicznie, w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego,
•	długotrwale bezrobotnych w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia                          i instytucjach rynku pracy,
•	zwalnianych z zakładów karnych, mających trudności w integracji ze środowiskiem, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej,
•	uchodźców realizujących indywidualny program integracji, w rozumieniu przepisów     o pomocy społecznej,
•	niepełnosprawnych, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
którzy podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są              w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym.

Osoba, która została skierowana do centrum świadczy pracę w ramach indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego - w zamian otrzymuje świadczenie integracyjne oraz bezpłatny, codzienny posiłek. Okres uczestnictwa w CIS nie powinien przekraczać cezury czasowej 12 miesięcy. Po upływie tego czasu uczestnik skierowany zostaje na otwarty rynek pracy, w ramach zatrudnienia wspieranego. 

Jak wynika z danych zamieszczonych w bazie organizacji pozarządowych, prowadzonej przez Stowarzyszenie Klon/Jawor (www.bazy.ngo.pl) na terenie Polski działa 89 centrów integracji społecznej. W województwie śląskim, wg informacji przekazanych przez Śląski Urząd Wojewódzki, funkcjonuje 7 CIS (wykaz umieszczony został w aneksie).
Za mocne strony CIS-ów można uznać: 
•	obejmowanie beneficjentów wszechstronnym i długotrwałym wsparciem w trakcie realizacji indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego;
•	stosowanie aktywnych form uczestnictwa w szkoleniach zawodowych (szkolenie poprzez pracę);
•	korzystne dla beneficjenta łączenie aktywizacji zawodowej i społecznej;
•	możliwość uzyskania dochodu w czasie uczestnictwa w programie (świadczenie integracyjne);
•	jasne procedury funkcjonowania CIS (standardy opracowane przez MPiPS); 
•	konkurencyjność CIS na otwartym rynku pracy (zlecenia, zwolnienie z VAT);
•	wymuszenie przez ustawę wielosektorowej współpracy na rzecz beneficjenta (kontrakt socjalny, wyrejestrowanie z PUP, IPZS - Indywidualnego Programu Zatrudnienia Socjalnego);
•	stosunkowo wysoką efektywność w poszukiwaniu pracy. 

Za słabe strony CIS można uznać: 
•	wysokie koszty finansowe funkcjonowania;
•	niedostateczną współpracę pomiędzy CIS, OPS i PUP;
•	trudności w pozyskiwaniu środków finansowych na funkcjonowanie (zlecenia zewnętrzne);
•	niskie (lub brak) kompetencji społecznych i zawodowych uczestników (brak dyscypliny i motywacji, niska frekwencja na zajęciach, rotacja uczestników                                     i uzależnienia od środków psychoaktywnych);
•	niską jakość kształcenia zawodowego (trudności w pozyskiwaniu atrakcyjnych zleceń i środków finansowych na ich wykonywanie, brak dobrej kadry i instruktorów).

Podsumowując sytuację CIS należy zaznaczyć, iż mogą one odegrać dużą rolę w procesie przygotowania beneficjenta do utworzenia/prowadzenia spółdzielni socjalnej lub działalności gospodarczej, a szansą na ich rozwój może stać się współpraca z biznesem na zasadach konkurencyjnego pozyskiwania zleceń i podwykonawstwa. OPS działające na terenie województwa śląskiego mają już pewne doświadczenie w prowadzeniu CIS i pozytywnie postrzegają tę formę reintegracji społeczno-zawodowej.

Słabym ogniwem omawianego podmiotu jest wysoka fluktuacja uczestników, co może skutkować obniżeniem kształtowanego poziomu kompetencji społecznych i zawodowych, niemożnością wytworzenia więzi pomiędzy nimi oraz motywacji do wspólnego działania.            Do zagrożeń zewnętrznych należy zaliczyć nasilający się kryzys ekonomiczny, który może spowodować spadek liczby zleceń dla CIS oraz brak lub niedostateczną wiedzę samorządów nt. stosowania klauzul społecznych w PZP.

Kluby Integracji Społecznej

Zgodnie z zapisami ustawy o zatrudnieniu socjalnym gmina lub organizacja pozarządowa prowadząca reintegrację zawodową i społeczną może prowadzić klub integracji społecznej.

Uczestnikami KIS mogą być osoby, które podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo                     oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym              i rodzinnym. Uczestnictwo w klubie jest dobrowolne, a jego warunkiem jest realizacja kontraktu socjalnego. Okres uczestnictwa ustalany jest indywidualnie z każdym uczestnikiem.

Biorąc pod uwagę wzrost bezrobocia oraz poszerzanie się obszarów ubóstwa, KIS-y mogą stanowić istotny element wsparcia działań instytucji rynku pracy oraz ośrodków pomocy społecznej. 

Ze względu na fakt, iż KIS-y mogą być prowadzone przez różne podmioty, nie ma systemu, który umożliwiłby zebranie danych nt. wszystkich funkcjonujących w województwie śląskim.

3.1.3. Trzeci sektor

Organizacje pozarządowe, nazywane również organizacjami obywatelskimi lub NGO (z jęz. angielskiego non-govermental organization) to podmioty sektora pozarządowego, określanego jako III sektor. Definicja mówi, że organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje                               i stowarzyszenia, przy czym niektórych przepisów ustawy nie stosuje się do fundacji publicznych i fundacji partii politycznych. Organizacje pozarządowe to zatem nie tylko podmioty, które mają osobowość prawną, ale także jednostki, które tej osobowości nie posiadają. Organizacje pozarządowe są prywatne i powstają z inicjatywy założycieli (prywatnych osób). Jednak w odróżnieniu od biznesu, a podobnie jak władze publiczne - działają w interesie publicznym, a nie prywatnym.

Ogólnopolska baza organizacji pozarządowych prowadzona przez Stowarzyszenie Klon/Jawor podaje liczbę 11 404 organizacji pozarządowych w województwie śląskim (stan na lipiec 2012 roku), co daje mu 3 miejsce w skali całego kraju.

Wykres 5. Organizacje pozarządowe (bez OSP) wg województw (stan na 23.07.2012 r.).

                      Źródło: bazy.ngo.pl (Stowarzyszenie Klon/Jawor)

Organizacje pozarządowe województwa śląskiego deklarują działalność w następujących obszarach.

Tabela 4. Obszary działalności organizacji pozarządowych w województwie śląskim.
Lp.	Obszar działania	Liczba organizacji	
1	Sport/turystyka/wypoczynek	3959	
2	Przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych/ działalność wspierająca	2654	
3	Nauka/kultura/ekologia	2343	
4	Bezpieczeństwo publiczne	1325	
5	Działalność międzynarodowa/wspólnoty lokalne/ aktywność społeczna	1320	
6	Ochrona zdrowia	1235	
7	Przeciwdziałanie bezrobociu/rozwój gospodarczy	707	
8	Ochrona praw	587	
9	Inne	540	
10	Tożsamość/tradycja narodowa	491	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie bazy organizacji pozarządowych prowadzonej przez Stowarzyszenie Klon/Jawor

Omawiając sytuację III sektora w województwie śląskim warto zaznaczyć, iż podstawowym problemem jest uzyskanie miarodajnych danych. Stowarzyszenie Klon/Jawor podaje liczbę 11 404 organizacji pozarządowych w województwie śląskim, natomiast według Głównego Urzędu Statystycznego w 2011 roku do rejestru REGON wpisanych było 9660 podmiotów III sektora, w tym 954 fundacji oraz 8706 stowarzyszeń i organizacji społecznych. Od 1995 roku mamy do czynienia z systematycznym wzrostem liczby ww. podmiotów.
W opracowaniu pt. „Wstępne wyniki badania społecznej i ekonomicznej kondycji stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji oraz społecznych podmiotów wyznaniowych w 2010 roku (SOF-1)” GUS podaje, iż w województwie śląskim na 10 tysięcy mieszkańców przypadało 14,5 aktywnych organizacji.
Analizując zatrudnienie w organizacjach III sektora można zauważyć w ostatnich latach tendencję wzrostową. GUS podaje następujące dane dotyczące zatrudnienia w aktywnych fundacjach, stowarzyszeniach i innych organizacjach społecznych w województwie śląskim                     (przy czym należy pamiętać, iż dane za 2010 rok nie są w pełni porównywalne z rokiem 2008 z uwagi na rozszerzenie zakresu podmiotowego badania o społeczne podmioty wyznaniowe):

•	średnia liczba etatów dla jednostek zatrudniających wyniosła w 2008 roku 7,5, natomiast w 2010 roku 12,3;
•	suma przeciętnej liczby etatów w tysiącach wyniosła w 2008 roku 6,9, zaś w 2010 osiągnęła wartość 13,3.

Biorąc pod uwagę rodzaj działalności można wyodrębnić 4 grupy aktywnych organizacji (dane GUS, Bank Danych Lokalnych):
•	prowadzące wyłącznie nieodpłatną działalność statutową;
•	prowadzące odpłatną działalność statutową oraz nie prowadzące działalności gospodarczej;
•	prowadzące działalność gospodarczą oraz nie prowadzące odpłatnej działalności statutowej;
•	prowadzące równocześnie odpłatną działalność statutową i działalność gospodarczą.

Podział organizacji w województwie śląskim ze względu na rodzaj działalności prezentuje tabela poniżej.

Tabela 5. Organizacje pozarządowe w województwie śląskim a rodzaj działalności.
Lp.	Rodzaj działalności	2008	2010	
1	organizacje prowadzące wyłącznie nieodpłatną działalność statutową	73%	69%	
2	organizacje prowadzące odpłatną działalność statutową oraz nie prowadzące działalności gospodarczej	17%	22%	
3	organizacje prowadzące działalność gospodarczą oraz nie prowadzące odpłatnej działalności statutowej	6%	6%	
4	organizacje prowadzące równocześnie odpłatną działalność statutową i działalność gospodarczą	4%	3%	
 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS - Bank Danych Lokalnych
W niniejszym Planie przyjęto, że przedsiębiorstwami społecznymi są organizacje pozarządowe prowadzące odpłatną działalność statutową lub/i działalność gospodarczą. Pozostałe organizacje stanowią otoczenie sektora ekonomii społecznej, a zarazem jego potencjał, który może zostać wykorzystany w sytuacji większego zainteresowania organizacji pozarządowych łączeniem celów społecznych z ekonomicznymi.

Jeśli chodzi o sytuację ogólnopolską, to według wstępnych wyników badania społecznej                   i ekonomicznej kondycji stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji oraz społecznych podmiotów wyznaniowych (SOF-1) - zrealizowanego przez GUS w 2011 roku (dane dotyczą podmiotów działających w 2010 roku) - wśród badanych organizacji III sektora zdecydowanie przeważały podmioty prowadzące wyłącznie nieodpłatną działalność statutową - 73%, za nimi uplasowały się podmioty prowadzące odpłatną działalność statutową, ale nie prowadzące działalności gospodarczej - 19%, następnie organizacje prowadzące działalność gospodarczą a zarazem nie prowadzące odpłatnej działalności statutowej - 5%, a na końcu organizacje prowadzące oprócz odpłatnej działalności statutowej także działalność gospodarczą - 3%. 

Analizując rezultaty badań pn. „Polskie organizacje pozarządowe 2010. Najważniejsze pytania, podstawowe fakty” - zrealizowanych przez Stowarzyszenie Klon/Jawor - można zauważyć, iż trzonem polskiego sektora pozarządowego są stowarzyszenia zajmujące się sportem, turystyką lub hobby - jest to główne pole działań ponad jednej trzeciej wszystkich polskich organizacji (poza OSP). Dominują nieduże stowarzyszenia funkcjonujące w skali lokalnej. 
Większość polskich organizacji (56%) opiera całość działania na społecznej pracy członków/    wolontariuszy i nie współpracuje z płatnym personelem nawet na zasadzie jednorazowych umów. Co czwarta organizacja zatrudnia stałych pracowników - przeciętnie cztery osoby, przy czym nie zawsze są to umowy o pracę i często dotyczą one pracy w niewielkim wymiarze godzin. Przeliczając tę pracę na etaty, tylko 6% organizacji działa w oparciu                  o ponad 5 pełnych etatów. Braki personalne uzupełniane są poprzez jednorazowe zlecenia - wykorzystywane zarówno w organizacjach dysponujących regularnym personelem, jak i w co czwartej organizacji nie zatrudniającej nikogo na stałe.

Ponad jedna piąta organizacji określa swoją sytuację finansową jako złą lub bardzo złą, blisko dwie trzecie zaś wskazuje, że problemy w zdobywaniu funduszy lub sprzętu były w ostatnim roku „zdecydowanie” lub „raczej” odczuwalne. Ponad połowa zgłasza też problemy związane z formalnościami dotyczącymi zdobywania funduszy. Polski sektor pozarządowy jest ogromnie rozwarstwiony w zakresie dostępnych środków finansowych. Budżet 11% organizacji nie przekracza 100 zł, a jednocześnie 5% tych najbogatszych notuje roczne przychody rzędu miliona lub więcej złotych każda, kumulując w ten sposób większość przychodów całego polskiego sektora pozarządowego. Roczny budżet przeciętnej organizacji wynosi około 20 tys. zł.
Biorąc pod uwagę lokalny charakter działań dużej części organizacji, ich naturalnym partnerem jest samorząd lokalny (urzędy miast i gmin oraz starostwa powiatowe), z którymi kontaktuje się ponad cztery piąte organizacji, zaś jedna trzecia ma częste, regularne kontakty. Z urzędami marszałkowskimi i administracją rządową organizacje współpracują znacznie rzadziej - częste, regularne kontakty ma zaledwie kilka procent organizacji. Prawie dwie trzecie w ogóle nie kontaktuje się z urzędami wojewódzkimi, a aż trzy czwarte nie ma żadnych kontaktów z rządowymi instytucjami na szczeblu centralnym.

Współpraca z samorządem utrzymywana jest zarówno ze względu na wspólny przedmiot działań, wspólne cele i możliwość połączenia wysiłków, jak i z uwagi na pozostające w gestii samorządu środki publiczne, które w ramach zlecania zadań może on przekazywać organizacjom. Wielkość tych środków jest wskaźnikiem intensywności kontaktów, a ich wyraźny wzrost wskazuje na zacieśnianie współpracy między samorządem a organizacjami.

Do najważniejszych zmian polskiego sektora pozarządowego, jakie nastąpiły na przestrzeni lat 2003-2009 należą: 
•	wzrost roli wolontariuszy: z pomocy wolontariuszy zewnętrznych korzysta połowa organizacji, więcej niż w latach poprzednich;
•	lepsza ocena własnej sytuacji: organizacje oceniają swoją skuteczność nieco bardziej optymistycznie. Coraz więcej z nich uważa też, że warunki, w jakich funkcjonują, są lepsze niż w latach poprzednich;
•	brak obiektywizmu w ocenie własnego funkcjonowania: organizacje mało krytycznie podchodzą do oceny własnych możliwości i kompetencji;
•	lepsze wykorzystanie nowych technologii: wzrasta skala wykorzystania internetu                  i liczba pozarządowych stron internetowych;
•	intensywniejsza współpraca finansowa z administracją: zwiększa się strumień pieniędzy publicznych trafiających do organizacji;
•	większe zainteresowanie funduszami unijnymi: rośnie odsetek organizacji aplikujących o środki z Unii Europejskiej; 
•	lepszy wizerunek społeczny: od kilku lat rośnie przekonanie o większej skuteczności działań organizacji w stosunku do efektywności państwa, szczególnie w zakresie lokalnym.

Udział Polaków w działaniach organizacji pozarządowych zależy od ich opinii na temat sektora pozarządowego. Z badań Stowarzyszenia Klon/Jawor wynika, że jego wizerunek ciągle nie jest najlepszy, choć w ciągu ostatnich lat można mówić o jego stopniowej poprawie. Wg danych Klon/Jawor w 2011 roku 66% Polaków wsparło materialnie organizacje społeczne. Oznacza to znaczący wzrost w stosunku do roku 2010, kiedy pomoc finansową lub rzeczową udzielaną/świadczoną organizacjom deklarowało 54% z nich. 

W 2012 roku Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego przygotował 2 badania jakościowe dotyczące sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim. Pierwsze z nich pn. „Organizacje pozarządowe jako potencjał sektora ekonomii społecznej            w województwie śląskim” wykazało, iż NGO województwa śląskiego nie są zainteresowane tworzeniem przedsiębiorstw społecznych, a także podjęciem działalności gospodarczej czy pożytku publicznego. Jeżeli nawet dana organizacja rozważała taką możliwość, to dotyczyło to zazwyczaj działalności w dotychczasowym obszarze funkcjonowania. Niechęć                          do rozpoczęcia działalności gospodarczej wynikała także z braku możliwości finansowych, lokalowych i kadrowych danej organizacji pozarządowej. Przedstawiciele NGO kojarzą termin „ekonomia społeczna”, ale poziom ich wiedzy na ten temat jest znikomy.                           W większości przypadków również nie posiadali wiedzy na temat działalności OWES, nigdy nie słyszeli o takich podmiotach. Ponadto, badani nie byli w stanie wskazać wyraźnej granicy między III sektorem a sektorem ES.

Drugie zrealizowane badanie dotyczyło współpracy jednostek samorządu terytorialnego               z sektorem ekonomii społecznej w województwie śląskim i zostało przeprowadzone wśród kadry zarządzającej oraz pracowników urzędów gmin i powiatów, ośrodków pomocy społecznej, powiatowych centrów pomocy rodzinie, Wojewódzkiego Urzędu Pracy                         i powiatowych urzędów pracy. Wyniki badań wykazały, iż występują duże rozbieżności                w zakresie wiedzy nt. ekonomii społecznej w odniesieniu do różnych typów gmin. Pracownicy JST gmin miejskich posiadali przeważnie wiedzę w tym obszarze - zdarzało się, iż były to bardzo szczegółowe informacje, natomiast w przypadku gmin miejsko-wiejskich              i wiejskich poziom wiedzy był bardzo niski, a czasami jej brakowało. Większe zainteresowanie tematyką ES oraz chęcią poszerzenia wiedzy w tym obszarze odnotowano             w gminach miejskich. Barierą hamującą rozwój sektora ekonomii społecznej - według badanych - jest brak odpowiedniej komunikacji między różnymi JST oraz niewystarczające środki finansowe. Urzędnicy wskazali również na niejasność zasad funkcjonowania poszczególnych typów przedsiębiorstw społecznych. Za słabo rokujący typ przedsiębiorstwa społecznego uznali spółdzielnię socjalną. Ponadto w zamówieniach publicznych dla urzędników nie do końca jasna jest celowość stosowania klauzul społecznych - z jednej strony uważają, że ułatwiają one przekazywanie zadań przedsiębiorstwom społecznym,                      a z drugiej, iż naruszają zasady konkurencyjności, co stanowi zagrożenie dla sektora prywatnego. Z cytowanych badań wynika, iż większość badanych podmiotów nie posiada komórki/pionu/stanowiska, które byłoby odpowiedzialne wyłącznie za sektor ekonomii społecznej w gminie/powiecie.

Badane przedstawicielki 18 Ośrodków Pomocy Społecznej z terenu województwa śląskiego wskazały, że podmioty ekonomii społecznej mogą wykonywać różnego typu usługi, zlecane w trybie zamówienia publicznego przez gminy, z zastosowaniem klauzul społecznych.                 W opinii badanych powinny one być w miarę możliwości proste i nieskomplikowane, uwarunkowane kwalifikacjami i możliwościami pracowników/beneficjentów podmiotów ekonomii społecznej, w tym spółdzielni socjalnych i Centrum Integracji Społecznej. 

Pracownicy OPS wymienili całe spektrum usług, które mieszczą się przede wszystkim                    w obszarze pomocy i integracji społecznej oraz usług o charakterze komunalnym. Zaliczyli               do nich: 
1.	Usługi opiekuńcze dla seniorów i dzieci: dla osób starszych w miejscu zamieszkania (np. w przypadku, gdy dorosłe dzieci emigrują zarobkowo), dla rodzin z dziećmi             do lat 3. Prowadzenie instytucji: żłobków, schronisk dla matek z dziećmi.                         W przypadku NGO prowadzących działalność gospodarczą - prowadzenie świetlic socjoterapeutycznych, klubów młodzieżowych, domów pomocy społecznej                             i rodzinnych domów pomocy. 
2.	Usługi medyczne dla osób niepełnosprawnych.
3.	Usługi cateringowe i pralnicze: dla klientów DPS, dowóz i przygotowywanie posiłków dla klientów OPS, prowadzenie baru, przynoszenie obiadów do domu klienta, prowadzenie kuchni w szkołach.
4.	Usługi rzemieślnicze: szewskie, szklarskie, rymarskie, zegarmistrzowskie i inne.
5.	Dbanie o zieleń w gminie: koszenie trawy, w tym na drogach, porządkowanie skwerów, parków, ogrodów, odkurzanie centrum botanicznego.
6.	Drobne usługi remontowe: usługi budowlane, usuwanie barier architektonicznych.
7.	Usługi porządkowe: sprzątanie, w tym budynków, klatek schodowych, dbanie                       o przystanki komunikacji gminnej/miejskiej, dbanie o rowy melioracyjne, utrzymywanie porządku, wywożenie śmieci, sprzątanie wysypisk.
8.	Zbieranie i recycling odpadów.
9.	Inne: odśnieżanie, prowadzenie sklepu z używaną odzieżą i meblami.
Zadania publiczne z obszaru pomocy społecznej zlecane organizacjom pozarządowym

Zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U.                  z 2009 roku, Nr 175, poz. 1362 j.t. ze zm.) pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa,                              z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Współpraca ta może polegać, między innymi, na zlecaniu realizacji zadań z obszaru pomocy społecznej organizacjom pożytku publicznego. Kwestie te szczegółowo reguluje ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2010 roku, Nr 234, poz. 1536 j.t. z późn. zm.).

Działalnością pożytku publicznego określa się działalność społecznie użyteczną, prowadzoną przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w wyżej wymienionej ustawie. Sfera ta obejmuje m.in. zadania w zakresie pomocy społecznej, w tym pomocy osobom i rodzinom będącym w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych osób i rodzin. Zlecanie realizacji zadań publicznych może mieć formę powierzania wykonywania zadań publicznych wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji lub wspierania takich zadań wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji.

Informacje na temat tego rodzaju działań znalazły się w sprawozdaniu OZPS za 2011 rok. Ze względu na zadania statutowe Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, który koordynował prace na tworzeniem Planu ES poniżej skoncentrowano się              na danych nt. zadań publicznych realizowanych przez NGO w województwie śląskim.

Ich zakres obejmował następujące kwestie: 
1.	Zadania publiczne zlecone zgodnie z art. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w tym m.in.: liczbę organizacji pozarządowych posiadających umowy współpracy (zleceń zadań);
2.	Wybrane rodzaje usług pomocy społecznej świadczonych przez organizacje pozarządowe, tj.: usługi opiekuńcze, specjalistyczne usługi opiekuńcze, prowadzenie placówek pomocy społecznej, w tym m.in. liczbę zleceń dla organizacji pozarządowych.

Zaprezentowane poniżej informacje pochodzą zarówno z gmin, jak i z powiatów. Przyporządkowanie danych uzależnione było od podziału kompetencyjnego zadań pomocy społecznej przypisanych dla powiatu i dla gminy dokonanego zgodnie z ustawą o pomocy społecznej.

Z danych przekazanych przez 163 ośrodki pomocy społecznej i miejskie ośrodki pomocy rodzinie z terenu województwa śląskiego wynika, iż łączna liczba wszystkich organizacji pozarządowych, które posiadały umowy współpracy z gminą, wynosiła 508. Szacuje się, że                       w 2012 roku zmniejszy się ona o 19. Liczba zadań zleconych organizacjom pozarządowym             w zakresie usług opiekuńczych była równa 271. Prognozuje się, iż w roku 2012 wzrośnie ona do 294. Spośród pozostałych zleconych zadań publicznych, 99 dotyczyło prowadzenia placówki pomocy społecznej, a 42 świadczenia specjalistycznych usług opiekuńczych, przy czym, zgodnie z przewidywaniami ośrodków, w 2012 roku liczba zleceń obejmujących prowadzenie placówki pomocy społecznej spadnie o 11, natomiast liczba zleceń w zakresie świadczenia specjalistycznych usług opiekuńczych wzrośnie o 4.

Wykres 6. Współpraca gmin z organizacjami pozarządowymi w województwie śląskim - zadania zlecane z obszaru pomocy społecznej w 2011 roku wraz z prognozami na rok 2012.

Źródło: Statystyczna Aplikacja Centralna, sprawozdanie OZPS za rok 2011.

Z informacji przesłanych przez 17 powiatowych centrów pomocy rodzinie wynika, iż łączna liczba wszystkich organizacji pozarządowych posiadających umowy współpracy z powiatami wynosiła 60. Prognozuje się, iż w roku 2012 wzrośnie ona do 63. Spośród zadań publicznych, zleconych organizacjom pozarządowym w 2011 roku najwięcej (35) dotyczyło prowadzenia placówki pomocy społecznej. Szacuje się, iż w roku 2012 liczba ta nie ulegnie zmianie.

Warto podkreślić, iż gminy i powiaty współpracują także z organizacjami pozarządowymi realizującymi zadania spoza obszaru pomocy społecznej, tj. zdrowia, edukacji, kultury, sportu itp., jednak uzyskanie wiążących danych na temat zakresu i skali tej współpracy wymagałoby odrębnych badań ROPS. 
Podmioty ekonomii społecznej w dłuższej perspektywie mają szansę stać się głównymi dostawcami/wykonawcami masowych, dobrze świadczonych i tanich usług społecznych                np. usług opiekuńczych. Istotnym obszarem działalności PES może również stać się segment usług niszowych, mniej opłacalny dla biznesu, obejmujący m.in. przeciwdziałanie powodziom, energię odnawialną, wykorzystanie dziedzictwa kulturowo-przyrodniczego, zagospodarowanie i recykling odpadów, utrzymanie czystości oraz gospodarkę leśną. Choć prawdopodobnie ekonomia społeczna nie rozwiąże strukturalnych problemów polskiego rynku pracy, to może jednak stanowić jego ważny element, atrakcyjny dla tych osób, które z różnych względów nie radzą sobie w tradycyjnych przedsiębiorstwach nastawionych                 na osiągnięcie zysku. 
***
Za mocne strony organizacji pozarządowych można uznać:
•	ciągłość historyczną, wizerunek społeczny budowany latami;
•	wyższe zaufanie społeczne do NGO w porównaniu z administracją publiczną;
•	otwartość na zmiany i innowacje;
•	oddolną inicjatywę wypływającą z realnych potrzeb społecznych;
•	dużą liczbę organizacji, co daje możliwość oddziaływania na decyzje lokalne poprzez lobbing i rzecznictwo;
•	udział wolontariatu w działaniach podejmowanych przez NGO;
•	specjalizację w różnych obszarach, w tym także w obszarze pomocy i integracji społeczno-zawodowej;
•	zakorzenienie w społeczności lokalnej;
•	chęć zdobywania wiedzy przez kadry NGO;
•	profesjonalną kadrę (wyższe wykształcenie, feminizacja - sprzyjające działaniom prospołecznym);
•	otwarcie na konkurencyjność w stosunku do innych podmiotów.

Wśród słabych stron należy wymienić:
•	brak wystarczających środków finansowych na działalność oraz brak płynności finansowej;
•	niską skłonność do ponoszenia ryzyka finansowego;
•	brak możliwości zatrudnienia wystarczającej liczby ekspertów, niewystarczającą liczbę personelu;
•	słabą promocję i zły wizerunek niektórych NGO;
•	brak profesjonalnych działań - szczególnie w sprawach finansowych                                      i administracyjnych w niektórych organizacjach pozarządowych;
•	małą liczbę osób zainteresowanych aktywnością społeczną;
•	postawę roszczeniową niektórych NGO;
•	złą i/lub niewystarczającą współpracę z podmiotami z I i II sektora;
•	nieumiejętność komunikowania się z otoczeniem zewnętrznym;
•	niski stopień zaangażowania osób wykluczonych społecznie w działania NGO.

Podsumowując sytuację organizacji pozarządowych należy zaznaczyć, iż może ona ulec poprawie w wyniku częstszego stosowania klauzul społecznych przez samorządy, kontraktowania usług (umowy wieloletnie dla organizacji) oraz wprowadzenia ułatwień prawnych w obszarach dotyczących działalności NGO. Szansą na rozwój III sektora może być także nowa perspektywa finansowa 2014-2020, a co za tym idzie dynamiczny rozwój ekonomiczny państwa i regionu. Znaczącą rolę mogą odegrać partnerstwa z JST i biznesem oraz większa aktywność obywateli. Podkreślić należy także unikatowy system wsparcia funkcjonujący w Polsce, tj. ośrodki wsparcia organizacji pozarządowych prowadzone zarówno przez organizacje, jak i samorząd terytorialny.

Rozwój III sektora może ulec spowolnieniu z powodu odpływu kadr/wypalenia zawodowego pracowników, złej jakości prawa (np. dot. zakładania stowarzyszeń, księgowości NGO) i jego częstych zmian, zawiłych procedur administracyjnych, przerostu aparatu kontroli oraz niestabilności finansowej państwa. Niekorzystny wpływ na rozwój III sektora może mieć również zbyt duże zaangażowanie polityki w jego działania oraz wprowadzanie zmian systemowych (np. w systemie emerytalnym) bez odpowiedniej analizy ich oddziaływania              na sferę społeczną. Zagrożeniem dla rozwoju NGO jest również brak chęci do ponoszenia ryzyka finansowego, do prowadzenia działalności gospodarczej i/lub odpłatnej działalności statutowej oraz brak zachęt finansowych do przekształcania się NGO w PS. Same organizacje muszą także uporać się z nie zawsze pozytywnym wizerunkiem medialnym.

3.1.4. Podmioty wspierające i otoczenie sektora ekonomii społecznej

Podmioty wspierające sektor ekonomii społecznej to podmioty powołane w celu wspierania przedsiębiorczości społecznej w regionie lub realizujące zadania z tego obszaru. 
W niniejszym dokumencie zaliczono do nich: 
•	Centra Ekonomii Społecznej, 
•	wojewódzkie Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, 
•	Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego. 

Otoczenie sektora ekonomii społecznej tworzą podmioty, które wpływają na kondycję sektora ekonomii społecznej w regionie, w tym sprzyjają jej rozwojowi. Należą do nich: 
•	jednostki samorządu terytorialnego,
•	instytucje pomocy i integracji społecznej, 
•	instytucje rynku pracy, 
•	organizacje pozarządowe prowadzące nieodpłatną działalność statutową, 
•	Lokalne Grupy Działania, 
•	sektor biznesu, 
•	ROEFS-y, przy czym zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, wszystkie działania związane z pozyskiwaniem środków EFS przez podmioty ekonomii społecznej będą realizowane przez Regionalne Ośrodki Europejskiego Funduszu Społecznego, natomiast OWES będą wspierały podmioty ES                                w pozyskiwaniu zewnętrznych źródeł finansowania, z wyjątkiem środków EFS.

Centra Ekonomii Społecznej

Centra Ekonomii Społecznej stanowią część ogólnopolskiego projektu 1.19                                 pn. „Zintegrowany system wsparcia ekonomii społecznej” (ZSWES) realizowanego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytetu I Zatrudnienie i integracja społeczna, Działania 1.2 Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Ich działania adresowane są do Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej (OWES), czyli instytucji zajmujących się udzielaniem kompleksowego wsparcia przedsiębiorstwom społecznym/podmiotom ekonomii społecznej i osobom indywidualnym zainteresowanym podejmowaniem przedsięwzięć z zakresu ekonomii społecznej.

W ramach ww. projektu na terenie Polski działa obecnie pięć ośrodków realizujących zadania na rzecz budowy sieci instytucji oferujących wystandaryzowane i kompleksowe wsparcie           dla przedsiębiorstw społecznych w poszczególnych województwach. Dla województwa małopolskiego, śląskiego i świętokrzyskiego funkcje CES pełni Agencja Rozwoju i Promocji Spółdzielczości Związku Lustracyjnego Spółdzielni Pracy oraz Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.
CES-y prowadzą działania w zakresie szkolenia i doradztwa, integracji środowiska wspierającego podmioty ekonomii społecznej, jego reprezentowania oraz promocji                         i informacji.

OWES - wsparcie w ramach Poddziałania 7.2.2 Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 współfinansowanego w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego w województwie śląskim

Głównym rezultatem działań prowadzonych w ramach Poddziałania 7.2.2 ma być powstanie 40 Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej na terenie całego kraju, zapewniających kompleksowe i wysokiej jakości wsparcie na rzecz wzmocnienia potencjału przedsiębiorstw społecznych. 

Projekty realizowane w ramach tego Poddziałania powinny przyczyniać się przede wszystkim do zapewnienia trwałego funkcjonowania instytucji wspierających ekonomię społeczną oraz podmiotów ekonomii społecznej w sposób stabilny i kompleksowy. 

Wyniki z „Raportu z badania potrzeb ośrodków wsparcia ekonomii społecznej”, przeprowadzonego w okresie od grudnia 2010 do marca 2011 roku przez Centra Ekonomii Społecznej pokazują następujące rodzaje wsparcia świadczonego przez OWES-y:

Zakres wsparcia	Procent  organizacji świadczących dany rodzaj wsparcia	
Doradztwo	100%	
Szkolenia	98%	
Wsparcie w budowaniu partnerstw	93%	
Pomoc w pozyskiwaniu wsparcia finansowego	85%	
Usługi prawne	55%	
Usługi księgowe	52%	
Usługi marketingowe	43%	
Wsparcie finansowe	25%	

Źródło: J. Brzozowska, A. Bulka, Raport z badania potrzeb ośrodków wsparcia ekonomii społecznej, Kraków, kwiecień 2011

Natomiast zainteresowanie beneficjentów OWES-ów poszczególnymi rodzajami wsparcia kształtowało się następująco (skala od 1 do 3, gdzie 1 to słabe zainteresowanie, 2 - średnie zainteresowanie, a 3 - duże zainteresowanie):

Forma wsparcia	Ocena	
Doradztwo	2,69	
Pomoc w pozyskaniu wsparcia finansowego	2,67	
Szkolenia	2,62	
Inne	2,62	
Usługi księgowe	2,56	
Usługi prawne	2,54	
Usługi marketingowe	2,41	
Wsparcie w budowaniu partnerstw lokalnych	2,30	
Wsparcie finansowe	2,29	
Źródło: J. Brzozowska, A. Bulka, Raport z badania potrzeb ośrodków wsparcia ekonomii społecznej, Kraków, kwiecień 2011

Efekty projektów realizowanych w ramach Poddziałania 7.2.2 w latach 2008-2011                  w województwie śląskim (na podstawie danych uzyskanych z Wydziału Europejskiego Funduszu Społecznego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego)

Analizując efekty projektów realizowanych w ramach Poddziałania 7.2.2 w latach 2008-2011 w województwie śląskim należy podkreślić, iż znacząco wpłynęły na nie zmiany zapisów                w Szczegółowym Opisie Priorytetów PO KL. Przed aktualizacją w czerwcu 2010 roku SZOP zakładał wąski katalog narzędzi umożliwiających wsparcie podmiotów ES - nie przewidywał m.in. instrumentów umożliwiających tworzenie podmiotów ES tj. dotacji i wsparcia pomostowego. W 2010 roku wprowadzono możliwość wspierania i zakładania spółdzielni socjalnych, w tym również osób prawnych.
Wśród wniosków składanych w ramach Poddziałania 7.2.2 w ww. okresie przeważały typy operacji dot. wsparcia szkoleniowego oraz działań informacyjno-promocyjnych, a dużą grupę realizatorów stanowiły podmioty rynku komercyjnego, które nie zawsze łączyły w swojej działalności cele społeczne z działalnością gospodarczą.
Wśród najczęściej realizowanych działań znalazły się:
•	przygotowanie liderów ekonomii społecznej do tworzenia strategii rozwiązywania problemów lokalnych;
•	organizacja debat, sesji szkoleniowych z zakresu funkcjonowania ekonomii społecznej;
•	szkolenia z zakresu organizowania środowiskowych grup samopomocowych;
•	szkolenia nt. budowy partnerstwa lokalnego lub promowania idei partnerstwa lokalnego na rzecz wsparcia i rozwoju ES;
•	szkolenia z prawa pracy, prawa podatkowego, zamówień publicznych, projektowania stron internetowych, zasad prowadzenia niepublicznych placówek opieki społecznej przez NGO;
•	animowanie działań lokalnych, budowa potencjału animatora lokalnego;
•	usługi doradcze w zakresie księgowości, prowadzenia finansów i bieżącej działalności podmiotu;
•	kampanie informacyjno-promocyjne dot. przedsiębiorczości społecznej (promowanie spółdzielni socjalnych poprzez pokazywanie dobrych praktyk).

Dotychczas w województwie śląskim realizowano 37 projektów w ramach Poddziałania 7.2.2  (w tym 32 zakończono). Wzięło w nich udział ponad 1400 instytucji oraz ponad 1600 pracowników tychże instytucji (przy ogólnej liczbie uczestników indywidualnych wynoszącej ponad 3200 osób). Grupą docelową były przede wszystkim podmioty ekonomii społecznej, instytucje rynku pracy oraz pomocy i integracji społecznej, a także organizacje pozarządowe działające na terenie województwa śląskiego. 

Od 2011 roku kryteria dostępu kładą szczególny nacisk na kompleksową realizację wsparcia. W ramach konkursu nr 1/PO KL/7.2.2/2011 wybrano następujące projekty: 

Tabela 6. Zestawienie operatorów finansowych realizujących projekty w wyniku konkursu                              nr 1/PO KL/7.2.2/2011 w województwie śląskim (stan na 4 czerwca 2012 roku)
Lp.	Tytuł projektu	Operator finansowy	Partner	Cel projektu	
1	Spółdzielnie socjalne drugiej generacji - II edycja	Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej	Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem” w Cieszynie	Wzmocnienie sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim, poprzez utworzenie 10 spółdzielni socjalnych (w tym 2 spółdzielni osób prawnych), które dadzą zatrudnienie 60 osobom bezrobotnym lub niepełnosprawnym poszukującym pracy.	
2	Inkubator Społecznej Przedsiębiorczości Województwa Śląskiego 	Miasto Gliwice/ Gliwickie Centrum Organizacji Pozarządowych	Miasto Bielsko -Biała, Miasto Częstochowa, Gmina Dąbrowa Górnicza, Miasto Tychy, Miasto Żory/Żorskie Centrum Organizacji Pozarządowych, Stowarzyszenie Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych CRIS, Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”	Wzmocnienie sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim poprzez zapewnienie kompleksowego wsparcia 900 podmiotom ekonomii społecznej i 4000 osób fizycznych 
(w tym 1200 osobom niepełnosprawnym)  z terenu województwa śląskiego w ramach działania Inkubatora Społecznej Przedsiębiorczości Województwa Śląskiego.	
3	Spółdzielnie socjalne nowej ery	Fundacja Regionalnej Agencji Promocji 
i Zatrudnienia	Spółdzielnia Socjalna „RedHead”	Zwiększenie przedsiębiorczości społecznej wśród osób zagrożonych wykluczeniem społecznym z terenu województwa śląskiego poprzez kompleksowe wsparcie 36 osób i utworzenie 6 spółdzielni socjalnych.	
Źródło: Wydział EFS Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, www.efs.slaskie.pl 

W konkursie nr 1/POKL/7.2.2/2012 oprócz kryteriów o charakterze formalno-organizacyjnym (lokalizacja biura projektu, grupy docelowe, okres realizacji projektu, możliwa liczba składanych wniosków w ramach konkursu, terytorialny zakres działania ośrodków wsparcia ekonomii społecznej, udokumentowane doświadczenie projektodawcy              w prowadzeniu działalności w obszarze) zawarto następujące warunki:
•	projektodawca zapewni funkcjonowanie OWES po zakończeniu realizacji projektu przez okres co najmniej równy okresowi realizacji projektu;
•	projektodawca zapewni realizację działań prowadzących do opracowania stabilnych             i trwałych systemów finansowania podmiotów ekonomii społecznej;
•	prowadzony przez projektodawcę OWES będzie wdrażał standardy działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej, a także podda się procesowi weryfikacji wypełnienia standardów;
•	projekt zakłada realizację wszystkich typów operacji wskazanych w Poddziałaniu 7.2.2;
•	projekt przewiduje wsparcie w postaci doradztwa biznesowego dla podmiotów ekonomii społecznej w zakresie pozyskiwania przez te podmioty zewnętrznych źródeł finansowania.

W wyniku rozstrzygnięcia konkursów nr 1/POKL/7.2.2/2012 i 2/POKL/7.2.2/2012, funkcje OWES  w województwie śląskim pełnić będą następujące podmioty:
•	dla subregionu centralnego - Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej Subregionu Centralnego/ Rudzka Agencja Rozwoju "Inwestor" Sp. z o.o.;
•	dla subregionu północnego - Jurajski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej w Subregionie Północnym Województwa Śląskiego/ Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie S.A.;
•	dla subregionu zachodniego - Inkubator Ekonomii Społecznej Subregionu Zachodniego/ Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych CRIS;
•	dla subregionu południowego - Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej Subregionu Południowego/ Stowarzyszenie Bielskie Centrum Przedsiębiorczości.
Ponieważ w subregionie północnym funkcje OWES będzie pełnił podmiot pełniący równocześnie funkcje ROEFS istotne jest wyraźne rozgraniczenie obszarów działań ww. podmiotów tj. wszystkie działania związane z pozyskiwaniem środków EFS przez podmioty ekonomii społecznej będą realizowane przez Regionalne Ośrodki Europejskiego Funduszu Społecznego, natomiast OWES będą wspierały podmioty ES w pozyskiwaniu zewnętrznych źródeł finansowania, z wyjątkiem środków EFS. 
Regionalne Ośrodki Europejskiego Funduszu Społecznego 

Celem działania Krajowego Ośrodka EFS jest kreowanie rozwoju lokalnego oraz promocja partnerskiego podejścia w rozwiązywaniu problemów społecznych w obszarach wspieranych przez Europejski Fundusz Społeczny. Cel ten jest realizowany m.in. poprzez współpracę                        i wsparcie w działaniach sieci Regionalnych Ośrodków EFS, których zadaniem jest pomoc                 w wykorzystaniu środków finansowych pochodzących z Unii Europejskiej w taki sposób, aby jak najlepiej służyły rozwojowi regionów oraz poprawiały sytuację ich mieszkańców               na rynku pracy.

W województwie śląskim istnieją 4 Regionalne Ośrodki EFS, tj.

•	Regionalny Ośrodek EFS w Bielsku-Białej - Stowarzyszenie Bielskie Centrum Przedsiębiorczości obejmujące miasto Bielsko-Biała oraz powiaty: bielski, cieszyński, pszczyński, żywiecki;
•	Regionalny Ośrodek EFS w Częstochowie - Agencja Rozwoju Regionalnego                        w Częstochowie S.A. obejmująca miasto Częstochowa oraz powiaty: częstochowski, kłobucki, lubliniecki, myszkowski, zawierciański;
•	Regionalny Ośrodek EFS w Katowicach - Górnośląska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. obejmująca miasta: Katowice, Bytom, Chorzów, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno, Mysłowice, Piekary Śląskie, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy oraz powiaty: będziński, mikołowski, tarnogórski, bieruńsko-lędziński;
•	Regionalny Ośrodek EFS w Rybniku - Rudzki Inkubator Przedsiębiorczości Sp. z o.o.  obejmujący miasta: Rybnik, Gliwice, Jastrzębie-Zdrój, Zabrze, Żory oraz powiaty: gliwicki, raciborski, rybnicki, wodzisławski.

Z usług Regionalnych Ośrodków EFS mogą korzystać:
•	instytucje rynku pracy (publiczne służby zatrudnienia, Ochotnicze Hufce Pracy, agencje zatrudnienia, instytucje szkoleniowe, instytucje dialogu społecznego                         i partnerstwa lokalnego, czyli związki zawodowe, pracodawcy, organizacje pozarządowe współpracujące z publicznymi służbami zatrudnienia);
•	organizacje przedsiębiorców i przedsiębiorcy; 
•	organizacje pozarządowe działające w obszarach wspieranych przez EFS; 
•	szkoły (w tym szkoły wyższe); 
•	jednostki naukowe;
•	jednostki samorządu terytorialnego i ich jednostki organizacyjne działające                         w obszarach wspieranych przez EFS (Ośrodki Pomocy Społecznej, Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie, Domy Pomocy Społecznej, Domy Dziecka);
•	ośrodki doradztwa rolniczego; 
•	osoby indywidualne, które są zainteresowane udziałem w projektach dofinansowanych z EFS, wyłącznie w zakresie uzyskania informacji na temat projektów realizowanych w danym regionie.

Przy czym priorytetową grupę klientów Regionalnych Ośrodków EFS stanowią organizacje pozarządowe, szkoły (podstawowe, gimnazjalne, ponadgimnazjalne, placówki edukacyjne,             w tym przedszkolne lub organy prowadzące) oraz wszystkie podmioty będące projektodawcami do EFS z gmin wiejskich, wiejsko-miejskich i miast do 25 tys. mieszkańców.

Wśród usług świadczonych przez ROEFS znajdują się:
•	zachęcanie potencjalnych projektodawców do aplikowania o środki z EFS;
•	zidentyfikowanie potrzeb klienta Regionalnego Ośrodka EFS oraz udzielenie podstawowej informacji nt. funduszu;
•	usługa informacyjna nt. możliwości udziału w projekcie współfinansowanym                     ze środków EFS;
•	konsultacje nt. możliwości współfinansowania projektu ze środków EFS;
•	pomoc w przygotowaniu projektu kwalifikującego się o dofinansowanie z EFS oraz przygotowaniu wniosku o dofinansowanie;
•	pomoc we wdrażaniu projektu współfinansowanego ze środków EFS;
•	animowanie inicjatyw lokalnych, zawieranie partnerstw.

Wszyscy projektodawcy, którzy chcą skorzystać ze wsparcia EFS, dzięki ośrodkom mogą: 
•	uczestniczyć w szkoleniach z zakresu przygotowania projektów EFS, prowadzonych przez akredytowanych trenerów (m.in. z zarządzania projektem, jego monitoringu                 i kontroli finansowej);
•	uczestniczyć w szkoleniach  specjalistycznych, dotyczących bezpośrednio lub pośrednio problematyki objętej wsparciem EFS (np. problematyka rynku pracy, aktywizacji zawodowej osób bezrobotnych, szkoleń i poradnictwa zawodowego, edukacji, rozwoju lokalnego, przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu, kształcenia ustawicznego, rozwoju przedsiębiorczości);
•	skorzystać z pomocy doradców świadczących doradztwo bezpośrednie dla projektodawców, którzy planują złożyć wniosek w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, albo już otrzymali dotację i potrzebują wsparcia w zakresie wdrażania projektów;
•	skorzystać z pomocy lokalnych animatorów, którzy wspierają lokalne inicjatywy współpracy, służą pomocą i inspiracją przy przekształcaniu pomysłów w dobre projekty oraz pomagają w diagnozowaniu lokalnych potrzeb i tworzeniu planów działania;
•	dokonać wstępnej oceny wniosków;
•	uczestniczyć w spotkaniach informacyjnych, konferencjach i seminariach promujących Europejski Fundusz Społeczny. 

Należy podkreślić, iż mimo że Regionalne Ośrodki Europejskiego Funduszu Społecznego nie są instytucjami bezpośrednio wspierającymi sektor ekonomii społecznej, to mogą odegrać znaczącą rolę w działaniach edukacyjnych i promocyjnych na rzecz jego rozwoju                                 w województwie śląskim.
Lokalne Grupy Działania
Głównym celem LGD jest realizacja inicjatyw wpływających na aktywizację społeczności lokalnych, a także poprawę konkurencyjności wsi jako miejsca zamieszkania i prowadzenia działalności ekonomicznej, zarówno przez mieszkańców, jak i inwestorów zewnętrznych. Grupy te funkcjonują w oparciu o zapisy ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich oraz ustawy o stowarzyszeniach. Ich strukturę stworzono pod koniec 2004 roku, w ramach Programu Pilotażowego Leader+, który w obecnym okresie programowania jest częścią Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Europejski program Leader, funkcjonujący                    w Unii Europejskiej od 1991 r., za główny cel stawia budowanie kapitału społecznego               na wsi poprzez aktywizację mieszkańców oraz przyczynianie się do powstawania nowych miejsc pracy oraz lepsze wykorzystanie posiadanych zasobów przyrodniczych, historycznych, kulturowych, gospodarczych, itp. Projekt Leader ma przyczynić się                    do aktywizacji społeczności wiejskich poprzez włączenie partnerów społecznych                              i gospodarczych do planowania i wdrażania lokalnych inicjatyw. Zaangażowanie społeczności wiejskich w proces podejmowania decyzji dotyczących rozwoju konkretnego obszaru na poziomie lokalnym możliwe jest dzięki tworzeniu i rozwijaniu lokalnego partnerstwa przedstawicieli trzech sektorów: publicznego, społecznego i gospodarczego.               W skład LGD mogą wchodzić m.in. przedstawiciele samorządów gmin, placówek oświatowo - kulturalnych, kościelnych, organizacji/stowarzyszeń działających na danym terenie, firm,              a także poszczególnych miejscowości. Tak szeroka reprezentacja umożliwia efektywne wykorzystanie potencjału wszystkich członków LGD oraz realizację działań adresowanych        do wszystkich sektorów - publicznego, prywatnego (gospodarczego) i społecznego. 
Wśród najważniejszych działań podejmowanych przez LGD należy wymienić m.in.:
•	mobilizowanie ludności do aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów wiejskich;
•	upowszechnianie i wymianę informacji o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności na obszarach wiejskich;
•	promocję zatrudnienia i aktywizację zawodową osób pozostających bez pracy                      i zagrożonych zwolnieniem z pracy na obszarach gmin wiejskich;
•	działania na rzecz rozwoju gospodarczego, w tym rozwoju przedsiębiorczości              na obszarach wiejskich;
•	wsparcie rozwoju wspólnot i społeczności lokalnych;
•	wspieranie środowisk zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz osób chorych                  i niepełnosprawnych;
•	działania na rzecz rozwoju ekonomii społecznej.

Wszystkie ww. działania umożliwiają pełniejsze zaangażowanie społeczności w rozwój lokalny oraz efektywniejsze wykorzystanie potencjału obszarów wiejskich, co jest zbieżne            z ideą przedsiębiorczości społecznej. Tym samym LGD mogą skutecznie wesprzeć tworzenie i rozwój sektora ekonomii społecznej.

Na koniec 2011 roku w województwie śląskim zarejestrowanych było 15 Lokalnych Grup Działania (ich wykaz zamieszczony został w aneksie).

Mapa 2. Wybrane podmioty ekonomii społecznej o charakterze rynkowym i integracyjnym                    w województwie śląskim w 2012 r.

Źródła: 1) Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy, 2) Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych, 3) Śląski Urząd Wojewódzki, 4) http://niepelnosprawni.slaskie.pl

3.2.  Analiza SWOT sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim.
MOCNE STRONY	SŁABE STRONY	
1.	Dynamiczny rozwój sektora ekonomii społecznej w województwie  śląskim w I dekadzie XXI w.
2.	Finansowe wsparcie dla rozwoju sektora ES w ramach funduszy unijnych w województwie śląskim, dostęp do bezzwrotnych źródeł finansowania oraz wzrost zainteresowania funduszami ze strony organizacji aplikujących o środki z UE.
3.	Istnienie oferty edukacyjnej w województwie śląskim skierowanej               do osób zainteresowanych ekonomią społeczną prowadzonej                          w formie szkoleń, doradztwa i coachingu. 
4.	Przykłady dobrych praktyk podmiotów ES w regionie.
5.	Rozbudowana infrastruktura wsparcia podmiotów ekonomii społecznej. 
6.	Stosunkowo duża liczba organizacji pozarządowych                               w województwie śląskim umożliwiająca skuteczne oddziaływanie na decyzje lokalne poprzez lobbing i rzecznictwo. 
7.	Lepsze wykorzystanie nowych technologii przez organizacje pozarządowe (własne strony internetowe).
8.	Istnienie dobrych przykładów współpracy między organizacjami pozarządowymi, samorządami lokalnymi i sektorem biznesu                      w województwie śląskim.
9.	Zdobyte doświadczenie wynikające z przeprowadzonych 
w województwie śląskim kampanii promocyjnych sektora ES („Promes” i „Śląski Promes”).
10.	Entuzjazm i zaangażowanie osób związanych z sektorem ekonomii społecznej w województwie śląskim, w tym doświadczenie śląskich liderów przedsiębiorstw społecznych w zakresie promocji.
11.	Wsparcie władz regionu dla promocji sektora ES.
	1.	Istniejąca dysproporcja pomiędzy liczbą osób bezrobotnych                           w województwie śląskim a liczbą funkcjonujących podmiotów ekonomii społecznej, będących w stanie zapewnić alternatywne miejsca pracy.
2.	Niestabilność finansowa, organizacyjna i kadrowa funkcjonujących podmiotów ekonomii społecznej w województwie śląskim.
3.	Umiejscowienie w jednej gminie kilku PES o tym samym profilu działalności.
4.	Zawężenie programu edukacyjnego OWES do podmiotów ekonomii społecznej, marginalizacja kształtowania wiedzy o sektorze ekonomii społecznej w otoczeniu i środowiskach, od których zależy efektywność tego sektora. 
5.	Przewaga programów edukacyjnych opartych na teorii, brak praktycznego doświadczenia u edukatorów.
6.	Najniższa w kraju liczba podmiotów III sektora w przeliczeniu               na 10 tysięcy mieszkańców oraz wysoki odsetek organizacji pozarządowych w województwie śląskim prowadzących wyłącznie nieodpłatną działalność statutową.
7.	Nierealistyczna ocena swoich możliwości i kompetencji przez niektóre organizacje pozarządowe.
8.	Niski w stosunku do kraju poziom pozyskiwania środków finansowych przez organizacje pozarządowe z województwa śląskiego na projekty realizowane w ramach PO KL 2007-2013.
9.	Hermetyczność środowiska WTZ i ZAZ oraz małe otwarcie                    na współpracę instytucjonalną/ pozainstytucjonalną.
10.	Brak wiedzy samorządów gminnych i powiatowych nt. stosowania klauzul społecznych w prawie zamówień publicznych. 
11.	Niski poziom aktywności i zaangażowania społeczeństwa                       w działalność społeczną.
12.	Niski poziom współpracy pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego, biznesem a podmiotami ekonomii społecznej oraz pomiędzy poszczególnymi PES w województwie śląskim.
13.	Brak reprezentacji sektora ekonomii społecznej i poszczególnych rodzajów podmiotów ekonomii społecznej w województwie śląskim.
14.	Brak narzędzi diagnostycznych pozwalających analizować kondycję poszczególnych typów podmiotów ekonomii społecznej, określających ich słabe i mocne strony, użyteczność oraz potrzeby edukacyjne.
15.	Brak środków finansowych dla PES w województwie śląskim przeznaczonych na działania promocyjne.                 
16.	Brak jednolitej, spójnej strategii promocji i systemu identyfikacji wizualnej ES w województwie śląskim.
17.	Niewystarczające wykorzystanie nowoczesnych źródeł promocji,              np. w sieci, social media.
18.	Brak zapisów dotyczących ES i jej promocji w dokumentach kształtujących lokalną politykę społeczną, np. strategiach rozwiązywania problemów społecznych.
19.	Ograniczone środki i niestabilność finansowania wsparcia realizowanego przez organizacje infrastrukturalne.

	
SZANSE	ZAGROŻENIA
	
1.	Rosnąca świadomość wyczerpywania się klasycznych sposobów rozwiązywania problemów ubóstwa i wykluczenia, a co za tym idzie popularność upowszechniania tzw. dobrych praktyk, innowacyjnych rozwiązań „starych” problemów społecznych, w tym instrumentu, jakim jest ekonomia społeczna. 
2.	Mobilizacja lokalnych zasobów (ludzkich, kulturowych, fizycznych, społecznych dostępnych na danym obszarze) do wspólnych działań              na rzecz pełniejszego zaspokajania potrzeb mieszkańców, uruchomienie mechanizmów wzajemnościowych, budowanie postaw solidarności społecznej i działania na rzecz wspólnego dobra, co przyczynia się                    do pogłębienia tożsamości lokalnej mieszkańców oraz rozwoju kapitału społecznego na danym obszarze.
3.	Możliwość podjęcia w ramach PES przez osoby bezrobotne szkoleń, staży, praktycznej nauki zawodu bezpośrednio u potencjalnych pracodawców.
4.	Podmioty ekonomii społecznej jako potencjalni dostawcy lokalnych produktów oraz tanich i dostępnych usług społecznie użytecznych                 w obszarach mniej opłacalnych dla biznesu np.: opieka nad osobami starszymi, wykorzystanie dziedzictwa kulturowo-przyrodniczego, zagospodarowanie i recykling odpadów, utrzymanie czystości oraz gospodarka leśna. 
5.	Umiejscowienie obszaru ekonomii społecznej w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 oraz opracowanie krajowej strategii                               i regionalnych planów rozwoju ekonomii społecznej, w tym jej promocji. 
6.	Funkcjonowanie na terenie kraju 5 regionalnych centrów ekonomii społecznej.
7.	Dostępny portal www.ekonomiaspoleczna.pl, zawierający opisy dobrych praktyk dotyczących różnych podmiotów ES, bibliotekę publikacji, wyniki badań oraz bazy danych podmiotów ekonomii społecznej w kraju i regionie.
8.	Możliwość zakładania spółdzielni socjalnych osób prawnych.
9.	Możliwość kontraktowania usług (umowy wieloletnie dla organizacji pozarządowych zawierane w gminach/powiatach). 
10.	Rosnąca liczba zadań publicznych zlecanych organizacjom pozarządowym przez gminy i związany z tym wzrost strumienia pieniędzy publicznych trafiających do organizacji.
11.	Możliwość podejmowania współpracy podmiotów ekonomii społecznej z biznesem na zasadach konkurencyjnego pozyskiwania zleceń                       i podwykonawstwa.
12.	Wzrost współpracy pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego             a podmiotami ekonomii społecznej, przyczyniającej się do realizacji różnorodnych działań społeczno-gospodarczych oraz wykreowanie nowych partnerów szczególnie zainteresowanych rozwojem społeczności lokalnej.
13.	Rosnąca moda na „podejmowanie świadomych decyzji konsumenckich", co może zaowocować trendem do kupowania produktów i usług PES.
14.	Zainteresowanie firm społeczną odpowiedzialnością biznesu (CSR), co może powodować większą chęć współpracy gospodarczej z sektorem ES.
15.	Dynamiczny rozwój i popularność ekspresywnych mediów społecznościowych (Facebook, Twitter). Możliwość bezpłatnej promocji, umacniania marki i budowania jej tożsamości.
16.	Wydarzenia promujące tematykę ES - eventy, festiwale, koncerty, pokazy.
17.	Pozytywne skojarzenia PES w społeczeństwie i biznesie                          z działaniami mającymi charakter prospołeczny i mieszczącymi się               w obszarze CSR.
18.	Poprawa wizerunku społecznego organizacji pozarządowych.
19.	Upowszechnienie stosowania klauzul społecznych przez podmioty finansów publicznych, w szczególności JST. Klauzule społeczne jako szansa na pozyskiwanie zleceń z gmin i powiatów przez PES.
20.	Wprowadzenie w strategicznych dokumentach samorządów propozycji zmian dot. zlecania zadań, usług PES oraz konieczności tworzenia dla nich w budżetach gwarancji finansowych.
21.	Wzrost niezależności finansowej PES uzyskujących środki                               z działalności gospodarczej (wiarygodny partner ekonomiczny dla instytucji finansowych).
22.	Promowanie utworzenia przez podmioty finansowe komercyjnej oferty skierowanej wyłącznie do PES (kredyty, preferencyjne warunki zakładania rachunków bieżących wraz z linią kredytową).	1.	Rosnąca od 2008 roku liczba osób bezrobotnych w województwie śląskim, w tym znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy. 
2.	Postrzeganie ES jako antidotum na wszystkie problemy społeczne. Zbyt duże i nierealistyczne oczekiwania społeczne i polityczne wobec możliwości rozwiązania problemów bezrobocia przez podmioty ekonomii społecznej. 
3.	Skomplikowane i niedostosowane do potrzeb procedury prawno-administracyjne związane z utworzeniem i funkcjonowaniem podmiotów ekonomii społecznej. 
4.	Niechęć działaczy organizacji pozarządowych do łączenia działalności społecznej z ekonomiczną.
5.	Ograniczenie działań edukacyjnych regionalnych CES wyłącznie                  do kadry OWES (projekt 1.19 PO KL).
6.	Brak badań potrzeb, w tym edukacyjnych, podmiotów ekonomii społecznej, które nie bazowałyby wyłącznie na informacjach przekazywanych nieformalnie/nieoficjalnie przez działające podmioty oraz na przesłankach teoretycznych.
7.	Centralizacja decyzji dotyczących zawartości oferty wsparcia                      dla sektora ekonomii społecznej, w tym programów edukacyjnych.
8.	Wysoka fluktuacja kadr podmiotów ekonomii społecznej oraz wypalenie zawodowe pracowników PES.
9.	Brak zainteresowania współpracą z podmiotami ekonomii społecznej             ze strony sektora biznesu (nieufność w profesjonalizm PES).
10.	Niski poziom wiedzy społeczeństwa, instytucji, decydentów                    na temat PES i ich możliwości.
11.	Mała rozpoznawalność haseł branżowych związanych z ES (język niedostosowany/niezrozumiały dla większości społeczeństwa).
12.	Brak pozytywnie nacechowanego wyobrażenia o produktach/usługach  ES w świadomości potencjalnych odbiorców, wynikający z różnej jakości ofert proponowanych przez PES.
13.	Nieznajomość technik marketingowych praktyków ES, brak doświadczenia w promowaniu produktów i usług.
14.	Instrumentalne (PR-owe) traktowanie CSR przez niektóre firmy.
15.	Brak profesjonalnego (biznesowego, partnerskiego) podejścia podmiotów ekonomii społecznej do prowadzonej działalności gospodarczej - „uzależnienie” od finansów publicznych.
16.	Uzależnienie od koniunktury gospodarczej w Polsce i UE wartości przeznaczonych środków publicznych na dotacje dla PES. 
17.	Niejasność i zbyt duża ogólnikowość zapisów dotyczących klauzul społecznych w zamówieniach publicznych, rzadkie ich stosowanie przez JST. Obawy przed błędną interpretacją przepisów.
18.	Skomplikowane procedury administracyjne przy inicjowaniu współpracy samorządów lokalnych z podmiotami ekonomii społecznej.
19.	Brak możliwości pozyskania środków finansowych przez PES                                 w funkcjonującym systemie funduszy pożyczkowych/ poręczeniowych.
20.	Brak komercyjnej oferty bankowej skierowanej do PES.
21.	Stopniowe zawłaszczanie środków publicznych przeznaczonych               dla PES przez administrację (przykład - tzw. inkubatory społecznej przedsiębiorczości w JST).

	

3.3. Rekomendacje
Na podstawie przygotowanej analizy sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim rekomenduje się podjęcie następujących działań: 
1.	Pogłębianie/budowanie świadomości społecznej na temat sektora ekonomii społecznej wśród decydentów, polityków, pracowników samorządów terytorialnych, w tym OPS                i PUP.	
2.	Zawarcie zapisu w lokalnych strategiach rozwoju, strategiach rozwiązywania problemów społecznych i innych strategiach/planach/programach lokalnych                       o możliwościach i korzyściach społecznych zlecania zadań, usług przedsiębiorstwom społecznym przez samorządy.
3.	Identyfikację i wyszukiwanie obszarów rynkowych w gminach/powiatach możliwych do zagospodarowania przez przedsiębiorstwa społeczne np.: opieka nad osobami starszymi, energia odnawialna, wykorzystanie dziedzictwa kulturowo-przyrodniczego, zagospodarowanie i recykling odpadów, utrzymanie czystości, gospodarka leśna. Priorytetowe powinny stać się usługi opiekuńcze (ze względu na sytuację demograficzną) oraz usługi związane z zagospodarowaniem i recyklingiem odpadów (ze względu na stopień zanieczyszczenia środowiska w regionie).
4.	Promowanie zawierania Lokalnych Paktów na rzecz ES (np. we współpracy                           z Powiatowymi Radami Zatrudnienia), których jednym z celów byłaby analiza obecnie zlecanych usług/produktów przez JST i wskazanie tych, które mogłyby zostać zagospodarowane przez sektor ES.
5.	Promowanie stosowania klauzul społecznych - kluczowych dla rozwoju sektora ekonomii społecznej - w gminach. Działania promocyjne powinny obejmować prezentację wykładni prawnej wraz z przykładami prawidłowego stosowania klauzul społecznych.
6.	Promowanie wśród sektora biznesu zlecania usług PES oraz innych form współpracy np. organizowania staży/praktyk.
7.	Pogłębianie/budowanie świadomości społecznej na temat sektora ekonomii społecznej wśród beneficjentów PES oraz osób/instytucji zainteresowanych ich zakładaniem.
8.	Wypracowanie modelu współpracy między podmiotami powołanymi do wspierania PES (OWES, CES, ROPS), a instytucjami ich otoczenia (JST, instytucje pomocy                       i integracji społecznej, instytucje rynku pracy, NGO, LGD i inne).
9.	Organizację zintegrowanego systemu informacji na temat sektora ES w regionie, w tym stworzenie narzędzia informatycznego pozwalającego na bieżące monitorowanie liczby PES. 
10.	Wdrożenie struktury, metody gromadzenia danych oraz monitorowania realizacji Planu ES na lata 2012-2020 w regionie. 
11.	Wymianę doświadczeń na poziomie regionalnym, ponadregionalnym                                            i międzynarodowym na temat oferty przedsiębiorstw społecznych (produktów i usług), podnoszenia ich jakości oraz sposobów dystrybucji i promocji.
12.	Lobbing na rzecz uwzględnienia w budżetach JST zapisu o konieczności tworzenia gwarancji finansowych dla PS (korzystających ze środków zewnętrznych) w celu pokrycia wymaganego wkładu własnego w projekcie. Pomoc finansowa w trakcie realizacji projektu w formie udzielania przez samorządy pożyczek, gwarancji, poręczeń na realizację zadań w sferze pożytku publicznego (w tym rozwiązywanie problemów finansowych wynikających z opóźnień w otrzymywaniu kolejnych transz związanych z realizacją projektów).
13.	Rozwój systemu wspierania przedsiębiorstw społecznych poprzez tworzenie inkubatorów przedsiębiorstw społecznych, uzupełniających funkcje OWES. 
14.	Proponowanie zmiany w ustawie o gospodarce nieruchomościami, polegającej                      na usytuowaniu spółdzielni w grupie podmiotów, dla których stopa oprocentowania opłatą wieczystą wynosi 0,3%, nie zaś 3, a nawet 6% (art. 72. ww. ustawy) oraz lobbowanie za jej uchwaleniem i wprowadzeniem w życie wraz z odpowiednią wykładnią prawną.
15.	Uwzględnienie w systemie realizacji przyszłego RPO kryteriów promujących gospodarkę społeczną, zarówno w katalogu beneficjentów, jak i kryteriach wyboru projektów. 
16.	Wyodrębnienie części środków finansowych w nowym okresie programowania funduszy europejskich na stworzenie instrumentów finansowych wspierających rozwój przedsiębiorczości społecznej (np. pożyczki umarzalne, finansowanie zwrotne, fundusz poręczeniowy, fundusz płynnościowy). 
17.	Wspieranie administracyjne ekonomizacji PES o charakterze rynkowym                                 i integracyjnym m.in. w ramach OWES (np. PES utrzymujące się z dotacji powinny płacić za korzystanie z usług prawnych i księgowych niezwiązanych z przygotowaniami do rozpoczęcia działalności odpłatnej lub gospodarczej. Z kolei PES prowadzące taką działalność mogłyby korzystać z tego wsparcia bezpłatnie). 
18.	Zachęcenie banków do stworzenia komercyjnej oferty skierowanej tylko i wyłącznie                   do przedsiębiorstw społecznych (kredyty, preferencyjne warunki zakładania rachunków bieżących wraz z linią kredytową).

 4. Priorytety oraz kierunki działania
4.1. Priorytety, cele, kierunki działań, działania i oczekiwane rezultaty.
Cel główny
Wzmocnienie roli przedsiębiorczości społecznej
w integracji społeczno-zawodowej w regionie.

Cel główny będzie realizowany poprzez 4 cele szczegółowe przyporządkowane                               do poszczególnych obszarów priorytetowych ekonomii społecznej w województwie śląskim. 
Obszary te zostały wyodrębnione w chwili rozpoczęcia prac nad przygotowaniem Wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie śląskim. Prace odbywały się w ramach 5 zespołów zadaniowych:
-	ds. integracji i reintegracji społecznej, 
-	ds. edukacji i profesjonalizacji sektora ekonomii społecznej, 
-	ds. współpracy sektora ekonomii społecznej z otoczeniem instytucjonalnym                       i pozainstytucjonalnym, w tym ze środowiskiem biznesu, 
-	ds. promocji ekonomii społecznej,
-	ds. finansowania podmiotów sektora ekonomii społecznej.
Każdy z ww. zespołów zajmował się jednym obszarem priorytetowym. Obszar finansowania podmiotów sektora ES, jako jedyny nie stał się osobnym priorytetem -  zawiera się natomiast w pozostałych w zakresie odpowiadającym danemu tematowi.

Dla każdego celu szczegółowego wskazano główne kierunki działania oraz same działania - propozycje projektów. Ze względu na to, iż Plan ma charakter wieloletni, przewiduje się jego monitoring i aktualizacje. Będzie więc istniała możliwość przedstawiania nowych propozycji projektów według karty projektu, stanowiącej załącznik do Planu.

Priorytety, cele szczegółowe i kierunki działań sformułowano następująco:

Priorytet I:
Integracja i reintegracja społeczna

Cel szczegółowy 1:
Zwiększenie udziału podmiotów ekonomii społecznej w procesie integracji i reintegracji społecznej oraz zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

•	Kierunek działania 1.1.:
Formalno-prawne wsparcie środowisk wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym poprzez rozwój przedsiębiorczości społecznej.
•	Kierunek działania 1.2.:
Rozwój działalności rynkowej przez przedsiębiorstwa społeczne.

Priorytet II:
Współpraca sektora ekonomii społecznej z otoczeniem instytucjonalnym i pozainstytucjonalnym, w tym ze środowiskiem biznesu na rzecz rozwoju lokalnego

Cel szczegółowy 2:
Rozwój międzysektorowej współpracy podmiotów ekonomii społecznej.

•	Kierunek działania 2.1.:
Wsparcie działań na rzecz ekonomii społecznej na poziomie gminnym i powiatowym.
•	Kierunek działania 2.2.:
Diagnozowanie sektora ekonomii społecznej w regionie. 
•	Kierunek działania 2.3.:
Sieciowanie, partnerstwa lokalne i wymiana informacji.

Priorytet III:
Edukacja i profesjonalizacja sektora ekonomii społecznej

Cel szczegółowy 3:
Podniesienie poziomu wiedzy i upowszechnienie umiejętności praktycznych w sektorze ekonomii społecznej i jego otoczeniu.

•	Kierunek działania 3.1.:
Nowe działania edukacyjne w formie studiów, szkoleń i zajęć fakultatywnych.
•	Kierunek działania 3.2.:
Edukacja wyjaśniająca zasady działania gospodarki społecznej.
•	Kierunek działania 3.3.:
Działania uzupełniające w ramach programów wspierających ekonomię społeczną.
-	Kierunek działania 3.4.:
Bezpośrednie wsparcie szkoleniowo-edukacyjne i doradcze dla środowisk   wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Priorytet IV:
Promocja ekonomii społecznej

Cel szczegółowy 4:
Podniesienie poziomu świadomości społecznej dotyczącej sektora ekonomii społecznej oraz utrwalenie jego pozytywnego wizerunku.

•	Kierunek działania 4.1.:
Zgromadzenie, uporządkowanie, udostępnienie i bieżąca aktualizacja informacji na temat ekonomii społecznej w przestrzeni rzeczywistej i wirtualnej oraz jej promocja.
•	Kierunek działania 4.2.:
Budowa marki sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim.
•	Kierunek działania 4.3.:
Promocja wsparcia dla środowisk wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym.
•	Kierunek działania 4.4.:
Współpraca z mediami regionalnymi i lokalnymi w zakresie promocji ekonomii społecznej.

Poniżej przedstawiono tabele zawierające kierunki działań wraz z działaniami 
i przyporządkowanymi im realizatorami, źródłami finansowania i terminami realizacji. 

Priorytet I
Integracja i reintegracja społeczna

Cel szczegółowy 1:
Zwiększenie udziału podmiotów ekonomii społecznej w procesie integracji i reintegracji społecznej oraz zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Kierunek działania 1.1.:
Formalno-prawne wsparcie środowisk wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym poprzez rozwój przedsiębiorczości społecznej.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
1.1.	1	Inicjowanie tworzenia nowych przedsiębiorstw społecznych generujących miejsca pracy.	JST, NGO, PS, PUP, OWES	środki samorządów, środki niepubliczne, fundusze unijne, Fundusz Pracy
	2012-2020	
1.1.2  	Opracowanie stabilnego systemu współfinansowania wspierającego tworzenie miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych, obejmującego m.in. dotacje, niskooprocentowane pożyczki, staże itp.	Bank Gospodarstwa Krajowego, MPiPS, WUP	fundusze unijne, środki budżetu państwa	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba utworzonych przedsiębiorstw społecznych do 2020 roku:
•	45 spółdzielni socjalnych (zatrudniających minimum 5 osób, utworzonych ze środków Funduszu Pracy/funduszy strukturalnych, minimalny okres działalności 5 lat) oraz spółek non-profit;
•	zwiększenie odsetka organizacji pozarządowych prowadzących działalność gospodarczą do 15% w stosunku do wartości ogółem;
•	liczba utworzonych miejsc pracy w spółdzielniach socjalnych w latach 2012-2020 - minimum 225;
•	liczba utworzonych funduszy pożyczkowych (z możliwością skorzystania z usług mobilnych doradców) - 1;
•	liczba utworzonych funduszy poręczeniowych (z możliwością skorzystania z usług mobilnych doradców) - 1.

Kierunek działania 1.2.:
Rozwój działalności rynkowej przez przedsiębiorstwa społeczne.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
1.2.1	Identyfikacja i wyszukiwanie obszarów rynkowych ważnych                 ze względów społecznych, a możliwych do zagospodarowania przez podmioty ekonomii społecznej w ramach systemu wsparcia analityczno-diagnostycznego.
	OWES, organizacje przedsiębiorców, JST	fundusze unijne, środki niepubliczne, środki samorządów	2012-2020	
1.2.2	System wsparcia szkoleniowo-doradczego dla podmiotów ekonomii społecznej i organizacji pozarządowych na poziomie wyspecjalizowanych ośrodków realizujących program Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej.
	OWES	fundusze unijne	2012-2020	
1.2.3	Stworzenie kompleksowej oferty w ramach systemu wsparcia sektora ekonomii społecznej, dostosowanej do potrzeb lokalnych, w szczególności na obszarach zagrożonych bezrobociem.
	JST, NGO, ISP	fundusze unijne, środki samorządów, środki niepubliczne	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba kompleksowo działających OWES na terenie województwa śląskiego - 4;
•	liczba podmiotów ekonomii społecznej (rynkowych i integracyjnych), które skorzystały z oferty wsparcia - 400.

Priorytet II
 Współpraca sektora ekonomii społecznej z otoczeniem instytucjonalnym i pozainstytucjonalnym, 
w tym ze środowiskiem biznesu na rzecz rozwoju lokalnego

Cel szczegółowy 2:
Rozwój międzysektorowej współpracy podmiotów ekonomii społecznej.

Kierunek działania 2.1.:
Wsparcie działań na rzecz ekonomii społecznej na poziomie gminnym i powiatowym.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
2.1.1	Powołanie Powiatowych Rad Pożytku Publicznego lub komórek/ stanowisk odpowiedzialnych za współpracę z PES.
	JST	środki samorządów	2013-2020	
2.1.2	Włączenie problematyki ekonomii społecznej do dokumentów strategicznych gminy i powiatu.
	JST	środki samorządów	2013-2020	
2.1.3	Zlecanie zadań publicznych przedsiębiorstwom społecznym przez jednostki samorządu terytorialnego.
	JST	środki samorządów	2013-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba powiatów, które powołały komórki odpowiedzialne za współpracę z podmiotami ekonomii społecznej lub utworzyły Powiatowe Rady Pożytku Publicznego - 18;
•	liczba dokumentów strategicznych zawierających problematykę ekonomii społecznej - 27 (powiaty), 83 (gminy);
•	liczba umów na realizację zadań publicznych podpisanych z przedsiębiorstwami społecznymi -184.

Kierunek działania 2.2.:
Diagnozowanie sektora ekonomii społecznej w regionie. 

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
2.2.1	Przygotowanie i przeprowadzenie badań regionalnych
z obszaru ekonomii społecznej.	samorząd województwa/ROPS	fundusze unijne	2012-2020	
2.2.2	Prowadzenie diagnozy i monitorowanie sytuacji sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim, w tym z wykorzystaniem narzędzi analityczno-diagnostycznych. 	samorząd województwa/ROPS	fundusze unijne	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba badań - 2;
•	liczba raportów monitoringowych przygotowanych przez ROPS - 2 rocznie;
•	liczba opracowanych narzędzi analityczno-diagnostycznych - 1.

Kierunek działania 2.3.:
Sieciowanie, partnerstwa lokalne i wymiana informacji.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
2.3.1	Gromadzenie i wymiana informacji na temat działalności sektora ES              w podregionach.	OWES, NGO, ISP	fundusze unijne	2013-2020	
2.3.2	Wspieranie partnerstw/paktów na rzecz rozwoju ES, w tym współpracy pomiędzy JST, NGO, PES i biznesem.
	JST, NGO, OWES, PES, przedsiębiorcy, izby gospodarcze, LGD, ROEFS	środki niepubliczne, fundusze unijne, środki samorządów	2012-2020	
2.3.3	Organizowanie forów i spotkań służących wymianie informacji między przedstawicielami administracji publicznej, w tym służb zatrudnienia i pomocy społecznej a przedstawicielami PES.
	samorząd województwa, PUP, OWES, PES, LGD, JST, OPS, PCPR	środki niepubliczne, fundusze unijne, środki samorządów	2012-2020	
2.3.4	Organizacja wizyt studyjnych umożliwiających wymianę informacji na temat sektora ekonomii społecznej.
	samorząd województwa/ROPS, NGO	fundusze unijne	2012-2020	
2.3.5	Organizacja/ udział w targach przedsiębiorczości społecznej.	samorząd województwa, OWES, PES, JST, NGO, LGD	środki niepubliczne, fundusze unijne, środki samorządów	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba raportów monitoringowych o działalności sektora ES w podregionach - 1 raport rocznie z każdego z 4 OWES-ów w regionie;
•	liczba zorganizowanych spotkań dot. ekonomii społecznej w województwie - co najmniej 2 w roku;
•	liczba podmiotów zaangażowanych w działania partnerskie na rzecz rozwoju przedsiębiorczości społecznej - 80;
•	liczba wizyt studyjnych - 40;
•	liczba zorganizowanych targów przedsiębiorczości społecznej - 3;
•	liczba podmiotów ekonomii społecznej biorących udział w targach przedsiębiorczości społecznej - co najmniej 30.

Priorytet III
Edukacja i profesjonalizacja sektora ekonomii społecznej

Cel szczegółowy 3:
Podniesienie poziomu wiedzy i upowszechnienie umiejętności praktycznych w sektorze ekonomii społecznej i jego otoczeniu.

Kierunek działania 3.1.:
Nowe działania edukacyjne w formie studiów, szkoleń i zajęć fakultatywnych.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
3.1.1	Studia podyplomowe z ekonomii społecznej.
	szkoły wyższe, samorząd województwa/ROPS	fundusze unijne, środki niepubliczne	2013-2020	
3.1.2	Włączenie treści dotyczących gospodarki społecznej                         do kształcenia na poziomie wyższym (zarządzanie, ekonomia, polityka gospodarcza i społeczna, organizacja i zarządzanie              w pomocy społecznej). 
	szkoły wyższe	fundusze unijne, środki niepubliczne	2014-2020	
3.1.3	Zajęcia fakultatywne dające kwalifikacje do działania w formule PES dla uczniów szkół średnich zawodowych                             (np. ekonomicznych).
	szkoły średnie	środki niepubliczne	2014-2020	
3.1.4	Organizacja szkoleń z zakresu PR, dziennikarstwa i promocji sektora ES dla osób zatrudnionych w PS.
	OWES, ośrodki szkoleniowe	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
3.1.5	Organizacja szkoleń dla kadry pomocy i integracji społecznej 
z obszaru ekonomii społecznej.
	samorząd województwa/ROPS	fundusze unijne	2012-2020	
3.1.6	Badanie i definiowanie potrzeb oraz określanie kierunków rozwoju zawodowego kadry PES.	OWES, PES, samorząd województwa/ROPS	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba uruchomionych edycji studiów podyplomowych z tematyki ES - przynajmniej 7;
•	liczba osób, które ukończyły studia podyplomowe z ES - przynajmniej 175;
•	liczba szkół średnich/uczelni wyższych w regionie włączających problematykę ES do programów edukacyjnych - 20%; 
•	liczba przeprowadzonych szkoleń - co najmniej 1 w roku;
•	liczba osób przeszkolonych z zakresu ES - 300 osób;
•	liczba przeprowadzonych badań związanych z tematyką rozwoju zawodowego kadr ES - 2.

Kierunek działania 3.2.:
Edukacja wyjaśniająca zasady działania gospodarki społecznej.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
3.2.1	Opracowanie i realizacja programu edukacyjnego skierowanego             do potencjalnych partnerów biznesowych PS oraz odbiorców usług/ produktów (potencjalne obszary współpracy z biznesem, katalog dobrych wzorców, promowanie społecznych aspektów pracy, CSR).	OWES, PS	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
3.2.2	Opracowanie i realizacja programu edukacyjnego skierowanego 
do potencjalnych partnerów samorządowych i innych podmiotów działających na rzecz rozwoju lokalnego.
	samorząd województwa, OWES, LGD, szkoły, kolegia pracowników służb społecznych	fundusze unijne, środki niepubliczne 	2012-2020	
3.2.3	Opracowanie i realizacja programu edukacyjnego skierowanego 
do organizacji pozarządowych, które zamierzają rozpocząć odpłatną działalność statutową i/lub działalność gospodarczą oraz mogą wspierać aktywizację i integrację społeczną pracowników PES wywodzących się z grup problemowych.	OWES, samorząd województwa/WUP	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
3.2.4	Opracowanie i realizacja programu edukacyjnego skierowanego              do młodzieży, szkół, nauczycieli prowadzących zajęcia,                           w szczególności z przedmiotów: WOS i przedsiębiorczość.
	szkoły, OWES, ośrodki szkoleniowe, placówki doskonalenia nauczycieli	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
Oczekiwane produkty:
•	liczba opracowanych programów edukacyjnych nt. gospodarki społecznej - 4.

Kierunek działania 3.3.:
Działania uzupełniające w ramach programów wspierających ekonomię społeczną.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
3.3.1	Przygotowanie przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego, instytucji rynku pracy oraz pomocy społecznej do wspierania rozwoju podmiotów ekonomii społecznej.
	samorząd województwa, OWES, ROEFS, kolegia pracowników służb społecznych	środki samorządu, fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
3.3.2	Monitoring i ewaluacja działań OWES ze strony realizatorów 
i odbiorców wsparcia (skuteczność, rezultaty), aktualizacja programu i standardów, wsparcie superwizorów/ekspertów-doradców.
	samorząd województwa, PES	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
3.3.3	Organizacja systemu staży i praktyk, w tym w służbach zatrudnienia oraz pomocy i integracji społecznej dla osób zainteresowanych pracą w PES. 	samorząd województwa/WUP, PUP, OPS, OWES	fundusze unijne, Fundusz Pracy, środki samorządów	2012-2020	
3.3.4	Upowszechnianie informacji o obowiązujących regulacjach prawnych dotyczących przedsiębiorczości społecznej, informowanie o możliwości stosowania klauzul społecznych w ramach prawa zamówień publicznych.	samorząd województwa, OWES, CES, PES, ROEFS, NGO, szkoły wyższe	środki niepubliczne, fundusze unijne	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba pracowników JST przeszkolonych w zakresie przedsiębiorczości społecznej - 200;
•	liczba JST w województwie śląskim przygotowanych do stosowania klauzul społecznych - 50% wszystkich JST w regionie;
•	liczba raportów z działań OWES - 1 raport rocznie z każdego z 4 OWES-ów w regionie; 
•	liczba osób, które odbyły staże w PES - 200 osób.

Kierunek działania 3.4.:
Bezpośrednie wsparcie szkoleniowo-edukacyjne i doradcze dla środowisk wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
3.4.1	Opracowanie i realizacja cyklu szkoleń dla rodziców/ opiekunów osób niepełnosprawnych w zakresie reintegracji społeczno-zawodowej osób niepełnosprawnych.
	OPS, ZAZ, NGO, PCPR, WTZ, JST, PUP, kolegia pracowników służb społecznych	fundusze unijne, środki samorządów	2012-2020	
3.4.2	Opracowanie i realizacja cyklu szkoleń dla osób wykluczonych              i zagrożonych wykluczeniem społecznym, w tym wolontariuszy planujących utworzenie przedsiębiorstwa społecznego.
	OWES, PUP, NGO, ROEFS, JST, kolegia pracowników służb społecznych	fundusze unijne, środki samorządów	2012-2020	
3.4.3	Prowadzenie działań edukacyjnych w zakresie podstawowego wsparcia przedsiębiorstw społecznych (tzw. szkolenia „miękkie”               z zakresu zarządzania zespołem, współpracy z otoczeniem itp.).
	samorząd województwa, NGO - organizacje parasolowe, PUP	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba przeszkolonych rodziców/opiekunów osób niepełnosprawnych w zakresie reintegracji społeczno-zawodowej osób niepełnosprawnych - 150;
•	liczba przedsiębiorstw społecznych, które skorzystały z podstawowego wsparcia - 50.

Priorytet IV
Promocja ekonomii społecznej
Cel szczegółowy 4:
Podniesienie poziomu świadomości społecznej dotyczącej sektora ekonomii społecznej oraz utrwalenie jego pozytywnego wizerunku.

Kierunek działania 4.1.:
Zgromadzenie, uporządkowanie, udostępnienie i bieżąca aktualizacja informacji na temat ekonomii społecznej w przestrzeni rzeczywistej i wirtualnej oraz jej promocja.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
4.1.1	Promocja sektora ekonomii społecznej w przestrzeni wirtualnej, w tym organizacja zintegrowanego systemu informacji oraz aktywizacja działań w social media.	samorząd województwa, OWES, PES, JST, NGO	fundusze unijne, środki niepubliczne	2012-2020	
4.1.2	Prowadzenie działań promocyjnych na rzecz ekonomii społecznej, w tym spółdzielczości uczniowskiej w regionie (publikacje, informatory, katalogi dobrych praktyk, lokalne wydarzenia, festyny, imprezy itp.).	samorząd województwa, OWES, NGO, JST, PUP, OPS, LGD, PES, ROEFS	fundusze unijne, środki samorządów	2013-2020	
4.1.3	Organizacja konkursów z zakresu sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim (miasto/gmina przyjazna przedsiębiorczości społecznej, konspekt lekcji dot. problematyki ES, najciekawszy materiał prasowy, prowadzenie spółdzielni uczniowskiej, itp.).	samorząd województwa/ROPS, OWES, JST	fundusze unijne, środki samorządów	2013-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba utworzonych serwisów internetowych nt. ES - 1;
•	liczba przeprowadzonych wydarzeń/ działań promocyjnych - co najmniej 6 rocznie;
•	liczba wydanych publikacji nt. ES - co najmniej 4;
•	liczba inicjatyw na rzecz upowszechnienia spółdzielczości uczniowskiej - 10;
•	liczba zorganizowanych konkursów z obszaru ekonomii społecznej - co najmniej 4.

Kierunek działania 4.2.:
Budowa marki sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
4.2.1	Opracowanie hasła i logo sektora ekonomii społecznej 
w województwie śląskim oraz książki znaku (manuala) w wersji papierowej i elektronicznej.	samorząd województwa/ROPS	fundusze unijne	2013-2020	
4.2.2	Monitorowanie utworzonej marki i jej rozpoznawalności w wymiarze rzeczywistym oraz wirtualnym za pomocą dostępnych narzędzi do monitorowania (np. Brandometr, Google Alert).	OWES, NGO, ISP	fundusze unijne	2013-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba opracowanych i upowszechnionych znaków identyfikacyjnych sektora ekonomii społecznej w regionie - 1;
•	liczba opracowanych książek (manuala) - 1;
•	liczba przeprowadzonych badań dot. rozpoznawalności marki ES - 1 badanie co 2 lata.

Kierunek działania 4.3.:
Promocja wsparcia dla środowisk wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
4.3.1	Kampania promocyjna dotycząca stosowania klauzul społecznych, zatrudniania niepełnosprawnych oraz zaangażowania wolontariuszy, 
w tym z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym wraz z promocją korzyści płynących z tych rozwiązań i przykładami dobrych praktyk.	samorząd województwa, OWES, CES, PES, ROEFS	fundusze unijne, środki samorządu, środki niepubliczne 	2012-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba przeprowadzonych działań promocyjnych - 8.
•	
Kierunek działania 4.4.:
Współpraca z mediami regionalnymi i lokalnymi w zakresie promocji ekonomii społecznej.

	Działanie	Realizator	Źródła finansowania	Termin realizacji	
4.4.1	Opracowywanie i upowszechnianie artykułów promocyjnych na temat ekonomii społecznej, w tym w mediach lokalnych i regionalnych.
	samorząd województwa/ROPS, JST, OWES, PES, ROEFS, NGO	fundusze unijne, środki niepubliczne	2013-2020	
4.4.2	Organizacja szkoleń dla dziennikarzy z zakresu retoryki i kultury środowiska sektora ekonomii społecznej.	OWES, JST	fundusze unijne, środki samorządów	2013-2020	

Oczekiwane produkty:
•	liczba opracowanych i upowszechnionych artykułów promocyjnych na temat ES - 8;
•	liczba przeprowadzonych szkoleń dla dziennikarzy - 4.
•	
Realizacja ww. działań powinna umożliwić osiągnięcie następujących rezultatów:

I.	Rezultaty krótkookresowe do 2015 roku:
•	zwiększenie liczby osób zatrudnionych w podmiotach ekonomii społecznej                          o charakterze rynkowym i integracyjnym (w tym zagrożonych wykluczeniem społecznym i wykluczonych społecznie: długotrwale bezrobotnych, ubogich, niepełnosprawnych, bezdomnych, uzależnionych, byłych więźniów itp.);
•	zwiększenie liczby funkcjonujących podmiotów ekonomii społecznej o charakterze rynkowym i integracyjnym w województwie śląskim;
•	wzrost zainteresowania społecznego sektorem ekonomii społecznej w regionie 
w wyniku prowadzenia działań promocyjnych i edukacyjnych takich jak konferencje, wizyty studyjne, spotkania, konkursy nt. ekonomii społecznej, opracowanie logo sektora ES w województwie.

II.	Rezultaty średniookresowe do 2017 roku:
•	zwiększenie liczby osób zatrudnionych w podmiotach ekonomii społecznej                          o charakterze rynkowym i integracyjnym (w tym zagrożonych wykluczeniem społecznym i wykluczonych społecznie: długotrwale bezrobotnych, ubogich, niepełnosprawnych, bezdomnych, uzależnionych, byłych więźniów itp.);
•	zwiększenie liczby funkcjonujących podmiotów ekonomii społecznej o charakterze rynkowym i integracyjnym w województwie śląskim;
•	wzrost świadomości społecznej decydentów politycznych i pracowników samorządów terytorialnych o korzyściach związanych z działalnością sektora ES;
•	upowszechnienie stosowania klauzul społecznych w zamówieniach publicznych jednostek samorządu terytorialnego;
•	wzrost ilości i jakości usług świadczonych przez PES o charakterze rynkowym                     i integracyjnym w gminach i powiatach województwa śląskiego; 
•	zwiększenie liczby usług/ produktów zlecanych podmiotom ES o charakterze rynkowym i integracyjnym przez samorządy terytorialne (wzrost liczby umów partnerskich pomiędzy PS a JST);
•	rozszerzenie oferty instrumentów finansowych przeznaczonych dla sektora ekonomii społecznej w regionie.  

III.	Rezultaty długookresowe do 2020 roku:
•	zbudowanie i rozpoznawanie regionalnej marki sektora ekonomii społecznej;
•	pozytywny wizerunek sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim; 
•	ustabilizowanie się poziomu zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej                        o charakterze rynkowym i integracyjnym w gminach i powiatach (w tym osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i wykluczonych społecznie: długotrwale bezrobotnych, ubogich, niepełnosprawnych, bezdomnych, uzależnionych, byłych więźniów itp.);
•	osiągnięcie względnie stabilnej sytuacji finansowej, prawnej i organizacyjnej przez PES w województwie śląskim;
•	złagodzenie niektórych lokalnych problemów społecznych (np. bezrobocie osób niepełnosprawnych); 
•	dostosowanie i uproszczenie regulacji prawnych dotyczących funkcjonowania sektora ekonomii społecznej.
4.2. Harmonogram działań
Realizacja Wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia                  w województwie śląskim przewidziana jest na lata 2012-2020. 
Skala oraz termin wdrażania poszczególnych działań Planu w województwie śląskim w dużej mierze zależeć będzie od wielkości środków finansowych przekazanych na rozwój sektora ekonomii społecznej przez fundusze strukturalne, instytucje centralne i samorządy terytorialne (regionalne, powiatowe i gminne), co zostało omówione w następnym rozdziale dotyczącym finansowania i w rekomendacjach. 
Realizacja wyznaczonych celów Planu oraz osiągnięcie rezultatów zależne będą od stopnia zaangażowania realizatorów, a także od współpracy podmiotów publicznych i niepublicznych zainteresowanych rozwojem sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim, w tym             w szczególności w gminach.
Realizatorami poszczególnych działań Planu są:
•	Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej w województwie śląskim;
•	Centrum Ekonomii Społecznej dla województwa śląskiego;
•	samorządy powiatowe i gminne (JST);
•	Samorząd Województwa Śląskiego, tj.
•	Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego;
•	Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego;
•	Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach;
•	Lokalne Grupy Działania (LGD) funkcjonujące w regionie;
•	Powiatowe Urzędy Pracy;
•	Ośrodki Pomocy Społecznej i Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie;
•	przedsiębiorstwa społeczne o charakterze rynkowym: spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy, spółdzielnie inwalidów, w tym niewidomych, spółdzielnie                       o charakterze konsumenckim i wzajemnościowym, organizacje pozarządowe prowadzące odpłatną działalność statutową i/lub działalność gospodarczą oraz spółki                    z o.o. non-profit;
•	podmioty ekonomii społecznej o charakterze integracyjnym: Zakłady Aktywności Zawodowej, Warsztaty Terapii Zajęciowej, Centra Integracji Społecznej oraz Kluby Integracji Społecznej;
•	organizacje pozarządowe, w tym parasolowe;
•	Regionalne Ośrodki Europejskiego Funduszu Społecznego działające na terenie regionu;

•	izby gospodarcze i rzemieślnicze, organizacje pracodawców;
•	szkoły i uczelnie wyższe, ośrodki szkoleniowe, placówki doskonalenia nauczycieli.

Zadaniem Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego będzie realizacja, koordynacja realizacji oraz monitoring wdrażania Planu. W razie potrzeby Plan będzie modyfikowany i uaktualniany.
4.3. Finansowanie
A. Finansowanie Planu
Realizacja zadań ujętych w Wieloletnim regionalnym planie działań na rzecz promocji                        i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie śląskim będzie finansowana głównie z poniższych źródeł:
•	publicznych:
-  fundusze unijne;
-  środki budżetu państwa;
- środki budżetowe jednostek samorządu terytorialnego - samorządu województwa oraz samorządów powiatowych i gminnych; 
•	niepublicznych - pochodzących zarówno z sektora ekonomii społecznej, jak                       i biznesu.
Możliwe jest również realizowanie zaplanowanych działań z wykorzystaniem innych dostępnych środków finansowych, jak i również przy zaangażowaniu innych realizatorów.

Źródła finansowania działań ujętych w Planie są trudne do oszacowania, ponieważ zależą                od zasobów i polityki finansowej poszczególnych szczebli samorządu terytorialnego, organizacji pozarządowych lub samych podmiotów ekonomii społecznej.

Finansowanie sektora ekonomii społecznej w regionie

W założeniach, docelowo większa część sektora ekonomii społecznej powinna samodzielnie finansować swoją działalność lub z niewielkim udziałem środków zewnętrznych. Podstawowe środki finansowe powinny pochodzić z produkcji lub świadczenia usług (realizacji zadań publicznych) zlecanych przez jednostki samorządu terytorialnego gmin                  i powiatów. Przyjmuje się, że interesem gminy i powiatu powinno być zarówno znalezienie wykonawców produktów/ usług niszowych, nieatrakcyjnych dla sektora biznesu, jak                          i zmniejszanie liczby osób wykluczonych/ zagrożonych wykluczeniem społecznym poprzez zatrudnianie ich w podmiotach ekonomii społecznej. 

Już na początkowym etapie zakładania PES niezbędne jest profesjonalne przygotowanie kadr. Osoby wykluczone i zagrożone wykluczeniem społecznym nie mają wystarczających kompetencji pozwalających na zarządzanie PES i prowadzenie działalności gospodarczej.            Na tym etapie konieczne jest wsparcie doradcy, który pomoże odkryć potencjały i ewentualne zagrożenia, dostosować profil działalności do potrzeb społeczności lokalnej, udzieli wsparcia prawnego i pomoże nawiązać współpracę z samorządem terytorialnym i lokalnym biznesem.  
Ponieważ sektor ekonomii społecznej w regionie jest w początkowej fazie rozwoju niezbędne staje się jego dofinansowywanie z różnych źródeł, szczególnie na etapie tworzenia PES. Ponadto, przyjmuje się, że zatrudnienie niektórych grup osób wykluczonych społecznie jak np. osoby niepełnosprawne będzie wymagało ciągłego wsparcia finansowego. 
Jak wykazała analiza SWOT, brakuje specyficznych produktów finansowych/ bankowych skierowanych do sektora ES. Dopiero powstanie różnorodnych instrumentów finansowych - zwrotnych i bezzwrotnych - umożliwi jego pełny rozwój.  

Zakłada się, że zasadniczą rolę w finansowaniu przedsiębiorczości społecznej będą odgrywać:
•	środki samorządów lokalnych przeznaczone na zlecanie zadań publicznych                       do realizacji przez PES, w tym organizacje pozarządowe;
•	środki Funduszu Pracy będące w dyspozycji PUP na przystępowanie osób bezrobotnych do spółdzielni socjalnych;
•	dotacje pozyskiwane z różnych źródeł (np. MPiPS, PFRON, PO Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, MEN). 

Dotychczas, w perspektywie finansowej 2007-2013, działania na rzecz ekonomii społecznej były prowadzone w ramach Priorytetu VII Promocja integracji społecznej Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W 2012 roku w województwie śląskim przedsięwzięcia związane z tą tematyką można realizować w ramach Działania 7.2 Przeciwdziałanie wykluczeniu i wzmocnienie sektora ekonomii społecznej. Alokacja w ramach tego Działania wynosi:
•	na Poddziałanie 7.2.1 - 18 000 000,00 zł;
•	na Poddziałanie 7.2.2 - 18 000 000,00 zł. 
Wstępny plan alokacji w ramach Poddziałania 7.2.1. w 2013 roku zamyka się kwotą             25 000 000,00 zł.

Od 2008 roku Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego 
w ramach Poddziałania 7.1.3 Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki wdraża projekt systemowy „Kształcenie i doradztwo dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego”, którego jednym z zadań jest rozwój ekonomii społecznej w regionie. Planowany budżet projektu na okres 01.10.2012-31.12.2013 wynosi 5 784 089,36 zł, z czego na zadanie „Ekonomia społeczna”, mające na celu wzmocnienie programowych działań na rzecz promocji i upowszechniania ekonomii społecznej, przewidziano kwotę 599 244,00 zł.

Z kolei w 2012 roku w ramach Priorytetu VII PO KL ROPS rozpocznie realizację systemowego projektu innowacyjnego testującego pn. „Efektywna i skuteczna przedsiębiorczość społeczna”, mającego na celu wzmocnienie sektora ekonomii społecznej 
w zakresie rozpoznawania czynników efektywności gospodarczej i społecznej PES, dzięki wdrożeniu modelowego narzędzia do oceny efektywności i benchmarkingu PES. Łączna alokacja przeznaczona na ten projekt wynosi 2 651 000,00 zł, a jego realizacja ma trwać             do 30.06.2015 roku.

W latach 2012-2015 w ramach Priorytetu I PO KL Zatrudnienie i integracja społeczna wdrażany będzie pilotażowy program finansowania przedsiębiorstw społecznych, realizowany centralnie z planowaną alokacją 30 000 000,00 zł.
B. Pilotażowy program finansowania przedsiębiorstw społecznych

W latach 2012-2015 w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki przewiduje się utworzenie programu finansowania podmiotów ekonomii społecznej niezbędnego                            do rozwijania prowadzonej przez nie działalności gospodarczej.

Podstawą programu będzie uruchomienie finansowania zwrotnego w postaci preferencyjnych pożyczek dystrybuowanych przez regionalne i lokalne fundusze pożyczkowe pełniące rolę pośredników finansowych. Elementem programu będzie także doradztwo dla przedsiębiorstw społecznych. Operatorem środków finansowych programu będzie Bank Gospodarstwa Krajowego.

Pilotażowy projekt prowadzony będzie na terenie całego kraju z uwzględnieniem podziału          na pięć makroregionów:
1. kujawsko-pomorskie, łódzkie, mazowieckie;
2. lubelskie, podkarpackie, podlaskie;
3. dolnośląskie, lubuskie, wielkopolskie, opolskie;
4. pomorskie, warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie;
5. małopolskie, śląskie, świętokrzyskie.

Czas realizacji programu obejmuje lata 2012-2015, przy czym przewiduje się, że przekazanie środków do funduszy nastąpi do końca 2013 r., natomiast wypłata pożyczek przez fundusze - do końca 2015 r. Na realizację programu planuje się przeznaczyć kwotę 30 mln zł.                   Kwota ta będzie zawierać środki na finansowanie zwrotu kosztów zarządzania programem powstałych po stronie Banku Gospodarstwa Krajowego oraz funduszy, środki na doradztwo dla pożyczkobiorców oraz kapitał pożyczkowy. O pożyczkę będą mogły ubiegać się przedsiębiorstwa społeczne. 

Poniżej przedstawiono kryteria, których łączne spełnienie będzie warunkiem udzielenia pożyczki.
1.	Odpowiednia forma prawna:
-	organizacja pozarządowa, zgodnie z definicją z ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r.            o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie prowadząca działalność gospodarczą lub prowadząca zakład aktywności zawodowej;
-	spółdzielnia socjalna zgodnie z definicją z ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r.                  o spółdzielniach socjalnych;
-	osoba prawna i jednostka organizacyjna działające na podstawie przepisów                           o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, prowadząca działalność gospodarczą;
-	spółka akcyjna i spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, która nie działa w celu osiągnięcia zysku oraz przeznacza całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznacza zysku do podziału między swoich członków, udziałowców, akcjonariuszy i pracowników.
2. Prowadzenie działalności gospodarczej;
3. Prowadzenie działalności pożytku publicznego; 
4. Przeznaczanie co najmniej 10% zysku na działalność pożytku publicznego; 
5. Zatrudnianie od 1 do 50 osób w działalności gospodarczej;
6. Okres prowadzenia działalności wynoszący co najmniej 12 miesięcy. 

Dodatkowo sformułowane zostało kryterium preferencyjne dotyczące spółdzielni socjalnych:
1.	Spółdzielnie socjalne, które osiągnęły przychody za ostatnie 12 miesięcy niższe niż 
100 000 zł;
2.	Następujące osoby stanowią nie mniej niż 50% pracowników tego przedsiębiorstwa:
-	osoby bezrobotne, w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;
-	osoby, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 1-4, 6 i 7 ustawy o zatrudnieniu socjalnym (m.in. bezdomni, uzależnieni od narkotyków i alkoholu, zwalniani z zakładów karnych, uchodźcy, osoby chore psychicznie);
-	osoby niepełnosprawne, w rozumieniu ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Pożyczki udzielane będą na okres 60 miesięcy z maksymalną 6 - miesięczną karencją                      w spłacie kapitału (wliczoną w okres spłaty), zaś ich maksymalna wartość wyniesie            100 tys. zł. 

5. Założenia systemu realizacji i monitoringu Planu
Wdrażanie Planu oraz realizacja celów w nim zawartych wymaga współpracy pomiędzy różnymi podmiotami zaangażowanymi w kształtowanie polityki rozwoju sektora przedsiębiorczości społecznej w województwie śląskim. W celu zapewnienia powszechnego dostępu do założeń Planu, zostanie on opublikowany i udostępniony szerokiemu gronu odbiorców.
Podmiotem odpowiedzialnym za wdrażanie i monitoring Wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie śląskim na lata 2012-2020 będzie Śląskie Centrum Ekonomii Społecznej (ŚCES), działające w strukturze organizacyjnej Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego. 

Oprócz realizacji i koordynacji celów oraz zadań Planu do kompetencji ŚCES będzie należało: 
1.	w ramach zadań organizacyjnych:
•	współpraca z Wojewódzkim Zespołem ds. Ekonomii Społecznej (organizacja spotkań, przekazywanie raportów itp.);
•	współpraca z OWES, PES i PS w regionie;
•	współpraca z realizatorami Planu (tj. samorządami gminnymi i powiatowymi, samorządem województwa, instytucjami pomocy i integracji społecznej, instytucjami rynku pracy, PS, PES, OWES, CES, LGD, NGO, izbami rzemieślniczymi                            i gospodarczymi, organizacjami pracodawców oraz szkołami i uczelniami wyższymi);
•	organizacja spotkań, konferencji, szkoleń i warsztatów;

2.	w ramach zadań informacyjno-promocyjnych:
•	prowadzenie strony/podstrony internetowej na temat ES, zawierającej bazy danych podmiotów ES w regionie;
•	utworzenie systemu wymiany informacji pomiędzy ŚCES, OWES, PES, PS;
•	promowanie idei ekonomii społecznej w województwie śląskim wśród różnych środowisk i grup społecznych (wydawanie publikacji, informatorów, katalogów dobrych praktyk z zakresu ES; organizacja konkursów promujących ekonomię społeczną; lobbowanie na rzecz aktualizacji i rozwoju przepisów prawa dot. ES);
•	pogłębianie świadomości społecznej na temat ekonomii społecznej wśród decydentów, polityków, pracowników samorządów terytorialnych, szczególnie dot. stosowania klauzul społecznych;
•	wymiana doświadczeń na poziomie regionalnym, ponadregionalnym                                      i międzynarodowym na temat ekonomii społecznej;

3.	w ramach zadań monitoringowo-badawczych:
•	wdrożenie struktury organizacyjnej i metody gromadzenia danych w celu monitorowania realizacji działań zawartych w Planie;
•	diagnozowanie sektora ES, w tym realizacja badań z obszaru ES przy współpracy               OWES, PES i PS;
•	opracowanie raportów monitoringowych, przy współpracy OWES, PES i PS;
•	badanie i definiowanie potrzeb oraz określanie kierunków rozwoju zawodowego kadry PES i PS.

***
Monitoring będzie prowadzony przez cały okres wdrażania Planu i będzie miał na celu gromadzenie informacji pozwalających na ocenę postępu jego realizacji, stopnia osiągnięcia celów i rezultatów, wykrywanie zagrożeń oraz weryfikację założonych kierunków działania. 
Podstawowymi dokumentami w procesie monitoringu będą raporty sporządzane co pół roku. Raport półroczny będzie miał charakter ramowy, natomiast raport roczny będzie poprzedzonymi badaniami (desk research lub badania empiryczne). 
Ze względu na wielu realizatorów Planu, proces monitorowania jego realizacji będzie złożony i wielostopniowy. Podstawowe informacje o postępie prac będą gromadzone przez 4 Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej funkcjonujące w 4 podregionach województwa śląskiego. 
Kolejnymi źródłami informacji będą:
•	poszczególne podmioty ekonomii społecznej;
•	Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego (Wydział Europejskiego Funduszu Społecznego, Wydział Rozwoju Regionalnego, Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej, Wydział Terenów Wiejskich, Pełnomocnik ds. współpracy                                z organizacjami pozarządowymi i równych szans, Pełnomocnik ds. osób niepełnosprawnych);
•	Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach i Powiatowe Urzędy Pracy;
•	inni operatorzy środków finansowych dla spółdzielni socjalnych wybrani w ramach Poddziałania 7.2.2 PO KL oraz w nowej perspektywie finansowej;
•	Śląski Urząd Wojewódzki;
•	jednostki samorządu terytorialnego;
•	ośrodki pomocy społecznej i powiatowe centra pomocy rodzinie;
•	Centrum Ekonomii Społecznej;
•	Regionalne Ośrodki Europejskiego Funduszu Społecznego;
•	Główny Urząd Statystyczny; 
•	Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych;
•	Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy;
•	Krajowa Rada Spółdzielcza;
•	bazy danych zamieszczone na portalach internetowych dotyczących sektora ekonomii społecznej (np. www.ekonomiaspoleczna.pl; www.bazy.ngo.pl). 

Uzyskane dane agregowane będą na poziomie województwa przez Śląskie Centrum Ekonomii Społecznej, które na ich podstawie opracuje raport monitoringowy. Następnie raport będzie przekazywany Wojewódzkiemu Zespołowi ds. Ekonomii Społecznej. 

Zadaniem WZES będzie:  
•	zaopiniowanie raportu rocznego z realizacji Planu;
•	ocena stanu rozwoju sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim                          na podstawie opracowanego raportu i badań;
•	proponowanie nowych rozwiązań w obszarze ekonomii społecznej w regionie.

W dalszych etapach realizacji Planu przewiduje się ewaluację prowadzonych działań (on-going) oraz w razie potrzeby - aktualizację celów i działań Planu. Po zakończeniu wdrażania Planu, czyli po roku 2020, przeprowadzona zostanie ewaluacja ex-post. Jej celem będzie ocena rezultatów i długookresowych efektów Planu, a także zmian jakie zaszły 
w obszarze ekonomii społecznej w regionie oraz sformułowanie wniosków, które będą mogły być wykorzystane do przygotowania planu w kolejnych latach.

SCHEMAT 2. POZYSKIWANIE DANYCH W CELU MONITORINGU REALIZACJI PLANU DZIAŁAŃ NA RZECZ ROZWOJU EKONOMII SPOŁECZNEJ W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM

Załącznik nr 1.
PRZYKŁADOWA KARTA PROJEKTU - FORMULARZ 
Prosimy o sporządzenie karty projektowej dla każdego projektu priorytetowego. 
Prosimy o wypełnienie karty projektu według poniższego wzoru w formie elektronicznej. 
Wypełnione karty należy przesłać do… (osoba, e-mail) do … (termin)

Imię i nazwisko osoby wypełniającej formularz:		
Adres, telefon, email:			
Data wypełnienia formularza:		
1.	Nazwa projektu (czytelna, jasna, może być z użyciem słownictwa fachowego):
„Efektywna i skuteczna przedsiębiorczość społeczna” 	
2.	Nazwa „komercyjna” projektu (efektowna, przemawiająca do głównych realizatorów                       i beneficjentów):
„Efektywna i skuteczna przedsiębiorczość społeczna” 	
3.	Lokalizacja projektu (wskazać konkretną lokalizację np. projekt miejski, dzielnicowy, powiatowy, ponadlokalny /ewentualnie, jeżeli to możliwe, podać proponowany adres, działkę itp/):
projekt wojewódzki - województwo śląskie	
4.	Wnioskodawca projektu (nazwa instytucji, adres, telefon, e-mail oraz ew. imię i nazwisko):
Województwo Śląskie/Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego 	

5.	Podmiot wiodący w realizacji projektu (główny zarządzający realizacją projektu: nazwa instytucji, jednostki organizacyjnej, adres, telefon, e-mail, ew. imię i nazwisko):
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
ul. Modelarska 10, 40-142 Katowice
Osoba uprawniona na podejmowania decyzji wiążących dla projektodawcy - Halina Misiewicz	

6.	Uzasadnienie realizacji projektu - (proszę podać zwięźle trzy główne argumenty za realizacją projektu)
•	Projekt dotyczy sektora ekonomii społecznej stanowiącego niewykorzystany potencjał w zakresie tworzenia nowych miejsc pracy oraz przeciwdziałania procesowi wykluczenia społecznego (w UE działa ponad 1 mln PES dając blisko 10% PKB oraz 11 mln miejsc pracy; w Polsce w 2008 roku pracowało w PES 3,9% ogółu zatrudnionych). W województwie śląskim, gdzie w 2011 roku stopa bezrobocia wynosiła 10,1% (tj. 186187 osób), uwidacznia się zapotrzebowanie na podjęcie dodatkowych działań aktywizacyjnych. Rolę tę mogą podjąć PES, lecz wymaga to ich wzmocnienia w ujęciu ilościowym, jak i również jakościowym.
•	Dostępne dane o PES nie pozwalają na ocenę ich faktycznej efektywności, problemów, skuteczności społeczno - gospodarczej, perspektyw rozwojowych, szans na współpracę z innymi podmiotami, a co za tym idzie na efektywną alokację środków przeznaczanych na ich wsparcie. Dostrzegając brak kluczowych informacji projekt zakłada agregację i zbiorczą analizę danych o PES, a także porównanie sytuacji poszczególnych PES za pomocą 5 indeksów. Jest to istotne dla faktycznego poznania sektora ES oraz promowania dobrych praktyk i modelowych rozwiązań. 
•	Projekt ma na celu wypracowanie narzędzia diagnostyczno - analitycznego wspierającego podmioty administracji publicznej, organizacje sektora pozarządowego oraz prywatnych przedsiębiorców, jak                        i pozwalającego na racjonalne kształtowanie otoczenia prawnego dla PES, instrumentarium finansowania                           i formowania regionalnych porozumień na rzecz ES. Dzięki temu PESy mogą stać się czynnikiem zmiany pobudzającym aktywność lokalną i przyczynić się do ożywienia miejscowej gospodarki.  	
7.	Zakres projektu (co składa się na projekt?- określić główne moduły, podprojekty, zadania, działania zwłaszcza w przypadku projektów złożonych):
Na projekt składają się takie elementy jak: 
•	Zadanie 1 - diagnoza potrzeb w zakresie pomiaru efektywności PES oraz przygotowanie merytorycznych założeń produktu finalnego (analiza dokumentów, panele ekspertów, badanie aktywności, funkcjonowania            i działania PES, jak również ich potrzeb);
•	Zadanie 2 - opracowanie wstępnej wersji produktu finalnego i strategii wdrażania projektu innowacyjnego; 
•	Zadanie 3 - testowanie (organizacja konferencji, seminarium szkoleniowego dla przedstawicieli instytucji biorących udział w testowaniu, stałe dyżury i konsultacje eksperckie, opracowanie narzędzi monitorowania procesu testowania, przeprowadzenie moderowanej dyskusji oraz spotkań i konsultacji opracowanego narzędzia z ekspertami); 
•	Zadanie 4 - analiza wyników testowania i opracowanie ostatecznej wersji produktu finalnego;
•	Zadanie 5 - upowszechnianie i włączanie (organizacja szkoleń w zakresie stosowania narzędzia, przygotowanie, druk oraz publikacja i dystrybucja podręcznika produktu finalnego wraz z płytą CD, upowszechnianie wiedzy o PES poprzez artykuły upowszechniające, przedstawienie rekomendacji dla MPiPS, JST, OPS, PUP oraz przedstawicieli biznesu w zakresie wspierania PES, opracowanie i wydrukowanie ulotek informujących o produkcie finalnym).	

8.	Cel strategiczny projektu (nowa wartość tworzona w wyniku realizacji projektu):
Wzmocnienie sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim w zakresie rozpoznawania czynników efektywności gospodarczej i społecznej PES dzięki wdrożeniu modelowego narzędzia do oceny efektywności                                 i benchmarkingu PES.	

9.	Cele szczegółowe / mierniki (1) (wymierne efekty określające stopień zrealizowania projektu, sformułowane w sposób mierzalny, ilościowy, osadzone w czasie wraz z podaniem źródeł danych): (tabela obowiązkowa)
Cel szczegółowy/miernik spoza listy mierników w planie rozwoju ES	Częstotliwość pomiaru 
i źródło danych	Zakładany docelowy poziom realizacji (liczba i jednostka) oraz zakładany czas jego osiągnięcia – data miesięczna.	
1. Wzrost wiedzy 320 osób (pracownicy JST, przedstawiciele NGO, PES                     i sektora biznesu) o stanie faktycznym podmiotów sektora ES, warunkach instytucjonalnych ich funkcjonowania, obszarze działania i potencjale rozwojowym.	ankiety/test ex ante/post – pomiar na początku i końcu zadania 1, zadania 2 i 3 projektu;
dokumentacja fotograficzna oraz listy obecności - pomiar na końcu zadania 5 projektu	320 osób;
czas realizacji do 30.06.2015 roku	
2. Wzrost ilości podmiotów ES i JST,  w których kadra zarządzająca podniosła  wiedzę w zakresie podstaw teoretycznych i know-how dotyczącej analizy ekonomicznej, budowania strategii rozwoju oraz mechanizmów konkurencji rynkowej właściwych dla PES.	potwierdzenia przekazania narzędzia - pomiar po zakończeniu zadania 3 oraz zadania 5 projektu;
listy obecności na szkoleniach i seminariach, ankiety ewaluacyjne	15 instytucji, którym przekazano          do użytkowania modelowe narzędzie do badania mechanizmów tworzenia i funkcjonowania PES;                
15 osób/użytkowników po zakończeniu fazy testowania, które zapoznały się z zasadami implementacji narzędzia;
czas realizacji do 30.04.2013 roku	
3. Usprawnienie współpracy między sektorami (PES, administracja publiczna, podmioty rynkowe) oraz wewnątrz sektora ekonomii społecznej poprzez wypracowanie podstaw systemu informacji, upowszechnienie i wdrożenie wypracowanego narzędzia do praktyki.	raport z ewaluacji produktu finalnego - pomiar na koniec projektu;
listy obecności i dokumentacja fotograficzna – pomiar na koniec zadania 5 projektu 	16 instytucji, które wdrożą wypracowane narzędzie;
czas realizacji do 30.06.2015 roku	

10.	Cele szczegółowe / mierniki (2) (wymierne efekty określające stopień zrealizowania projektu, sformułowane w sposób mierzalny, ilościowy, osadzone w czasie wraz z podaniem źródeł danych): (tabela fakultatywna)
Cel szczegółowy/miernik spoza listy mierników              w planie rozwoju ES	Uzasadnienie korelacji                       z konkretnym miernikiem z listy wskazanych mierników w planie rozwoju ES	Częstotliwość pomiaru 
i źródło danych	Zakładany docelowy poziom realizacji (liczba i jednostka) oraz zakładany czas jego osiągnięcia - data miesięczna.	

11.	Główni beneficjenci projektu (kto skorzysta na zrealizowaniu projektu i jakie korzyści odniesie):
Beneficjent	Rodzaj i wymiar uzyskiwanych korzyści	
Odbiorcy:
Podmioty ekonomii społecznej: SS, CIS, WTZ, ZAZ, NGO prowadzące odpłatną działalność pożytku publicznego lub działalność gospodarczą	Poprzez działania w ramach projektu podniesiona zostanie racjonalność decyzji alokacyjnych, co w konsekwencji ma prowadzić do zwiększenia trwałości PES oraz utrzymania się ich w strukturze gospodarczo - społecznej regionu. Pozwoli to na zwiększenie szans zatrudnienia osób                      w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy.	
Odbiorcy:
Osoby pełniące funkcje menedżerskie w PES	Dzięki pogłębionym informacjom wynikającym                            z zastosowania produktu finalnego, odbiorcy wzbogacą zasób swoich kompetencji w obszarze racjonalizacji zarządzania oraz efektywnego osiągania celów statutowych.	
Użytkownicy: 
ROPS-y, Urzędy Marszałkowskie, WUP-y, Centra ES, OWES-y	Instytucje te uzyskają dostęp do narzędzia, które pozwoli efektywniej wspierać rozwój podmiotów ekonomii społecznej i racjonalniej alokować środki przeznaczone             na ten cel. 	
12.	Ryzyka związane z realizacją projektu (Proszę wskazać trzy najważniejsze ryzyka związane z realizacją projektu wraz ze sposobami ich minimalizowania / przeciwdziałania)
Ryzyko związane z realizacją projektu	Sposoby jego minimalizowania/przeciwdziałania	
Ryzyko odnoszące się do celu szczegółowego nr 1:
- brak zaangażowania wybranych PES w proces zbierania danych;

- trudność w opracowaniu założonych indeksów            w sposób łatwy do obsługi i wykorzystywania przez przyszłych użytkowników/pracowników	
- terytorialne powiązanie PES z podmiotem zbierającym dane o PES (wykorzystanie więzi i relacji zaufania między PES, a instytucją), zwiększenie próby PES                            do badań, lista rezerwowa PES;
- zaangażowanie dodatkowych osób - praktyków                         z dziedziny PES, dodatkowe konsultacje eksperckie, wybór reprezentatywnej grupy opracowującej koncepcję indeksów (udział w grupie ekspertów prowadzących różne typy PES), udział w doborze PES grupy ekspertów, zwiększenie próby PES do badań	
Ryzyko odnoszące się do celu szczegółowego nr 2:
- brak zaangażowania uczestniczących                         w testowaniu, niechęć pracowników do testowania narzędzia	
- właściwa (zgodna z przedmiotem codziennej pracy) selekcja osób biorących udział w testowaniu, dobrowolność decyzji o wzięciu udziału                                    w badaniu/testowaniu, jasne określenie korzyści (ułatwienie pracy w przyszłości przez opracowanie narzędzia), podpisanie umów i wynagrodzenie dla osób zbierających dane, rozmowy indywidualne i nadzór specjalistów ds. testowania (ciągłe badanie zaangażowania osób testujących), sygnalizowanie                                               problemów kierownictwu i Grupie Sterującej	
Ryzyko odnoszące się do celu szczegółowego nr 3:
- niechęć odbiorców i użytkowników do wdrażania narzędzia badawczego - obawy o nieprzydatność narzędzia;

- obawa, że narzędzie jest skomplikowane, trudne do zastosowania	
- włączanie przyszłych użytkowników w proces tworzenia produktu finalnego, szeroka kampania promująca skuteczność narzędzia, prowadzenie akcji internetowej, szkolenia i seminaria, listy intencyjne, rozmowy z przedstawicielami instytucji, do których adresowane jest narzędzie, wzmocnienie działań informacyjnych o skuteczności narzędzia;
- uproszczona konstrukcja narzędzia, intuicyjna obsługa, przeprowadzenie szkoleń z obsługi narzędzia                             i opracowanie podręcznika dostępnego dla wszystkich, indywidualna praca z osobami użytkującymi narzędzie, dodatkowe seminaria z obsługi narzędzia	

13.	Struktura instytucjonalna projektu (zakreślić właściwą formę i uzupełnić informacje):
A	realizowanie projektu w ramach istniejących instytucji (podać nazwy instytucji):
- Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego 
- Instytut Pracy i Spraw Socjalnych
B	powołanie nowej instytucji (jakiej):
C	brak sformalizowania instytucjonalnego
14.	Partnerzy realizujący projekt (kto może współpracować przy realizacji projektu i w jakim zakresie):
Podmiot partnerski	Planowany zakres współpracy partnerskiej	Stanowisko partnera na dzień przygotowania karty projektu.	
Instytut Pracy i Spraw Socjalnych 	Realizacja zadań merytorycznych projektu: diagnoza, badania, opracowanie produktu finalnego, udział przedstawicieli Partnera                      w zarządzającej projektem Grupie Sterującej i zespole projektu.	Partner wyłoniony w ramach otwartego naboru do współrealizacji projektu.	
15.	Dostosowanie projektu do posiadanych zasobów
 (stopień wykorzystania atutów sektora ES, niwelowanie słabości sektora ES, dostosowanie                         do uwarunkowań w otoczeniu, rozwiązywanie ważnych problemów sektora ES) - prosimy o krótki opis:	
Siły sektora ES wykorzystywane przez projekt
	Zaangażowanie osób związanych z sektorem ES w województwie śląskim. Projekt bezpośrednio opiera się na współpracy podmiotów/pracowników, ich zaangażowaniu i chęci pogłębienia dotychczasowej wiedzy. Zakłada czynny udział uczestników i wzajemny przepływ informacji w wypełnianiu poszczególnych zadań.	
Słabości sektora ES niwelowane przez projekt
	Brak narzędzi diagnostycznych pozwalających zanalizować kondycję PES, określających ich słabości oraz użyteczność. Brakuje całościowych danych, które umożliwiałyby określenie korelacji między kondycją ekonomiczną PES, ich warunkami rozwoju, charakterem podejmowanych działań, a sposobem alokacji środków i optymalnymi formami wsparcia. Projekt zakłada identyfikację tych elementów oraz opracowanie narzędzia pozwalającego                 na porównanie poszczególnych PES.	
Szanse w otoczeniu wykorzystywane przez projekt
	Umiejscowienie obszaru ES w nowej perspektywie finansowej 2014-2020, opracowanie krajowej strategii i regionalnych planów rozwoju ES. Projekt, wypracowując narzędzie analityczno-diagnostyczne i upowszechniając je, da możliwość lepszego planowania wsparcia dla PES i trafniejszych decyzji alokacyjnych.	
Zagrożenia w otoczeniu niwelowane przez projekt
	Niski poziom wiedzy społeczeństwa, instytucji, decydentów na temat PES i ich możliwości. Projekt przewiduje szerokie działania upowszechniające na każdym etapie. Dzięki temu wzrośnie poziom wiedzy na temat PES oraz zachodzących między różnymi aspektami ich funkcjonowania zależności, co powinno wpłynąć na wzmocnienie się sektora ES i zwiększenie jego roli w aktywizacji społeczno-zawodowej osób wykluczonych społecznie.	

16.	Środki niezbędne do uruchomienia - prosimy o oszacowanie (ilość i jakość) zgodnie                          z posiadaną wiedzą środków koniecznych do wdrożenia projektu: 

Rodzaj i wielkość środków niezbędnych do uruchomienia projektu	Możliwe - realistyczne źródło pozyskania niezbędnych środków.
Kto podejmuje decyzje w tym zakresie i jakie jest aktualne stanowisko tej osoby /organu.	
Finanse: 2.651.000 zł	Europejski Fundusz Społeczny 
Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Priorytet VII 
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego 
- projekt oczekuje na akceptację	
Ludzie: ok. 8 etatów
+ umowy cywilno-prawne do wykonania poszczególnych zadań	jw.	
Lokale: w ramach posiadanych zasobów ROPS oraz IPiSS	jw. 	
Wyposażenie: sprzęt biurowy                 i meble częściowo w ramach posiadanych zasobów ROPS                    i IPiSS, częściowo zakupiony                 z projektu
	jw.	
Inne (jakie):		
17.	Środki niezbędne do funkcjonowania projektu (miesięcznie i rocznie) - prosimy                               o oszacowanie (ilość i jakość) zgodnie z posiadaną wiedzą:

Rodzaj i wielkość środków niezbędnych do funkcjonowania projektu	Możliwe - realistyczne źródło pozyskania niezbędnych środków.
Kto podejmuje decyzje w tym zakresie i jakie jest aktualne stanowisko tej osoby /organu.	
Finanse: 
		
Ludzie: 
		
Lokale: 
		
Wyposażenie:
		
Inne (jakie):
		
18.	Wymiar czasowy projektu (czas na pełne uruchomienie projektu, czas uzyskania pierwszych dostrzegalnych efektów, czas, w którym projekt będzie atrakcyjny dla beneficjentów) - prosimy                 o krótki opis:
Projekt będzie realizowany w okresie od 01.09.2012 roku do 30.06.2015 roku.	
19.	Doświadczenie w realizacji podobnych projektów (proszę wskazać maksymalnie trzy najważniejsze przykłady)
„W obliczu starości” - międzynarodowy projekt szkoleniowy z wizytami studyjnymi (2005-2006)	
„Pracownik Socjalny - profesjonalista w działaniach na rzecz grup defaworyzowanych” 
- projekt szkoleniowy dla pracowników socjalnych (2006-2007)	
„Kształcenie i doradztwo dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego” 
- projekt systemowy obejmujący 5 typów operacji (2007-2013)	
20.	Dodatkowe istotne informacje (prosimy o krótki opis innych istotnych informacji o projekcie)

Spis tabel
Tabela 1. Ubóstwo w województwie śląskim w latach 2005-2011	23
Tabela 2. Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy w województwie śląskim  (wg stanu na 30.06.2012 r.)	30
Tabela 3. Geograficzne rozmieszczenie spółdzielni pracy w Polsce w 2011 r	32
Tabela 4. Obszary działalności organizacji pozarządowych w województwie śląskim	46
Tabela 5. Organizacje pozarządowe w województwie śląskim a rodzaj działalności	47
Tabela 6. Zestawienie operatorów finansowych realizujących projekty w wyniku konkursu                              nr 1/PO KL/7.2.2/2011 w województwie śląskim (stan na 4 czerwca 2012 roku)………………...57

Spis wykresów
Wykres 1. Wskaźnik obciążenia demograficznego w latach 2000 - 2010 oraz prognoza             na lata 2015 - 2035	22
Wykres 2. Struktura ludności w wieku 15 lat i więcej według aktywności ekonomicznej ludności w I kwartale 2012 r	25
Wykres 3. Liczba osób bezrobotnych w województwie śląskim w latach 2001 - 2011 (wg stanu na koniec roku)	26
Wykres 4. Stopa bezrobocia w powiatach województwa śląskiego (wg stanu na 31.05.2012 r.)	27
Wykres 5. Organizacje pozarządowe (bez OSP) wg województw (stan na 23.07.2012)	45
Wykres 6. Współpraca gmin z organizacjami pozarządowymi w województwie śląskim - zadania zlecane z obszaru pomocy społecznej w 2011 roku wraz z prognozami na rok 2012	52

Spis map
Mapa 1. Podział województwa śląskiego na powiaty	21
Mapa 2. Wybrane podmioty ekonomii społecznej o charakterze rynkowym                              i integracyjnym w województwie śląskim w 2012 r	63

Spis schematów
Schemat 1. Sektor ekonomii społecznej i jego otoczenie	18
Schemat 2. Pozyskiwanie danych w celu monitoringu realizacji Planu działań na rzecz rozwoju ekonomii społecznej w województwie śląskim	95

Aneks
Wykaz Zakładów Aktywności Zawodowej w województwie śląskim
L.p.	Dane adresowe organizatora ZAZ	Dane adresowe ZAZ	
1.	Fundacja „Nadzieja Dzieci”
41-800 Zabrze
ul. Bronisława Hagera 6a	Zakład Aktywności Zawodowej 
Zakład Poligraficzny Fundacji „Nadzieja Dzieci”
41-800 Zabrze
ul. Bronisława Hagera 6a	
2.	Fundacja „Nadzieja Dzieci”
41-800 Zabrze
ul. Bronisława Hagera 6a	Zakład Introligatorski Fundacji „Nadzieja Dzieci”
41-800 Zabrze
ul. Bronisława Hagera 6a	
3.	Fundacja „Nadzieja Dzieci”
41-800 Zabrze
ul. Bronisława Hagera 6a	Zakład Krawiecki Fundacji „Nadzieja Dzieci”
41-800 Zabrze
ul. Bronisława Hagera 6a	
4.	Caritas Archidiecezji Katowickiej
40-042 Katowice
ul. Biskupa Czesława Domina 1	Zakład Aktywności Twórczej 
43-190 Mikołów - Borowa Wieś
ul. Gliwicka 366	
5.	Stowarzyszenie Komitet Pomocy
Dzieciom Specjalnej Troski
44-335 Jastrzębie Zdrój 
ul. Wielkopolska 1a	Zakład Stolarski przy Stowarzyszeniu Komitet Pomocy Dzieciom Specjalnej Troski
44-335 Jastrzębie Zdrój 
ul. Wielkopolska 1a	
6.	Miasto Ruda Śląska
41-709 Ruda Śląska
pl. Jana Pawła II 6	Rudzki Zakład Aktywności Zawodowej
41-711 Ruda Śląska
ul. Główna 11	
7.	Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne
„Teatr Grodzki”
43-300 Bielsko - Biała
ul. Sempołowskiej 13	Zakład Introligatorsko - Drukarski Stowarzyszenia „Teatr Grodzki”
43-300 Bielsko - Biała
ul. Sempołowskiej 13	
8.	Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne
„Teatr Grodzki”
43-300 Bielsko - Biała
ul. Sempołowskiej 13	Ośrodek Rehabilitacyjno - Szkoleniowo - Wypoczynkowy LALIKI
34-373 Zwardoń
Laliki 365	
9.	Powiat Wodzisławski
44-300 Wodzisław Śląski
ul. Bogumińska 2	Zakład Usług Pralniczych
44-300 Wodzisław Śląski
ul. Wałowa 30	
10.	Miasto Żory
44-240 Żory
Al. Wojska Polskiego 25	Zakład Produkcyjno - Usługowy „Wspólna Pasja”
44-240 Żory
ul. Bażancia 40	
Źródło: Śląski Urząd Wojewódzki.

Wykaz Warsztatów Terapii Zajęciowej działających w województwie śląskim - powiaty ziemskie
L.p.	Powiat	Organizator	Nazwa WTZ	Adres	
1.	będziński	Stowarzyszenie 
„Bądź z nami”	WTZ przy Stowarzyszeniu
„Bądź z nami”	Podłosie 4,
Będzin	
2.	bielski	Specjalistyczny Psychiatryczny ZOZ	Specjalistyczny Psychiatryczny ZOZ Warsztat Terapii  Zajęciowej	ul. Olszówki 102,
Bielsko - Biała	
3.	cieszyński	Powiatowy Dom Pomocy Społecznej „Feniks”	Warsztat Terapii Zajęciowej 
w Skoczowie	ul. Sportowa 13,
Skoczów	
4.	częstochowski	Katolickie Stowarzyszenie Niepełnosprawnych	Warsztat Terapii Zajęciowej 	ul. Zamkowa 27,
Koniecpol	
5.	gliwicki	Caritas Archidiecezji Katowickiej	WTZ Ośrodek Matka Boża Uzdrowienie Chorych	ul. Szpitalna 29,
Knurów	
6.	gliwicki	Stowarzyszenie Integracji Zawodowej i Społecznej ON „Tęcza”	Warsztat Terapii Zajęciowej Stowarzyszenia „Tęcza”	ul. Wojska Polskiego 3, Pyskowice	
7.	kłobucki	Towarzystwo Przyjaciół Dzieci Oddział Śląski	Warsztat Terapii Zajęciowej	ul. Długa 1,
Kłobuck	
8.	lubliniecki	Dom Pomocy Społecznej	Warsztat Terapii Zajęciowej	ul. Kochcicka 14,
Lubliniec	
9.	mikołowski	Caritas Archidiecezji Katowickiej Ośrodek dla Osób Niepełnosprawnych	Warsztat Terapii Zajęciowej 	ul. Gliwicka 366,
Mikołów	
10.	mikołowski	Polskie Stowarzyszenie 
na Rzecz Osób 
z Upośledzeniem Umysłowym	Warsztat Terapii Zajęciowej	Pl. Salwatorianów 4,
Mikołów	
11.	myszkowski	Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Śląski Oddział Regionalny	Warsztat Terapii Zajęciowej 
w Ogorzelniku	Ogorzelnik 50,
Niegowa	
12.	myszkowski	Towarzystwo Przyjaciół Dzieci,  Śląski Oddział Regionalny	Warsztat Terapii Zajęciowej 
w Wojsławicach 	ul. Szkolna 3,
Koziegłowy	
13.	pszczyński	Caritas Archidiecezji Katowickiej 	Warsztat Terapii Zajęciowej	ul. Św. Jadwigi,
Pszczyna	
14.	raciborski	Ośrodek Pomocy Społecznej	Warsztat Terapii Zajęciowej 
w Raciborzu 	ul. Rzeźnicza 8,
Racibórz 	
15.	rybnicki	Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym
w Chorzowie	Warsztat Terapii Zajęciowej	ul. 3 Maja 21s,
Czerwionka	
16.	tarnogórski	Salezjański Ośrodek Szkolno - Wychowawczy	WTZ przy Salezjańskim Ośrodku Szkolno - Wychowawczym	ul. Śniadeckiego 1, 
Tarnowskie Góry	
17.	tarnogórski	Towarzystwo Przyjaciół Dzieci w Kaletach-Drukarni	WTZ Towarzystwa Przyjaciół Dzieci	ul. Szkolna 8, 
Kalety	
18.	bieruńsko - lędziński	Caritas Archidiecezji Katowickiej 	Ośrodek Błogosławiona Karolina	ul. Lędzińska 6,
Lędziny	
19.	wodzisławski	Wojewódzki Ośrodek Leczenia Odwykowego 
i Zakład Opiekuńczo -Leczniczy	Warsztat Terapii Zajęciowej 
przy ZOZ	ul. Zamkowa 8, Gorzyce	
20.	zawierciański	Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym	WTZ Regionalnej Fundacji Pomocy Niewidomym	ul. Sienkiewicza 66, 
Zawiercie	
21.	zawierciański	Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne	WTZ Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne	ul. Brzozowa 19, 
Łazy	
22.	żywiecki	Rada Gminy w Gilowicach	WTZ Rady Gminy	ul. Zakopiańska 71,
Gilowice	
Źródło: http://niepelnosprawni.slaskie.pl/files/zalaczniki/2011/07/20/1311146501/1311146544.pdf 

Wykaz Warsztatów Terapii Zajęciowej działających w województwie śląskim - powiaty grodzkie
L.p.	Powiat grodzki	Organizator	Nazwa WTZ	Adres	
1.	Bielsko - Biała	Stowarzyszenie Pomocy Port	WTZ Stowarzyszenia Port	ul. Michałowicza 13a, Bielsko - Biała	
2.	Bielsko - Biała	Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”	WTZ „Jesteś potrzebny”	ul. Sempołowskiej 13, Bielsko - Biała	
3.	Bytom	Bytomskie Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom 
i Młodzieży Niepełnosprawnej	WTZ przy Bytomskim Stowarzyszeniu Pomocy Dzieciom 
i Młodzieży Niepełnosprawnej	ul. Tetmajera 2,
Bytom	
4.	Bytom	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	WTZ przy Polskim Stowarzyszeniu na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	ul. Powstańców Śląskich 17,
Bytom	
5.	Chorzów	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	Warsztat Terapii Zajęciowej PSOUU	ul. Beskidzka 6,
Chorzów	
6.	Chorzów	Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym	WTZ Regionalnej Fundacji Pomocy Niewidomym	ul. Katowicka 77, 
Chorzów	
7.	Częstochowa	Stowarzyszenie na Rzecz Osób Niepełnosprawnych	WTZ	ul. Olszowa 2, Częstochowa	
8.	Dąbrowa Górnicza	Dąbrowskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób Niepełnosprawnych „Otwarte serce”	WTZ „Otwarte serce”	ul. Gwardii Ludowej 107, 
Dąbrowa Górnicza	
9.	Gliwice	Spółdzielnia Twórczość ZPCh	WZT „Tęcza”	ul. Plebańska 18,
Gliwice	
10.	Gliwice	Caritas Diecezji Gliwickiej	WTZ Caritas Diecezji Gliwickiej	ul. Toszecka 179,
Gliwice	
11.	Jastrzębie Zdrój	Stowarzyszenie - Komitet Pomocy Dzieciom Specjalnej Troski	WTZ Stowarzyszenia	ul. Wielkopolska 1a, 
Jastrzębie Zdrój	
12.	Jaworzno	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	Warsztat Terapii Zajęciowej 
w Jaworznie	ul. Chopina 19, Jaworzno 	
13.	Katowice	Fundacja Pomocy Dzieciom i Młodzieży Niepełnosprawnej 
Św. St. Kostki	WTZ „Promyk”	ul. Ociepki 8a, Katowice	
14.	Katowice	Stowarzyszenie na Rzecz Niepełnosprawnych Spes	WTZ Spes	ul. Panewnicka 463, Katowice	
15.	Katowice	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	WTZ Osób z Upośledzeniem Umysłowym	ul. Wojciecha 23,
Katowice	
16.	Katowice	Stowarzyszenie Wspierania Działań Twórczych Unikat 	WTZ „Unikat”	ul. Kotlarza 10b,
Katowice	
17.	Mysłowice	Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym „Radość”	SPDN „Radość”	ul. Laryska 7,
Katowice	
18.	Piekary Śląskie	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	Warsztat Terapii Zajęciowej	ul. Przyjaźni 48, Piekary Śląskie	
19.	Ruda Śląska	Caritas Archidiecezji Katowickiej 	Caritas Archidiecezji Katowickiej Ośrodek dla Niepełnosprawnych	ul. Kłodnicka 103, Ruda Śląska	
20.	Rybnik	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	WTZ nr 1	ul. Kościuszki 55,
Rybnik	
21.	Rybnik	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	WTZ  nr 2	ul. Andersa,
Rybnik - Niedobczyce	
22.	Siemianowice Śląskie	Siemianowickie Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Specjalnej Troski	Warsztat Terapii Zajęciowej 	ul. Zgrzebnioka 65,
Siemianowice Śląskie	
23.	Sosnowiec	Towarzystwo Przyjaciół Dzieci Oddział Miejski Sosnowiec	WTZ przy TPD Oddział Miejski Sosnowiec 	ul. Jodłowa 1, 
Sosnowiec	
24.	Sosnowiec	Fundacja im. Brata Alberta	WTZ przy Fundacji im. Brata Alberta	ul Mikołajnicka 55, 
Sosnowiec	
25.	Świętochłowice	Towarzystwo Przyjaciół Dzieci Oddział Miejski Świętochłowice	WTZ Towarzystwo Przyjaciół Dzieci	ul. Karpacka 3,
Świętochłowice	
26.	Tychy	Caritas Diecezji Katowickiej	Caritas Diecezji Katowickiej Ośrodek Św. Faustyny	ul. Nowokościelna 56, Tychy	
27.	Zabrze	Caritas Diecezji Gliwickiej	WTZ	ul. Sienkiewicza 30,
Zabrze	
28.	Zabrze	Stowarzyszenie Integracji Zawodowej i Społecznej Tęcza	WTZ Tęcza	ul. Hagera 4,
Zabrze	
29.	Żory	Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym	WTZ	Os. Ks. Władysława,
Żory	
Źródło: http://niepelnosprawni.slaskie.pl/files/zalaczniki/2011/07/20/1311146501/1311146544.pdf 
Wykaz Centrów Integracji Społecznej w województwie śląskim
L.p.	Nazwa CIS	Adres 	
1.	Centrum Integracji Społecznej w Łazach 
(jednostka prowadząca: Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne)	ul. Brzozowa 19,
42-450 Łazy	
2.	Centrum Integracji Społecznej w Mikołowie 
(jednostka prowadząca: Urząd Miasta Mikołów)	ul. Kolejowa 2,
43-190 Mikołów	
3. 	Centrum Integracji Społecznej w Jaworznie 
(jednostka prowadząca: Stowarzyszenie Reda)	ul. Szczakowska 44,
43-600 Jaworzno	
4.	Centrum Integracji Społecznej w Tychach 
(jednostka prowadząca: Fundacja Internationaler Bund Polska)	ul. Edukacji 5 i ul. Edukacji 11,
43-100 Tychy	
5.	Centrum Integracji Społecznej w Świętochłowicach	ul. Sądowa 1,
41-605 Świętochłowice	
6.	Centrum Integracji Społecznej w Częstochowie	ul. Legionów 19/21,  
42-200 Częstochowa	
7.	Centrum Integracji Społecznej 
	ul. Jurajska 121,
42-400 Zawiercie-Żerkowice	
Źródło: Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.

Wykaz spółdzielni socjalnych w województwie śląskim
L.p.	Nazwa	Miejscowość	Data wpisu	Nr KRS	
1.	Spółdzielnia Socjalna "Pomocna Dłoń"	Sosnowiec	2005-07-19	0000238129	
2.	Spółdzielnia Socjalna "Dobry Początek"	Mikołów	2005-08-17	0000239741	
3.	Sosnowiecka Spółdzielnia Socjalna "NASZA SPRAWA"	Sosnowiec
	2006-04-28	0000256134	
4.	Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna "ZŁOTA RĄCZKA"	Katowice
	2006-09-29	0000264914	
5.	Spółdzielnia Socjalna "ZAWIERCIE"	Zawiercie	2006-11-16	0000267803	
6.	Spółdzielnia Socjalna "ROMA"	Bytom	2007-03-07	0000275767	
7.	Spółdzielnia Socjalna "RAZEM"	Gilowice	2007-03-15	0000276573	
8.	Spółdzielnia Socjalna  SZANSA I WSPARCIE	Chorzów	2007-03-26	0000277255	
9.	Spółdzielnia Socjalna "Jedność"	Chorzów	2007-04-05	0000278071	
10.	Spółdzielnia Socjalna PERSPEKTYWA	Lędziny	2007-06-15	0000282817	
11.	Spółdzielnia Socjalna "PRZYSZŁOŚĆ"	Bielsko-Biała	2007-06-19	0000283162	
12.	Spółdzielnia Socjalna "POROZUMIENIE"	Gilowice	2007-07-04	0000284253	
13.	Spółdzielnia Socjalna "EUROPEJSKI KLUB"
	Siemianowice Śląskie	2007-09-17	0000288593	
14.	Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna "BARKA"	Częstochowa	2007-09-25	0000289237	
15.	Bytomska Spółdzielnia Socjalna	Bytom	2007-09-26	0000289137	
16.	Spółdzielnia Socjalna CARPE DIEM	Siemianowice Śląskie	2007-10-09	0000286710	
17.	Spółdzielnia Socjalna REDHEAD	Bytom	2007-10-16	0000290666	
18.	Spółdzielnia Socjalna "ERUDITUM"	Rybnik	2007-11-15	0000292615	
19.	Spółdzielnia Socjalna SZANSA	Radlin	2007-11-29	0000292679	
20.	Spółdzielnia Socjalna FENIX-ATLANTYDA	Dąbrowa Górnicza	2007-12-14	0000294557	
21.	Spółdzielnia Socjalna "WSPÓLNOTA"	Rychwałd	2008-03-31	0000302781	
22.	Spółdzielnia Socjalna SKAJPOL	Katowice	2008-10-28	0000316463	
23.	Spółdzielnia Socjalna "NOWY HORYZONT"	Cieszyn	2008-12-12	0000319636	
24.	Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna "ECO"	Mysłowice	2009-11-10	0000341304	
25.	Spółdzielnia Socjalna "BESKIDY"	Bielsko-Biała	2009-11-06	0000341340	
26.	Spółdzielnia Socjalna "IMPULS"	Bielsko-Biała	2010-02-23	0000349600	
27.	Spółdzielnia Socjalna "SUPER SMAK"	Cieszyn	2010-03-24	0000352382	
28.	Spółdzielnia Socjalna "WIELOBRANŻOWA"	Chybie	2010-03-29	0000352738	
29.	Spółdzielnia Socjalna SIGNUM	Bielsko-Biała	2010-04-01	0000353211	
30.	Spółdzielnia Socjalna WIZJA	Kłomnice	2010-04-29	0000355102	
31.	Spółdzielnia Socjalna "GISMO CREATIVE"	Gliwice	2010-05-25	0000356962	
32.	Spółdzielnia Socjalna "STUDIO-IT"	Żory	2010-05-31	0000357533	
33	Spółdzielnia Socjalna "SERCE JURY"	Zawiercie	2010-06-04	0000357924	
34.	Spółdzielnia Socjalna "CHANCHERI GROUP"	Katowice	2010-08-17	0000363048	
35.	Poligraficzno-Wydawnicza Spółdzielnia Socjalna "EKO-EDYTOR"	Częstochowa
	2010-08-26	0000363784	
36.	Spółdzielnia Socjalna "LILAI DESIGN"	Cieszyn	2010-11-09	0000369893	
37.	Spółdzielnia Socjalna "P.U.H"	Zabrze	2010-12-20	0000373583	
38.	Spółdzielnia Socjalna "AUDYTOR"	Częstochowa	2011-02-03	0000377518	
39.	Spółdzielnia Socjalna "RYBKA"	Katowice	2011-02-04	0000373097	
40.	Spółdzielnia Socjalna "GARDENIA"	Orzesze	2011-03-11	0000380238	
41.	Spółdzielnia Socjalna "W & TEAM"	Bytom	2011-04-20	0000383358	
42.	Spółdzielnia Socjalna "TRANSKOLEKTYW"	Dąbrowa Górnicza	2011-05-16	0000386033	
43.	Spółdzielnia Socjalna "MIX-SERVICE"	Poczesna	2011-05-27	0000387392	
44.	Spółdzielnia Socjalna Usług Różnych "SKUTECZNI"	Zabrze	2011-06-01	0000387710	
45.	Spółdzielnia Socjalna ZSS-1 PROFIL	Zawiercie	2011-08-25	0000394472	
46.	Spółdzielnia Socjalna GENEZA	Bytom	2012-01-24	0000408769	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych OZRSS
Wykaz Lokalnych Grup Działania w województwie śląskim
L.p.	Nazwa LGD	Obszar działania (gminy)	Główne cele (zgodnie ze statutem) 	Adres e-mail	
1.	Bractwo Kuźnic	Boronów, Kamienica Polska, Konopiska, Poczesna, Starcza	- opracowanie Lokalnej Strategii Rozwoju dla Gmin; 
- promowanie obszarów wiejskich z obszaru gmin;
- mobilizowanie ludności do wzięcia aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów wiejskich;
- upowszechnienie i wymiana informacji o inicjatywach związanych z aktywnością ludności na obszarach wiejskich;
- wdrażanie Lokalnej Strategii Rozwoju	www.bractwokuznic.pl	
2.	Brynica to nie granica	Bobrowniki, Ożarowice, Siewierz, Woźniki, Mierzęcice, Psary, Świerklaniec	- poprawa jakości życia mieszkańców gmin              ze szczególnym uwzględnieniem zasobów historyczno - kulturowych, zastosowaniem nowych technologii oraz popularyzacji produktów lokalnych	www.lgd-brynica.pl	
3.	Cieszyńska Kraina	Brenna, Chybie, Dębowiec, Goleszów, Haźlach, Skoczów, Strumień, Zebrzydowice	- działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich z uwzględnieniem ochrony i promocji środowiska naturalnego;
- aktywizowanie społeczności lokalnych do wzięcia udziału w procesie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich;
- opracowanie i wdrażanie Lokalnej Strategii Rozwoju;
- promocja obszarów wiejskich;
- upowszechnienie i wymiana informacji                  o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności;
- promocja i organizacja wolontariatu;
- prowadzenie działalności szkoleniowej i wydawniczej	www.cieszynskakraina.pl	
4.	LYSKOR	Lyski, Kornowac	- działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich;
- aktywizowanie ludności wiejskiej;
- realizacja lokalnej strategii rozwoju opracowanej przez Lokalną Grupę Działania (LGD);
- promocja obszarów wiejskich;
- mobilizowanie ludności do wzięcia aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów wiejskich;
- upowszechnienie i wymiana informacji                    o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności na obszarach wiejskich	www.lyskor.pl	
5.	Morawskie Wrota	Godów, Gorzyce, Krzyżanowice	- zaszczepienie partnerstwa, integrowania                   i wspierania aktywności lokalnych podmiotów oraz podtrzymywanie lokalnych tradycji i unikatowości	www.morawskie-wrota.pl	
6.	Partnerstwo dla Rozwoju	Pietrowice Wielkie, Gmina Rudnik	- rozwój przedsiębiorczości i rolnictwa                    w gminach;
- rozwój i promocja obszarów wiejskich                dla rozwoju rekreacji, turystyki i kultury;
- wdrażanie lokalnych strategii rozwoju 	www.grupadzialania.pl	
7.	Partnerstwo Dorzecza Kocierzanki 
i Koszarawy	Gilowice, Ślemień, Łękawica, Świnna	- promocja obszarów wiejskich położonych w gminach;
- mobilizowanie ludności do wzięcia aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów wiejskich położonych w gminach;
- upowszechnianie i wymiana informacji o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności na obszarach wiejskich;
- opracowanie i realizacja Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich (ZSROW)             
i Lokalnej Strategii Rozwoju;
- ochrona oraz promocja środowiska naturalnego, krajobrazu i zasobów historyczno-kulturowych;
-  rozwój turystyki oraz popularyzacja i rozwój produkcji wyrobów regionalnych	www.partnerstwo.beskidy.org.pl	
8.	Partnerstwo Północnej Jury	Mstów, Przyrów, Olsztyn, Janów, Lelów, Poraj, Żarki, Niegowa, Koziegłowy	- rozwój turystyki i agroturystyki;
- popularyzacja i rozwój produkcji wyrobów regionalnych;
- aktywizacja ludności wiejskiej;
- ochrona środowiska naturalnego, zasobów przyrodniczo-krajobrazowych, historyczno-kulturowych;
- podnoszenie jakości życia na obszarach wiejskich;
- opracowanie i realizacja Lokalnej Strategii Rozwoju;
- wspomaganie rozwoju gospodarczego (rozwój przedsiębiorczości, różnicowanie działalności rolniczej);
- wspieranie idei integracji europejskiej;
- wspieranie demokracji lokalnej	www.jura-ppj.pl	
9.	Perła Jury	Łazy, Ogrodzieniec, Pilica, Żarnowiec, Irządze, Włodowice, Kroczyce, Szczekociny	- opracowanie i realizacja Lokalnej Strategii Rozwoju;
- wspieranie działań na rzecz realizacji Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich;
- upowszechnianie i wymiana informacji                       o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności na obszarach wiejskich położonych w gminach;
- mobilizowanie ludności do wzięcia aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów położonych w gminach; 
- promocja obszarów wiejskich położonych             w gminach	www.perlajury.pl	
10.	Razem na Wyżyny	Dąbrowa Zielona, Mykanów, Miedźno, Kłomnice, Kruszyna, Rędziny	- zbudowanie trwałych partnerskich postaw mieszkańców obszarów wiejskich;
- dotarcie do społeczności lokalnych 
ze zrozumiałym przesłaniem idei i zasad partnerskiej współpracy na rzecz rozwoju regionu;
- realizacja Lokalnej Strategii Rozwoju i wdrażanie Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich	www.razemnawyzyny.pl	
11.	Spichlerz Górnego Śląska	Ciasna, Herby, Kochanowice, Koszęcin, Krupski Młyn, Pawonków, Pilchowice, Rudziniec, Sośnicowice, Toszek, Tworóg, Wielowieś	- promocja obszarów wiejskich na terenie działania;
- aktywizacja i mobilizowanie ludności do wzięcia aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów wiejskich na terenie gmin;
- podtrzymanie tradycji narodowej, pielęgnowania polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej;
- działalność wspomagająca rozwój gospodarczy, 
w tym przedsiębiorczość;
- działalność wspomagająca rozwój wspólnot            i społeczności lokalnych;
- rozwijanie i umacnianie postaw nastawionych na aktywne współdziałanie w rozwoju społeczeństwa obywatelskiego;
- wspieranie kultury, sztuki, dóbr kultury i tradycji;
- podejmowanie działań w zakresie ekologii;
- działanie na rzecz porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przeciwdziałanie patologiom społecznym;
- działanie na rzecz integracji europejskiej
- opracowanie i aktualizacja Lokalnej Strategii Rozwoju; 
- upowszechnienie i ochrona praw kobiet, działalność na rzecz równych praw kobiet                  i mężczyzn;
- upowszechnianie kultury fizycznej;
- działania na rzecz osób niepełnosprawnych;
- przeciwdziałanie bezrobociu;
- działanie na rzecz nauki, edukacji, oświaty              i wychowania 	www.spichlerz.org.pl	
12.	Zielony Wierzchołek Śląska	Kłobuck, Krzepice, Lipie, Opatów, Panki, Popów, Przystajń, Wręczyca Wielka	- opracowanie Lokalnej Strategii Rozwoju             na terenie działania LGD;
- podejmowanie i wspieranie działań na rzecz realizacji Lokalnej Strategii Rozwoju;
- promocja obszarów wiejskich położonych             na obszarze LGD;
- mobilizowanie ludności do wzięcia aktywnego udziału w procesie rozwoju obszarów wiejskich;
- upowszechnianie i wymiana informacji                   o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności na obszarach wiejskich	www.lgd-klobuck.pl	
13.	Ziemia Bielska	Bestwina, Czechowice-Dziedzice  (Bronów, Ligota, Zabrzeg), Jasienica, Jaworze, Kozy, Porąbka, Wilamowice, Wilkowice	- działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich;
- aktywizowanie ludności wiejskiej;
- realizacja Lokalnej Strategii Rozwoju opracowanej przez LGD;
- poprawa jakości życia na obszarach wiejskich ze szczególnym uwzględnieniem: zastosowania nowych technologii, popularyzacji produktów lokalnych oraz ochrony, promocji i właściwego wykorzystania środowiska naturalnego, krajobrazu czy zasobów historyczno-kulturowych dla potrzeb zrównoważonego rozwoju;
- upowszechnianie i wymiana informacji                  o inicjatywach związanych z aktywizacją ludności wiejskiej	www.ziemiabielska.pl	
14.	Ziemia Pszczyńska	Kobiór, Pszczyna, Goczałkowice Zdrój, Miedźna, Pawłowice, Suszec 	Stworzenie warunków wspierających:
- budowanie aktywnych i odpowiedzialnych postaw społeczności lokalnych podejmujących działania na rzecz efektywnego, przedsiębiorczego, zgodnego z zasadami rozwoju zrównoważonego wykorzystywania potencjałów obszaru;
- zawiązywanie partnerstwa między lokalnymi podmiotami, którego rezultatem będzie zwiększenie możliwości realizacji nowych projektów, ważnych dla podnoszenia jakości życia i poprawiania pozycji obszaru w otoczeniu;
- tworzenie i wdrażanie innowacyjnych koncepcji na rzecz rozwoju Ziemi Pszczyńskiej oraz odkrywanie przez mieszkańców nowych ścieżek rozwoju obszaru przyczyniających się do pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych	www.lgdziemiapszczynska.pl	
15.	Żywiecki Raj	Czernichów, Jeleśnia, Koszarawa, Lipowa, Łodygowice, Milówka, Radziechowy-Wieprz, Rajcza, Ujsoły, Węgierska Górka, Istebna	- efektywne wykorzystanie niepowtarzalnych walorów środowiskowych i wspieranie odnawialnych źródeł energii;
- produkt lokalny jako element promocji dziedzictwa kulturowego oraz pielęgnacji gwary i zwyczajów góralskich oraz mieszkańców obszaru;
- rozwój obszaru LSR poprzez promocję zdrowego trybu życia - wspieranie sportu i turystyki aktywnej	www.leader-zywiec.pl	
Źródło: wykaz opracowany na podstawie strony internetowej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego (www.prow.slaskie.pl/?grupa=1&art=1261404479&id_m=88) oraz stron internetowych poszczególnych LGD
Bibliografia
Akty prawne
Komunikat Komisji Europejskiej, Inicjatywa na rzecz przedsiębiorczości społecznej, KOM(2011) 682, 25.10.2011
Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej (projekt w konsultacji), Warszawa 2012
Pilotażowy program finansowania przedsiębiorstw społecznych z dnia 11 lipca 2011 r.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Programu Unii Europejskiej             na rzecz przemian i innowacji społecznych, COM(2011) 609, 6.10.2011
Wytyczne Ministra Pracy i Polityki Społecznej do przygotowania i realizacji wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w regionie, Warszawa 2011
Literatura
Herbst J. (2008), Pole przedsiębiorczości społecznej w Polsce, w „Ekonomia społeczna                  w Polsce: osiągnięcia, bariery rozwoju i potencjał w świetle wyników badań” pod red. Anny Gizy-Poleszczuk i Jerzego Hausnera, FISE, Warszawa
Pawlak M., Nałęcz S. (2012), Zakłady aktywności zawodowej, artykuł opublikowany                         na http://form.stat.gov.pl/sof/doc/GospodarkaSpoleczna/Zaklady_aktywnosci_zawodowej.pdf
Przewłocka J. (2011), Polskie organizacje pozarządowe. Najważniejsze pytania, podstawowe fakty, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa
Sałustowicz P. (2007), Pojęcie, koncepcje i funkcje ekonomii społecznej, Ekonomia Społeczna. Teksty 2007, FISE, Warszawa
Opracowania i raporty
Brzozowska J., Bulka A. (2011), Raport z badania potrzeb ośrodków wsparcia ekonomii społecznej, Kraków
Frączak P., Skrzypiec R. (2011), Kondycja spółdzielczości pracy w Polsce w 2011 r. oraz wizje jej rozwoju. Raport z badania, Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej przy Spółdzielni Kooperatywa Pozarządowa, Warszawa
Lokalne Grupy Działania w Województwie Śląskim, Wydział Terenów Wiejskich, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
Raport z badania pn. „Jednostki samorządu terytorialnego wobec wyzwań sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim”, Marketing Research World Piotr Sojka, Gliwice-Katowice, 2012
Raport z badania pn. „Organizacje pozarządowe jako potencjał sektora ekonomii społecznej w województwie śląskim”, Marketing Research World Piotr Sojka, Gliwice-Katowice, 2012
Raport o spółdzielczości polskiej (2010), Krajowa Rada Spółdzielcza, Warszawa
Raport Ocena zasobów pomocy społecznej. Województwo śląskie 2012, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, Katowice
Wstępne wyniki badania społecznej i ekonomicznej kondycji stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji oraz społecznych podmiotów wyznaniowych w 2010 roku (SOF-1), Główny Urząd Statystyczny
Zakłady Aktywności Zawodowej. Raport z badania. TNS OBOP dla Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (2009)
Strony internetowe
www.bazy.ngo.pl
www.czestochowa.roefs.pl
www.efs.slaskie.pl
www.funduszeeuropejskie.gov.pl
www.katowice.uw.gov.pl
www.lgdziemiapszczynska.pl
www.niepelnosprawni.slaskie.pl
www.ozrss.pl
www.pozytek.ngo.pl
www.prow.slaskie.pl
www.roefs.pl
www.ssdg.pl
www.stat.gov.pl
www.wup-katowice.pl
www.zlsp.org.pl

Opracowanie:
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego