Zał. do uchwały
Nr 1279/47/VI/2019
Zarządu Województwa Śląskiego 
z dnia 14.06.2019 r.

OCENA ZASOBÓW POMOCY SPOŁECZNEJ
WOJEWÓDZTWO ŚLĄSKIE 2019

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Katowice, czerwiec 2019

SPIS TREŚCI

CZĘŚĆ I
1. WSTĘP
2. SYTUACJA SPOŁECZNO-DEMOGRAFICZNA
2.1. Wybrane elementy sytuacji demograficznej
2.2. Wybrane elementy sytuacji społecznej
2.2.1. Dochody i wydatki gospodarstw domowych
2.2.2. Zagrożenie ubóstwem
2.2.3. Przestępczość
2.2.4. Rynek pracy
3. OSOBY I RODZINY KORZYSTAJĄCE Z POMOCY SPOŁECZNEJ
4. INFRASTRUKTURA POMOCY SPOŁECZNEJ
5. KADRY POMOCY SPOŁECZNEJ
5.1. Liczebność i struktura pracowników JOPS
5.2. Pracownicy OPS i PCPR
5.2.1. Pracownicy powiatowych centrów pomocy rodzinie
5.2.2. Pracownicy ośrodków pomocy społecznej
5.3. Kształcenie oraz szkolenie zawodowe kadr pomocy  i integracji społecznej
6. ŚWIADCZENIA POMOCY SPOŁECZNEJ
6.1. Świadczenia udzielone w ramach zadań gmin
6.1.1. Świadczenia udzielone w ramach zadań zleconych gminom
6.1.2. Świadczenia udzielone w ramach zadań własnych gmin
6.2. Świadczenia udzielone w ramach zadań powiatów
6.2.1. Pomoc mająca na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem
6.2.2. Pomoc cudzoziemcom, którzy uzyskali status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą
7. ORGANIZACJE POZARZĄDOWE
8. PROGNOZY DOTYCZĄCE SYTUACJI W POMOCY SPOŁECZNEJ W 2019 ROKU
8.1. Korzystający z pomocy społecznej
8.2. Zasoby instytucjonalne
8.3. Zasoby kadrowe
8.4. Świadczenia pomocy społecznej
8.4.1. Świadczenia udzielane w ramach zadań gminy
8.4.2. Świadczenia udzielane w ramach zadań powiatu
8.5. Wydatki w pomocy społecznej
9. PODSUMOWANIE
10. WNIOSKI I REKOMENDACJE
CZĘŚĆ II
11. ANEKS

CZĘŚĆ I

1. WSTĘP

Niniejsze opracowanie stanowi realizację zapisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1508 ze zm.), dotyczących obowiązku przygotowania przez gminy, powiaty i samorząd województwa oceny zasobów pomocy społecznej (OZPS). Odpowiednie zapisy dotyczące realizacji tego zadania ujęto w: art. 16a, art. 17 ust. 1 pkt 2 (zadania gminy), art. 19 ust. 18 (zadania powiatu), art. 21 ust. 8 (zadania samorządu województwa) oraz art. 22 ust. 11 (zadania wojewody). 

W art. 16a czytamy:

1. Gmina, powiat i samorząd województwa przygotowują ocenę zasobów pomocy społecznej w oparciu o analizę lokalnej sytuacji społecznej i demograficznej.
2. Zasoby, o których mowa w ust. 1, obejmują w szczególności infrastrukturę, kadrę, organizacje pozarządowe i nakłady finansowe na zadania pomocy społecznej bez względu na podmiot je finansujący i realizujący.
3. Ocena, o której mowa w ust. 1, obejmuje osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej, rodzaje ich problemów oraz ich rozkład ilościowy.
4. Organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego przedstawia co roku do dnia 30 kwietnia odpowiednio radzie gminy, radzie powiatu, a do dnia 30 czerwca sejmikowi województwa właściwej jednostki samorządu terytorialnego ocenę, o której mowa w ust.1. Ocena wraz z rekomendacjami jest podstawą do planowania budżetu na rok następny.

Natomiast art. 21 ust. 8 stanowi, iż: 

Do zadań samorządu województwa należy (...) sporządzanie oceny, o której mowa w art. 16a, na podstawie ocen sporządzonych przez gminy i powiaty z obszaru województwa, uwzględniającej kwestie i problemy społeczne wynikające z przyjętej strategii wraz 
z projektami, o których mowa w pkt 3 i przekazanie ich właściwemu wojewodzie do dnia 31 lipca każdego roku (…).

Materiał został przygotowany w oparciu o trzy główne źródła informacji: Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej – pieniężnych, w naturze i usługach MRPiPS-03, Bank Danych Lokalnych prowadzony przez Główny Urząd Statystyczny oraz nową wersję formularza Ocena zasobów pomocy społecznej - edycja 2018/2019 (OZPS 2018/2019), przygotowaną przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Instytut Pracy i Spraw Socjalnych służącą do zbierania danych z gmin i powiatów. Ponadto, przy jego tworzeniu wykorzystano dane nt. sytuacji na rynku pracy dostępne w ramach Wortalu Publicznych Służb Zatrudnienia oraz informacje o pracownikach ośrodków pomocy społecznej i powiatowych centrów pomocy rodzinie ujęte w: Sprawozdaniu rzeczowo-finansowym z wykonywania przez gminę zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej za okres od 2018-07-01 do 2018-12-31 oraz Sprawozdaniu rzeczowo-finansowym z wykonywania przez powiat zadań innych niż realizacja dodatku wychowawczego za okres od 2018-07-01 do 2018-12-31.

Raport Ocena zasobów pomocy społecznej. Województwo śląskie 2019 zawiera informacje dotyczące: sytuacji społecznej i demograficznej, liczby osób korzystających ze świadczeń pomocy społecznej, przyczyn jej udzielania, zasobów kadrowych i instytucjonalnych, środków przeznaczanych na finansowanie świadczeń oraz dane dotyczące współpracy z organizacjami pozarządowymi. Powyższe informacje zostały najczęściej przedstawione w ujęciu dynamicznym - głównie na przestrzeni lat 2016-2018 oraz statycznym - w odniesieniu do całego kraju, 
a w przypadku kluczowych zmiennych także w przekrojach uwzględniających: podregiony, powiaty oraz gminy. Ponadto w opracowaniu wykorzystano prognozy sytuacji w pomocy społecznej na rok 2019.

O ile nie podano inaczej dane dotyczą całego województwa śląskiego, a określenie „ośrodek pomocy społecznej” odnosi się zarówno do jednostek działających w gminach powiatów ziemskich, jak i w miastach na prawach powiatu. Występujący w tabelach znak „x” oznacza, że wypełnienie pozycji było niemożliwe lub niecelowe, natomiast skrót „bd” oznacza brak danych.

Wiedza o problemach społecznych i zasobach społeczności lokalnych stanowi podstawę do ustalenia hierarchii potrzeb, które powinny zostać zaspokojone w pierwszej kolejności oraz pozwala na wytyczanie kierunków dalszego rozwoju systemu pomocy i integracji społecznej. Autorzy niniejszego opracowania – dziękując wszystkim Ośrodkom Pomocy Społecznej oraz Powiatowym Centrom Pomocy Rodzinie za trud włożony w rzetelne wypełnienie formularzy OZPS 2018/2019 – mają nadzieję, że okaże się ono źródłem informacji pomocnym w realizacji powyższych celów.

2. SYTUACJA SPOŁECZNO-DEMOGRAFICZNA

2.1. Wybrane elementy sytuacji demograficznej

Powierzchnia

Powierzchnia województwa śląskiego wynosi 12 333 km², co stanowi 3,9% powierzchni kraju. Pod względem terytorialnym region klasyfikuje się na 14. miejscu spośród wszystkich województw w Polsce. Mniejszą powierzchnią charakteryzują się tylko województwa: świętokrzyskie i opolskie.

Podział administracyjny

Region składa się ze 167 gmin, w tym 49 miejskich, 22 miejsko-wiejskich oraz 96 wiejskich. Gminy te tworzą 36 powiatów, w tym 19 miast na prawach powiatu oraz 17 powiatów ziemskich. Województwo śląskie jest jedynym województwem w Polsce, w którym jest więcej miast na prawach powiatu niż powiatów ziemskich.

Dla celów statystyki regionalnej województwo zostało podzielone na 8 podregionów:
1.	bielski – obejmujący powiaty: bielski, cieszyński, żywiecki, m. Bielsko-Biała;
2.	bytomski – obejmujący powiaty: lubliniecki, tarnogórski, m. Bytom, m. Piekary Śląskie;
3.	częstochowski – obejmujący powiaty: częstochowski, kłobucki, myszkowski, m. Częstochowa;
4.	gliwicki – obejmujący powiaty: gliwicki, m. Gliwice, m. Zabrze;
5.	katowicki – obejmujący powiaty: m. Chorzów, m. Katowice, m. Mysłowice, m. Ruda Śląska, 
m. Siemianowice Śląskie, m. Świętochłowice;
6.	rybnicki – obejmujący powiaty: raciborski, rybnicki, wodzisławski, m. Jastrzębie-Zdrój, 
m. Rybnik, m. Żory; 
7.	sosnowiecki – obejmujący powiaty: będziński, zawierciański, m. Dąbrowa Górnicza, 
m. Jaworzno, m. Sosnowiec;
8.	tyski – obejmujący powiaty: mikołowski, pszczyński, bieruńsko-lędziński, m. Tychy.

Mapa 1. Podział województwa śląskiego na podregiony.

Źródło: opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.

Mapa 2. Podział województwa śląskiego na powiaty.

Źródło: opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.

Liczba ludności

Według stanu na koniec grudnia 2017 r. województwo śląskie zamieszkiwało 4 548 180 osób, które stanowiły 11,8% ludności kraju. Pod względem liczby mieszkańców zajmowało ono drugie miejsce w Polsce (zaraz po województwie mazowieckim). Liczba ludności województwa śląskiego systematycznie maleje. W latach 2016-2017 spadek wyniósł -10 984 osób (-0,2%), natomiast w dłuższej perspektywie tj. w latach 2000-2017 liczba mieszkańców województwa zmniejszyła się o 210 764 osób (-4,4%). Do roku 2035 prognozowane jest dalsze zmniejszanie się liczby ludności. W tymże roku ma ona wynieść 4 107 861 osób, tj. o 9,7% mniej niż w roku 2017.

Gęstość zaludnienia

Znaczna liczba ludności skoncentrowana na stosunkowo niedużym obszarze skutkuje dużą gęstością zaludnienia. W 2017 roku wynosiła ona 370 osób/km2 i była najwyższa spośród wszystkich województw w Polsce. Dla porównania wartość tego wskaźnika dla całego kraju kształtowała się na poziomie 123 osób/km2. Prognozowany dla województwa śląskiego spadek liczby ludności spowoduje zmniejszenie gęstości zaludnienia do 333 osób/km2 w 2035 roku.

Struktura ludności wg wieku

W województwie śląskim w 2017 roku udział osób w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat) wynosił 16,9% (w Polsce – 18,0%). Na przestrzeni lat 2005-2017 daje się zauważyć znaczący spadek zarówno liczby osób w wieku przedprodukcyjnym, jak i udziału tej kategorii w strukturze ludności. Liczba osób w wieku 0-17 lat spadła w tym okresie o 114 437 (z 885 181 do 770 744) tj. o 14,8%. Prognoza ludności do roku 2035 przewiduje kontynuację istniejącej tendencji spadkowej. Szacuje się, że liczba osób w wieku przedprodukcyjnym zmniejszy się do tego czasu o 173 585 (-22,5%), do poziomu 597 159. Ich udział w ogólnej liczbie ludności będzie wynosił 14,5%, co oznacza spadek o 3,5 punktu proc. w stosunku do roku 2017. 

W województwie śląskim w 2017 roku udział osób w wieku produkcyjnym (18-59/64 lat) kształtował się na poziomie 61,1% (w Polsce – 61,2%). W latach 2005-2017 liczba osób w wieku produkcyjnym zmalała (z 3 063 102 do 2 776 870 tj. o 9,3%), a także spadł ich udział w strukturze ludności (z 65,4% do 61,1%). Prognoza GUS do roku 2035 przewiduje, że liczba osób w wieku produkcyjnym zmniejszy się do tego czasu o 286 232 tj. o 9,3%. Udział ludności należącej do tej kategorii ma wynieść w 2035 roku 61,1%, a więc tyle samo co w 2017 roku. 

W 2017 roku odsetek osób w wieku poprodukcyjnym (60+/65+ lat) osiągnął w województwie śląskim poziom 22,0% (w Polsce – 20,8%). W ciągu ostatnich lat nastąpił znaczny wzrost zarówno liczby osób w wieku poprodukcyjnym, jak i udziału tej kategorii ludności. W latach 2005-2017 liczba osób wzrosła o 263 074 (z 737 492 do 1 000 566) tj. o 35,7%, a udział zwiększył się o 6,3 punktu proc. Prognoza ludności do 2035 roku przewiduje kontynuację istniejącej tendencji. Liczba osób należących do kategorii wiekowych 60+/65+ zwiększy się do poziomu 1 001 966, 
a ich udział wyniesie 24,4%, co oznacza wzrost o 2,4 punktu proc. w odniesieniu do roku 2017. Do 2050 roku liczba osób należących do kategorii wiekowej 60+/65+ zwiększy się o kolejne 122 556, do poziomu 1 123 122, a ich udział wyniesie 30,5%, co oznacza wzrost o 8,5 punktu proc. w odniesieniu do roku 2017.  

Wskaźnik obciążenia demograficznego

Opisane powyżej tendencje będą skutkowały w przyszłości wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego.  W 2017 roku wskaźnik obciążenia ludności w wieku produkcyjnym ludnością w wieku nieprodukcyjnym wyniósł 63,8 (w Polsce 63,4), zaś ludności w wieku produkcyjnym ludnością w wieku poprodukcyjnym 36,0 (w Polsce 34,0). Znamienne jest, że w 2017 roku wartość pierwszego wskaźnika osiągnęła wyższą wartość, niż była prognozowana przez GUS dla województwa śląskiego 
w 2035 roku (63,7). W 2050 roku wartość tego wskaźnika ma wynieść 81,1%. Wzrost liczby osób starszych spowoduje zwiększenie zapotrzebowania na opiekę. Jako osoby wymagające 
w zdecydowanej większości przypadków stałego wsparcia traktowane są osoby mające przynajmniej 80 lat. Na koniec 2017 roku w województwie śląskim takich osób było 191 522. Stanowiły one 4,2% ogółu ludności (w Polsce 4,3%). Prognoza do roku 2035 wskazuje na stały wzrost udziału osób w wieku 80+. Na koniec tego okresu będzie on wynosił w województwie śląskim 8,4%, natomiast w całej Polsce 7,9%. Prognoza opracowana do roku 2050 wskazuje, że wyżej wymienione negatywne trendy będą się pogłębiać, a co za tym idzie potencjał opiekuńczy rodzin w województwie śląskim będzie systematycznie maleć. 

Struktura ludności wg miejsca zamieszkania

Na koniec 2017 roku tereny miejskie województwa śląskiego zamieszkiwało 3 496 038 osób (76,9% ludności), natomiast tereny wiejskie 1 052 142 osoby (23,1% ludności). Wysoki udział ludności zamieszkującej miasta (średnia dla Polski to 60,1%) jest cechą charakterystyczną województwa śląskiego wyraźnie odróżniającą go od pozostałych regionów. Systematycznie obserwowany jest jednak spadek wartości tego wskaźnika – między 2016 a 2017 rokiem o 0,1 punktu proc., natomiast w latach 2005-2017 o 1,8 punktu proc..

Urodzenia żywe

W latach 2005-2017 liczba urodzeń żywych podlegała w województwie śląskim silnym wahaniom. Najwyższą liczbą urodzeń cechował się rok 2009, w którym na świat przyszło 47 860 dzieci, natomiast najniższą rok 2005 z liczbą urodzeń wynoszącą 40 763. Od 2016 roku obserwuje się odwrócenie negatywnej tendencji i wzrost krzywej urodzeń. W 2017 roku zanotowano 44 971 urodzeń żywych. Było to o 2 229 urodzeń więcej niż w 2016 roku (42 742 urodzeń). 
W przeliczeniu na 1000 mieszkańców liczba urodzeń w województwie śląskim w 2017 roku wyniosła 9,9 i była niższa od średniej krajowej wynoszącej 10,5. 

Zgony ogółem

W latach 2005-2017 w województwie śląskim liczba zgonów zasadniczo rosła. Najniższą liczbą zgonów cechował się rok 2011 (47 709), natomiast najwyższą rok 2017 (51 404). Wskaźnik zgonów na 1000 ludności kształtował się w 2017 roku na poziomie 11,3 i był wyższy od ogólnopolskiego, który wyniósł 10,5. 

Zgony niemowląt

W latach 2005-2017 liczba zgonów niemowląt (dzieci w wieku poniżej 1 roku życia) 
w województwie śląskim malała (z niewielkimi wahaniami). Jednak w całym tym okresie region osiągał wskaźniki znacznie mniej korzystne od ogólnopolskich. Najwyższą liczbą zgonów cechował się rok 2009 (344), natomiast najniższą rok 2017 (181). Wskaźnik zgonów niemowląt na 1000 urodzeń żywych kształtował się w województwie śląskim na poziomie 4,02, podczas gdy w całym kraju jego wartość wyniosła średnio 3,99. 

Przeciętna długość trwania życia

Według danych GUS w 2017 roku w województwie śląskim przeciętna długość życia kobiet wynosiła 80,8 lat, natomiast mężczyzn 73,4 lat. Wartości te były niższe od średnich dla kraju, wynoszących odpowiednio: 81,8 lat i 74,0 lata. Korzystną tendencją, którą można było zaobserwować w latach 2005-2017, był systematyczny wzrost przeciętnej długości trwania życia. W stosunku do roku 2005 kobiety w województwie śląskim żyły przeciętnie dłużej o 2,3 roku, natomiast mężczyźni o 2,9 roku. W 2017 roku najkrócej żyli mieszkańcy województwa łódzkiego 
i kobiety z województwa śląskiego, najdłużej zaś mieszkańcy województwa podkarpackiego.

Przyrost naturalny

Duży wpływ na zmiany w zakresie liczby ludności ma poziom przyrostu naturalnego, definiowanego jako różnica pomiędzy liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym okresie. Od wielu lat województwo śląskie znajduje się w głębokiej depresji urodzeniowej. W latach 2005-2017 dodatni przyrost naturalny zanotowano tylko w roku 2010 (95 osób). Do 2015 roku wskaźnik ten dynamicznie spadał (z wahaniami w 2010 i 2014 roku), by w 2016 roku wzrosnąć. W 2017 roku liczba zgonów przewyższyła liczbę urodzeń o 6 433, co w przeliczeniu na 1000 mieszkańców dało wskaźnik na poziomie -1,4 (dla całego kraju wartość ta wyniosła 0,0). 

Migracje

Migracje, obok przyrostu naturalnego, mają decydujący wpływ na zmianę liczby ludności i proces demograficznego starzenia się populacji. Dzieje się tak dlatego, że w większości przypadków na opuszczenie swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania decydują się ludzie młodzi. Na obszarach charakteryzujących się ujemnym saldem migracji rośnie zatem udział osób starszych. W ramach migracji wewnętrznych wyróżnia się migracje: międzywojewódzkie, wewnątrzwojewódzkie, międzypowiatowe, wewnątrzpowiatowe oraz z miasta na wieś i na odwrót. Ze względu na charakter przebywania wyróżnia się: migracje na pobyt stały oraz czasowy (trwający dłużej niż 3 miesiące).

Migracje wewnętrzne 

Województwo śląskie cechuje ujemne saldo migracji wewnętrznych. W latach 2005-2017 najwyższą jego wartość zanotowano w roku 2013 (-3 880 osób), natomiast najniższą w roku 2008 (-2 917 osób). W 2017 roku saldo migracji wewnętrznych wyniosło -3 260 osób, co w przeliczeniu na 1000 ludności dało -0,9.

Migracje zagraniczne

W latach 2005-2016 systematycznie notowano ujemne saldo migracji zagranicznych. W 2006 roku jego wartość była najniższa i wyniosła -8 521 osób, zaś w 2017 roku odnotowano wartość najkorzystniejszą -986, ale nadal ujemną. W przeliczeniu na 1000 ludności wskaźnik salda migracji zagranicznych kształtował się na poziomie -0,2. Dla porównania, analogiczna miara dla całego kraju osiągnęła wartość 0,0. 

Małżeństwa

W latach 2005-2016 liczba zawieranych małżeństw wykazywała w województwie śląskim silne wahania. Najwyższą liczbą zawartych związków małżeńskich cechował się rok 2009 (31 209), natomiast najniższą rok 2013 (22 225). W 2017 roku zawarto 22 449 związków małżeńskich, 
o 2,3% mniej niż w 2016 roku. W przeliczeniu na 1000 mieszkańców liczba małżeństw zawartych w województwie śląskim w 2017 roku wyniosła 4,9 (5,0 w 2016 roku) i była nieco niższa niż średnia dla kraju (5,0). 

Separacje

W odróżnieniu od rozwodu separacja nie ma charakteru ostatecznego rozwiązania małżeństwa - na zgodne żądanie małżonków sąd orzeka zniesienie separacji. Dostępne dane dotyczące liczby orzeczonych separacji obejmują lata 2010-2017. W tym okresie liczba separacji 
w województwie śląskim zasadniczo spadała (z niewielkimi wahaniami). W 2017 roku w regionie orzeczono prawomocnie 267 separacji (w 2016 roku było ich o 17 mniej - 250). Dla porównania 
w roku 2010 było ich 514. Na przestrzeni lat 2010-2017 odnotowano spadek o blisko 50%. 
W przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców liczba separacji orzeczonych w województwie śląskim 
w 2017 roku wyniosła 0,6 i była wyższa od średniej krajowej wynoszącej 0,4.

Rozwody

W latach 2005-2017 liczba prawomocnie orzeczonych rozwodów wykazywała pewne wahania. Od 2013 roku w zakresie liczby rozwodów obserwuje się tendencję spadkową. Najwyższą liczbą rozwodów cechował się rok 2006 (10 718), natomiast najmniejszą jego wartość zanotowano 
w 2017 roku, kiedy to w województwie śląskim rozwiązano przez rozwód 8 014 małżeństw, 
tj. o 2,1% mniej niż w 2016 roku. W roku 2017 wartość wskaźnika rozwodów w województwie śląskim wyniosła 1,8 i była nieco wyższa od średniej dla kraju (1,7). Najczęstszą przyczyną ustania związków małżeńskich jest zgon jednego ze współmałżonków. Drugą przyczyną rozpadu małżeństwa jest rozwód. Dane dotyczące rozwodów są przekazywane przez sądy. 

W 2017 roku w regionie do głównych przyczyn orzekania rozwodów należały: niezgodność charakterów (2 861 rozwodów), niedochowanie wierności małżeńskiej (1 351 rozwodów), nadużywanie alkoholu (1 176 rozwodów), nieporozumienia na tle finansowym (1 105 rozwodów), różnice światopoglądowe (863), naganny stosunek do członków rodziny (795 rozwodów) oraz dłuższa nieobecność (515 rozwodów). 

Szczególnie niekorzystnie rozpad rodziny wpływa na dzieci, tymczasem w 2017 roku 
w województwie śląskim 58,8% ogółu rozwodów orzeczono w rodzinach z dziećmi. Rozwody małżeństw bez małoletnich dzieci stanowiły 41,2%. Odsetek rozwodzących się małżeństw 
z 1 dzieckiem wynosił 37,1%, z 2 dzieci – 19,1%, z 3 dzieci – 2,1% oraz z 4 i więcej dzieci – 0,4%. Należy przy tym wspomnieć, że województwo śląskie w 2017 roku należało do grupy województw z najniższym wskaźnikiem przeciętnej liczby małoletnich dzieci w rozwodzących się małżeństwach – 1,42 (dla Polski wskaźnik ten wynosił 1,47). Sądy najczęściej powierzały wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi matce (53,3% ogółem rozwiedzionych małżeństw posiadających małoletnie dzieci), natomiast rzadko ojcu (4,4%).

Wykres 1. Liczba ludności województwa śląskiego w latach 2005-2015 oraz prognoza na lata 2020-2050. 

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.	

Wykres 2. Struktura wiekowa ludności* województwa śląskiego w latach 2005-2015 oraz prognoza na lata 2020-2050.	

* Ludność w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat), produkcyjnym (18-59/60) i poprodukcyjnym (60+/65+).
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.	
Wykres 3. Wskaźnik obciążenia demograficznego* dla Polski i województwa śląskiego w latach 2005-2015 oraz prognoza na lata 2020-2050.

* Ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym.		
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 4. Odsetek ludności w wieku 80 lat i więcej - województwo śląskie i Polska w 2015 roku oraz prognoza na lata 2020-2050.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.
Wykres 5. Przyrost naturalny na 1000 ludności - województwo śląskie i Polska w latach 2005-2017.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.		

Wykres 6. Saldo migracji wewnętrznych - województwo śląskie w latach 2005-2017
.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.		

2.2. Wybrane elementy sytuacji społecznej

2.2.1. Dochody i wydatki gospodarstw domowych

Dochód rozporządzalny

Jest to suma bieżących dochodów gospodarstw domowych z poszczególnych źródeł pomniejszona o zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych płacone przez płatnika 
w imieniu podatnika (od dochodów z pracy najemnej oraz od niektórych świadczeń z ubezpieczenia społecznego i świadczeń pozostałych), o podatki od dochodów z własności, podatki płacone przez osoby pracujące na własny rachunek, w tym przedstawicieli wolnych zawodów i osób użytkujących gospodarstwo indywidualne w rolnictwie oraz o składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. W skład dochodu rozporządzalnego wchodzą dochody pieniężne i niepieniężne, w tym spożycie naturalne (towary lub usługi konsumpcyjne pobrane na potrzeby gospodarstwa domowego z gospodarstwa indywidualnego bądź z prowadzonej działalności gospodarczej na własny rachunek - rolniczej i pozarolniczej) oraz towary i usługi otrzymane bezpłatnie. Dochód rozporządzalny jest przeznaczony na wydatki oraz przyrost oszczędności.

Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę wyniósł w województwie śląskim 
w 2017 roku 1 646 zł i był nieco wyższy niż w Polsce (1 598 zł). W stosunku do 2017 roku zanotowano jego wzrost o 133 zł, tj. o 8,8%. Z kolei przeciętne miesięczne wydatki na 1 osobę kształtowały się na poziomie 1 297 zł. W tym przypadku także zanotowano poziom wyższy od średniej dla całej Polski (1 202 zł). Wzrost przeciętnych miesięcznych wydatków na 1 osobę 
w stosunku do 2016 roku wyniósł 95 zł, tj. 7,9%. 

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto

Jest to stosunek sumy wynagrodzeń osobowych brutto, honorariów wypłaconych niektórym grupom pracowników za prace wynikające z umowy o pracę, wypłat z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej w spółdzielniach oraz dodatkowych wynagrodzeń rocznych dla pracowników jednostek sfery budżetowej do przeciętnej liczby zatrudnionych w danym okresie; po wyeliminowaniu osób wykonujących pracę nakładczą oraz zatrudnionych za granicą.

Według danych GUS w 2017 roku, w województwie śląskim przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto wyniosło 4 482 zł i po raz pierwszy od 2002 roku było niższe od średniej dla Polski (4 528 zł) o 46 zł (-1,0%); stanowiło 99,0% średniej krajowej. W stosunku do roku 2016 zanotowano wzrost jego wysokości o 187 zł (4,4%).

ŚWIADCZENIA WYPŁACANE Z POZAROLNICZEGO SYSTEMU UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH

Emerytura

To świadczenie pieniężne przysługujące ubezpieczonemu, który spełnia warunki uprawniające do emerytury z ubezpieczenia społecznego, tzn. 
1) osiągnął wiek emerytalny - zróżnicowany w zależności od płci, zatrudnienia 
w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, 
2) ma odpowiedni okres składkowy i nieskładkowy.

Wysokość emerytury dla osób, które urodziły się przed rokiem 1949 określona jest przez staż pracy i wysokość zarobków w wybranych okresach pracy. Dla osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., które przystąpiły do Otwartego Funduszu Emerytalnego lub, które nie są członkami OFE i nie spełniły warunków do emerytury na dotychczasowych zasadach wysokość emerytury jest uzależniona od wysokości kapitału zgromadzonego na indywidualnym koncie ubezpieczonego. Warunki nabywania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych wypłacanych przez MON, MSWiA oraz MS, a także wysokości tych świadczeń, uregulowane są odrębnie (ustawa z 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Przeciętna miesięczna emerytura z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych wyniosła w województwie śląskim w 2018 roku 2 717 zł i była wyższa od średniej krajowej, wynoszącej 2 323 zł o 394 zł (17,0%). W porównaniu z rokiem 2017 wartość tego świadczenia zwiększyła się o 72 zł, tj. o 2,7%.

Renta z tytułu niezdolności do pracy

To świadczenie pieniężne przysługujące ubezpieczonemu, który spełnił łączne następujące warunki: 
1)	jest niezdolny do pracy, 
2)	ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy, 
3)	niezdolność do pracy powstała w okresach określonych przepisami, ale nie później niż 
w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. 

Orzeczenie niezdolności do pracy całkowite lub częściowe dokonywane jest przez lekarza-orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub lekarza-rzeczoznawcę Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

Przeciętna miesięczna renta z tytułu niezdolności do pracy z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych kształtowała się w województwie śląskim w 2018 roku na poziomie 2 254 zł. Średnia dla całego kraju, wynosząca 1 803 zł, była niższa o 451 zł (25,0%). Na przestrzeni lat 2017-2018 zanotowano wzrost przeciętnej renty z tytułu niezdolności do pracy 
o 135 zł (6,4%).

Renta rodzinna

To świadczenie pieniężne przysługujące uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki do uzyskania jednego z tych świadczeń, a także pobierała zasiłek lub świadczenie przedemerytalne. Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna.

Wysokość przeciętnej renty rodzinnej z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych wyniosła w województwie śląskim na koniec 2018 roku 2 463 zł. Była to kwota o 439 zł (21,7%) wyższa od średniej dla całego kraju (2 024 zł). W porównaniu z poprzednim rokiem jej wysokość wzrosła o 92 zł (3,9%).

ŚWIADCZENIA WYPŁACANE Z ROLNICZEGO SYSTEMU UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH

Statystyki GUS nie zawierają szczegółowych danych na temat poszczególnych świadczeń wypłacanych z rolniczego systemu ubezpieczenia społecznego. Przeciętna wysokość wszystkich świadczeń wypłacanych rolnikom indywidualnym wyniosła w województwie śląskim w 2018 roku 1 406 zł i była wyższa o 179 zł (14,6%) od analogicznej wartości dla całego kraju (1 227 zł). 
W porównaniu z rokiem 2017 kwota przeciętnego świadczenia wzrosła o 15 zł (1,2%).

2.2.2. Zagrożenie ubóstwem

Do oceny zasięgu ubóstwa wykorzystuje się miernik zwany stopą ubóstwa lub wskaźnikiem zagrożenia ubóstwem. Oblicza się go jako iloraz liczby jednostek (gospodarstw domowych lub osób) ubogich do liczby jednostek w całej populacji. Podawany w procentach mówi on, jaki jest odsetek ubogich w danej populacji.

Poziom ubóstwa można określać w sposób subiektywny lub obiektywny. Przykładem podejścia subiektywnego jest metoda „lejdejska” (Leyden Poverty Line). Upraszczając można stwierdzić, że podstawą do wyznaczenia subiektywnych granic ubóstwa w metodzie LPL są opinie badanych gospodarstw dotyczące ich potrzeb w zakresie dochodów, a granice ubóstwa dla określonego typu gospodarstw domowych odpowiadają w przybliżeniu poziomowi dochodów deklarowanych przez respondentów jako „ledwo wystarczające”.

W podejściu obiektywnym gospodarstwo domowe (a tym samym wszystkie osoby wchodzące 
w jego skład) zostaje uznane za ubogie (zagrożone ubóstwem), jeżeli poziom jego wydatków (łącznie z wartością artykułów otrzymanych nieodpłatnie oraz pobranych z indywidualnego gospodarstwa rolnego, działki bądź z prowadzonej działalności na własny rachunek) jest niższy od wartości przyjętej za granicę ubóstwa.

Przy dokonywaniu pomiaru ubóstwa w sposób obiektywny wykorzystywane są granice względne (relatywne) lub absolutne. W podejściu względnym ubóstwo rozważane jest jako forma nierówności - nadmiernego dystansu między poziomem życia poszczególnych grup ludności. Za ubogie uznaje się osoby i rodziny, których poziom życia jest znacznie niższy niż pozostałych członków danego społeczeństwa. W podejściu absolutnym ubogie są te gospodarstwa domowe, które nie mają możliwości zaspokojenia potrzeb uznanych w danych warunkach za podstawowe. Nie ma przy tym znaczenia, na jakim poziomie żyją oraz jak liczne są bardziej zamożne warstwy społeczeństwa. Przykładami granic absolutnych są ustawowa granica ubóstwa oraz minimum egzystencji.

Ubóstwo relatywne

Główny Urząd Statystyczny stosuje granicę relatywną, definiowaną jako 50% średnich wydatków ogółu gospodarstw domowych. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym wyniósł 
w województwie śląskim w 2017 roku 7,5% (w Polsce 13,4%). W stosunku do 2016 roku zanotowano spadek wartości tego wskaźnika o 2,8 punktu proc..

Ubóstwo ustawowe

Granica ubóstwa ustawowego jest definiowana jako kwota, która zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy społecznej uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej. Od 1 października 2018 r. obowiązują kryteria dochodowe wynoszące: 701 zł dla gospodarstw jednoosobowych (poprzednio 634 zł) oraz 528 zł na osobę dla gospodarstw wieloosobowych (poprzednio 514 zł).

Poniżej ustawowej granicy ubóstwa żyło w 2017 roku w województwie śląskim 6,3% osób w gospodarstwach domowych (w Polsce 10,7%). W stosunku do roku 2016 wartość tego wskaźnika spadła o 2,7 punktu proc.. 

Ubóstwo skrajne (minimum egzystencji)

Jest ustalane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Stanowi model zaspakajania potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na bardzo niskim poziomie. Koszyk minimum biologicznego określa praktycznie najniższy standard życia, poniżej którego występuje biologiczne zagrożenie życia oraz rozwoju psychofizycznego człowieka. W przeciwieństwie do minimum socjalnego w koszyku minimum egzystencji ujmuje się tylko wydatki na towary i usługi umożliwiające tzw. „przeżycie”. Zalicza się do nich wyżywienie oraz potrzeby mieszkaniowe. Kwestia utrzymania więzi społecznych – bardzo ważna w modelu minimum socjalnego – nie jest w tym przypadku uwzględniona. Podobnie rzecz się ma z takimi obszarami potrzeb, jak: rekreacja, transport, łączność czy uczestnictwo w kulturze. W związku z tym minimum egzystencji uznawane jest za dolną granicę obszaru ubóstwa.

Według szacunków Głównego Urzędu Statystycznego w województwie śląskim w 2017 roku udział osób w gospodarstwach domowych znajdujących się poniżej minimum egzystencji kształtował się na poziomie 1,8%. Dla całego kraju wskaźnik ten wynosił 4,3%. W stosunku do 2016 roku zanotowano spadek jego wartości o 1,2 punktu proc.. 

Wykres 7. Zagrożenie ubóstwem wg przyjętych w danym roku granic ubóstwa - województwo śląskie w latach 2009-2017.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

2.2.3. Przestępczość

W województwie śląskim w 2018 roku w zakończonych przez Policję postępowaniach przygotowawczych stwierdzono 110 167 przestępstw. Ich liczba w przeliczeniu na 1 000 ludności wyniosła 24,27 (w Polsce 19,99). W stosunku do 2017 roku liczba przestępstw spadła o 1 512, czyli o 1,4%. W 2018 roku wśród ogółu tego rodzaju czynów największy udział miały przestępstwa: o charakterze kryminalnym (60,6%), przeciwko mieniu (44,8%) i o charakterze gospodarczym (27,9%). Mniejszy odsetek stanowiły natomiast przestępstwa przeciwko rodzinie 
i opiece (12,3%), przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu i bezpieczeństwu w komunikacji (7,2%), drogowe (6,3%), przeciwko wolności, wolności sumienia i wyznania, wolności seksualnej 
i obyczajności (3,5%) oraz życiu i zdrowiu (2,6%). Wskaźnik wykrywalności sprawców 
w województwie śląskim w 2018 roku wyniósł 77,7% (w Polsce 73,4%) i był wyższy niż rok wcześniej o 0,1 punktu proc..

2.2.4. Rynek pracy

Liczba bezrobotnych ogółem

Dane o liczbie bezrobotnych obejmują osoby zarejestrowane w powiatowych urzędach pracy jako bezrobotne, zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1265 ze zm.). W województwie śląskim, wg stanu na koniec grudnia 2018 roku, liczba zarejestrowanych bezrobotnych wynosiła 80 079 osób. W porównaniu z tym samym okresem ubiegłego roku stan bezrobocia zmniejszył się o 14 608 osób, tj. o 15,4%. W całym kraju analogiczny wskaźnik wyniósł średnio 10,4%. Tak niski wskaźnik bezrobocia rejestrowanego w Polsce po raz ostatni zanotowano w styczniu 1991 r..

Stopa bezrobocia

Stopa bezrobocia jest definiowana jako procentowy udział liczby bezrobotnych w liczbie ludności aktywnej zawodowo. Wysokość stopy bezrobocia w województwie śląskim, wg stanu na koniec grudnia 2018 r., kształtowała się na poziomie 4,3% (w Polsce 5,8%). Rok wcześniej wskaźnik ten wynosił 5,2%, co oznacza spadek o 0,9 punktu proc.. 

Osoby bezrobotne z prawem do zasiłku

Na koniec grudnia 2018 r. w województwie śląskim prawo do zasiłku posiadały 12 032 osoby. Stanowiły one 15,0% ogółu bezrobotnych (w Polsce 15,8%). W porównaniu z analogicznym okresem ubiegłego roku wartość analizowanego wskaźnika wzrosła o 1,4 punktu proc..

Osoby długotrwale bezrobotne

Według ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, są to osoby pozostające 
w rejestrze powiatowego urzędu pracy łącznie przez okres 12 miesięcy w okresie ostatnich 2 lat, z wyłączeniem okresów odbywania stażu i przygotowania zawodowego w miejscu pracy. 
W województwie śląskim na koniec grudnia 2018 r. długotrwałym bezrobociem dotkniętych było 39 097 osób (w 2017 roku 49 135 osób). Stanowiły one 48,8% ogółu bezrobotnych. Rok wcześniej wskaźnik ten kształtował się na poziomie 51,9%, co oznacza spadek o 3,1 punktu proc.

Wykres 8. Liczba bezrobotnych - województwo śląskie, lata 2005-2018, stan na koniec danego roku.

Źródło: Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia, http://www.psz.praca.gov.pl.

Wykres 9. Stopa bezrobocia – województwo śląskie i Polska, lata 2005-2018, stan na koniec danego roku.

Źródło: Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia, www.psz.praca.gov.pl.

Wykres 10. Bezrobotni z prawem do zasiłku jako odsetek ogółu bezrobotnych – województwo śląskie i Polska, lata 2005-2018, stan na koniec danego roku.

Źródło: Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia, www.psz.praca.gov.pl.

Wykres 11. Osoby długotrwale bezrobotne* jako odsetek ogółu bezrobotnych – województwo śląskie i Polska, lata 2005-2018, stan na koniec danego roku.

* Według ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy są to osoby pozostające w rejestrze powiatowego urzędu pracy łącznie przez okres 12 miesięcy w okresie ostatnich 2 lat, z wyłączeniem okresów odbywania stażu i przygotowania zawodowego w miejscu pracy.

Źródło: Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia, www.psz.praca.gov.pl.

3. OSOBY I RODZINY KORZYSTAJĄCE Z POMOCY SPOŁECZNEJ

Pomoc społeczna jest instrumentem polityki społecznej państwa przeznaczonym do wspierania osób i rodzin w trudnych sytuacjach życiowych, z którymi nie są one w stanie poradzić sobie samodzielnie. Podejmuje ona działania w sytuacjach zagrożenia podstawowych potrzeb życiowych oraz obniżenia jakości życia poniżej społecznie akceptowanego minimum. Pomoc społeczna pomaga zarówno tworzyć warunki umożliwiające godną egzystencję, jak również przyczynia się do wyrównywania nadmiernych zróżnicowań społecznych. Instrument ten służy także do kompensowania różnorakich szkód, np. wynikających z bezrobocia, sieroctwa, niepełnosprawności, chorób. Ponadto pomoc społeczna zapewnia poczucie bezpieczeństwa socjalnego poprzez udzielanie różnego rodzaju zasiłków i świadczeń uzupełniających dochody 
z pracy, systemu emerytalno-rentowego oraz innych systemów zabezpieczenia społecznego. Skutkiem działań pomocy społecznej powinno być eliminowanie wykluczenia społecznego oraz usamodzielnianie się jej beneficjentów.

Pomoc społeczna polega w szczególności na: 
1) przyznawaniu i wypłacaniu przewidzianych ustawą świadczeń; 
2) pracy socjalnej; 
3) prowadzeniu i rozwoju niezbędnej infrastruktury socjalnej; 
4) analizie i ocenie zjawisk rodzących zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej; 
5) realizacji zadań wynikających z rozeznanych potrzeb społecznych; 
6) rozwijaniu nowych form pomocy społecznej i samopomocy w ramach zidentyfikowanych potrzeb.

W 2018 r. w województwie śląskim pomocą społeczną objętych było 89 516 rodzin. Liczyły one 184 506 osób. Odsetek ludności korzystającej z pomocy społecznej był znacznie niższy niż przeciętnie w kraju i kształtował się na poziomie 4,1% (w całej Polsce było to 6,3%). W 2018 roku w stosunku do 2017 roku liczba wspieranych rodzin zmniejszyła się o 9 286, tj. o 9,4%, natomiast liczba osób w tychże rodzinach o 24 985, tj. o 11,9%. 

Do szczególnych typów rodzin objętych pomocą społeczną w województwie śląskim w 2018 roku należały:
•	Rodziny zamieszkujące wieś – kategoria ta liczyła 17 361 rodzin. Stanowiły one 19,4% ogółu wspieranych rodzin. Rok wcześniej liczba rodzin zamieszkujących wieś była niższa o 1 769, czyli o 9,2%;
•	Jednoosobowe – ich liczba wyniosła 49 143, co dało 54,9% ogółu rodzin objętych pomocą społeczną. W porównaniu z rokiem 2017 liczba tego rodzaju rodzin zmniejszyła się o 2 752, tj. o 5,3%;
•	Rodziny z dziećmi – ta kategoria liczyła 25 900 rodzin, które stanowiły 28,9% ogółu rodzin korzystających z pomocy społecznej. W porównaniu z rokiem 2017 ich liczba zmniejszyła się o 4 427, tj. o 14,6%. Do szczególnych przedstawicieli tej kategorii należą rodziny wielodzietne, czyli takie, które posiadają w swym składzie co najmniej trójkę dzieci. W 2018 roku w województwie śląskim pomocą społeczną objęto 7 500 tego rodzaju rodzin. Liczyły one łącznie 41 057 osób. Rodziny wielodzietne stanowiły 8,4% ogółu rodzin korzystających z pomocy; 
•	Rodziny niepełne – to kategoria licząca 11 206 rodzin, stanowiących 12,5% ogółu rodzin objętych wsparciem. W latach 2017-2018 ich liczba zmniejszyła się o 1 571, czyli 
o 12,3%;
•	Rodziny emerytów i rencistów – odnotowano ich 19 392 (udział wyniósł 21,7%). 
W porównaniu z rokiem 2017 liczebność tej kategorii zmniejszyła się o 142 osoby, 
tj. o 0,7%.

Wskaźnik obrazujący udział mieszkańców objętych pomocą społeczną, choć niezwykle ważny, nie może być traktowany jako decydujący wyznacznik sytuacji w obszarze pomocy społecznej. Wynika to z faktu, iż jest on wypadkową wielu czynników (społecznych, ekonomicznych, demograficznych, kulturowych, infrastrukturalnych oraz prawnych). Wzrost jego wartości może być spowodowany zarówno czynnikami niekorzystnymi, np. wzrostem poziomu bezrobocia, jak 
i korzystnymi np. rozwojem infrastruktury pomocy społecznej. Z kolei spadek wartości opisywanego wskaźnika może wynikać zarówno z poprawy sytuacji na rynku pracy, jak też ze wzrostu poziomu migracji zarobkowych, przeniesienia części zadań pomocy społecznej do innych obszarów administracji, bądź też braku weryfikacji wysokości kryteriów dochodowych uprawniających do ubiegania się o wsparcie. W celu uzyskania dokładniejszego obrazu sytuacji w regionie warto przyjrzeć się rozkładowi przyczyn korzystania z pomocy społecznej.

Zgodnie z treścią art. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, wsparcia udziela się osobom i rodzinom w szczególności z powodu:
1)	ubóstwa;
2)	sieroctwa;
3)	bezdomności;
4)	bezrobocia;
5)	niepełnosprawności;
6)	długotrwałej lub ciężkiej choroby;
7)	przemocy w rodzinie;
8)	potrzeby ochrony ofiar handlu ludźmi;
9)	potrzeby ochrony macierzyństwa lub wielodzietności;
10)	bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych;
11)	trudności w integracji cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą;
12)	trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego;
13)	alkoholizmu lub narkomanii;
14)	zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej;
15)	klęski żywiołowej lub ekologicznej.

Najczęstszym powodem korzystania z pomocy społecznej w województwie śląskim w 2018 r. było ubóstwo. Pomocą z tego tytułu objęto 82 543 osób w rodzinach korzystających ze wsparcia. Warto wspomnieć, że mimo obserwowanej poprawy (od 2009 roku) w 2017 roku na ubóstwo skrajne najbardziej narażone były następujące typy gospodarstw domowych: utrzymujące się 
z niezarobkowych źródeł, rolników, rencistów, z trojgiem dzieci, z co najmniej 1 osobą niepełnosprawną, w których głowa gospodarstwa domowego posiadała co najwyżej wykształcenie gimnazjalne oraz mieszkających na wsi. Zasięg ubóstwa jest wyraźnie uzależniony od przeważającego źródła utrzymania. 

W najtrudniejszej sytuacji znajdują się rodziny, których podstawowy dochód stanowią świadczenia społeczne. Stąd też przeciwdziałanie i walka ze zjawiskiem ubóstwa powinna dokonywać się poprzez rynek pracy. Działania na rzecz zmniejszania skali ubóstwa powinny koncentrować się na zwiększaniu szans zatrudnienia osób defaworyzowanych na rynku pracy, 
w tym klientów pomocy społecznej.   

Kolejnymi powodami korzystania z pomocy społecznej były: bezrobocie (73 372 osoby), długotrwała lub ciężka choroba (61 405 osób), bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego (57 296 osób) oraz niepełnosprawność (55 519 osób). Z kolei najrzadziej korzystano ze wsparcia systemu pomocy społecznej z uwagi na potrzebę ochrony ofiar handlu ludźmi (3 osoby), klęski żywiołowej lub ekologicznej (24 osoby), trudności w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą (42 osoby) oraz sieroctwa (96 osób).

W latach 2017-2018 największy spadek liczby korzystających wystąpił w przypadku: ubóstwa 
(-20 483), bezrobocia (-19 732), niepełnosprawności (-6 578), długotrwałej lub ciężkiej choroby 
(-3 932) oraz bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego (-2 445). W analizowanym okresie wzrost liczby korzystających z pomocy społecznej zanotowano w przypadku sytuacji kryzysowej (+1 903), przemocy w rodzinie (+64), trudności 
w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą (+4) i narkomanii (+1). 

Porównując wskaźniki liczby osób w rodzinach korzystających z pomocy społecznej wg przyczyn jej udzielenia w przeliczeniu na 1000 ludności w województwie śląskim i całym kraju można stwierdzić, że w 2018 r. wszystkie wskaźniki dla województwa śląskiego z wyjątkiem dwóch – bezdomności i sytuacji kryzysowej - były niższe, czasem znacznie, od analogicznych dla całej Polski.

Ważnym wyznacznikiem sytuacji społecznej w regionie jest odsetek osób, które otrzymały wsparcie z tytułu ubóstwa. Zjawisko to jest bowiem przyczyną wielu negatywnych skutków. Osoby ubogie są spychane na peryferie życia społecznego. Niskie dochody uniemożliwiają wielu rodzinom regulowanie opłat za mieszkanie bądź media. Z kolei skutkiem długotrwałego zalegania z opłatami za mieszkanie często bywa eksmisja, a w skrajnych przypadkach nawet bezdomność. Ceną za życie w ubóstwie jest w wielu wypadkach utrata lub pogorszenie się stanu zdrowia, gdyż dla osoby dysponującej niskimi dochodami problemem staje się wykupienie zalecanych recept czy też skorzystanie z pomocy lekarza. Niski poziom dochodów negatywnie wpływa na możliwość dostępu do edukacji i często jest jedną z najważniejszych barier w rozwoju młodych ludzi. Ponadto pozostawanie w biedzie w wielu wypadkach skutkuje wycofaniem się z udziału 
w życiu kulturalnym oraz ograniczeniem dostępu do wypoczynku. 

Ubóstwo, oprócz aktualnych problemów, powoduje również negatywne zjawiska, które będą odczuwane dopiero za kilkanaście bądź kilkadziesiąt lat. Przykładem może być tutaj niskopłatna praca, często w szarej strefie, która w przyszłości skutkować będzie niskimi emeryturami lub ich brakiem. Osoby wykonujące taką pracę zasilą kategorię społeczno-ekonomiczną osób utrzymujących się ze świadczeń społecznych. Ponadto nagromadzenie problemów wynikających z ubóstwa sprzyja procesom utrwalania, a nawet społecznego „dziedziczenia” tych negatywnych zjawisk.

W 2018 r. w województwie śląskim osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną z tytułu ubóstwa stanowiły 1,8% ogółu ludności. Na poziomie podregionów najwyższe wartości tego wskaźnika odnotowano w: bytomskim (2,8%), katowickim (2,4%) i częstochowskim (1,9%); na poziomie powiatów w: Siemianowicach Śląskich (4,4%), Bytomiu (4,3%) i Chorzowie (4,1%); natomiast na poziomie gmin w: Rajczy (6,1%), Łękawicy (4,8%) i Siemianowicach Śląskich (4,4%).

Mimo, iż w całym okresie 2005-2018 odsetek korzystających z pomocy społecznej z tytułu ubóstwa był w województwie śląskim niższy niż średnio w kraju, to jednak różnica ta wykazuje tendencję malejącą.

Wykres 12. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną jako odsetek ludności - województwo śląskie, 2018 rok.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 13. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną jako odsetek ludności powiatów - województwo śląskie, 2018 r.	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 14. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną wg powodów udzielenia pomocy - województwo śląskie, 2018 r.

Uwaga: Dana rodzina i jej członkowie mogli być objęci pomocą z powodu więcej niż jednej przyczyny.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.	

Wykres 15. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną na 1000 ludności wg powodów udzielenia pomocy – województwo śląskie i Polska, 2018 r., cz. 1. 

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl/bdl.			

Wykres 16. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną na 1000 ludności wg powodów udzielenia pomocy – województwo śląskie i Polska, 2018 r., cz. 2.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl/bdl.			

Wykres 17. Liczba osób w rodzinach objętych pomocą społeczną z powodu ubóstwa - województwo śląskie, lata 2005-2018.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2005-2018.

Wykres 18. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną z powodu ubóstwa jako odsetek ogółu ludności – województwo śląskie i Polska, lata 2005-2018.

Źródło: 1) Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, http://www.mpips.gov.pl, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2005-2018, 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl/bdl.			

Wykres 19. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną z powodu ubóstwa jako odsetek ogółu ludności - województwo śląskie, 2018 r. 

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl/bdl.

Wykres 20. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną z powodu ubóstwa jako odsetek ogółu ludności powiatów - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl/bdl.	

Wykres 21. Gminy o najwyższym odsetku ludności objętej pomocą społeczną z powodu ubóstwa - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://www.stat.gov.pl/bdl.

4. INFRASTRUKTURA POMOCY SPOŁECZNEJ

Zadania z zakresu pomocy społecznej w województwie śląskim realizowane są na wszystkich poziomach podziału administracyjnego. Na szczeblu województwa funkcjonuje Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego będący jednostką organizacyjną Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego oraz Wydział Rodziny i Polityki Społecznej Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego.

Na szczeblach gminy i powiatu działa cały wachlarz instytucji świadczących szeroki zakres usług osobom, rodzinom i grupom wymagającym wsparcia. Należą do nich w szczególności: wypłacanie pomocy finansowej, udzielanie pomocy rzeczowej, poradnictwo specjalistyczne, praca socjalna, zapewnienie posiłku, opieka stacjonarna (całodobowa), półstacjonarna (dzienna bądź też w postaci zapewnienia noclegu) oraz rodzinna.

Zadania pomocy społecznej w gminach wykonują ośrodki pomocy społecznej, natomiast 
w powiatach – powiatowe centra pomocy rodzinie. W miastach na prawach powiatu zadania PCPR-ów realizują miejskie ośrodki pomocy społecznej, które mogą być nazwane "miejskimi ośrodkami pomocy rodzinie". Ośrodki pomocy społecznej stanowią kategorię jednostek charakteryzujących się ogromnym zróżnicowaniem. Najmniejszy OPS (w Koszarawie) zatrudniał na koniec 2018 roku 3 osoby, największy (w Katowicach) posiadał w tym czasie 397 pracowników. 

Wykres 22. Struktura ośrodków pomocy społecznej* wg liczby pracowników - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N= 167).

* W strukturze uwzględniono zarówno ośrodki działające w gminach powiatów ziemskich, jak i w miastach na prawach powiatu.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

W samorządach miast/gmin funkcjonują różne modele działania ośrodków pomocy społecznej. Niektóre samorządy powierzają im realizację wszystkich zadań z obszaru pomocy i wsparcia, 
w innych natomiast działania OPS-ów ograniczają się wyłącznie do realizacji tych, które wynikają z ustawy o pomocy społecznej, podczas gdy pozostałe zadania są obsługiwane przez odpowiednie wydziały urzędów miast/gmin. Pomiędzy tymi dwoma skrajnymi modelami istnieje cały wachlarz rozwiązań pośrednich.

Gmina, powiat i miasto w celu realizacji zadań pomocy społecznej mogą tworzyć również inne jednostki organizacyjne. Poniżej przedstawiono charakterystyki wybranych JOPS funkcjonujących na terenie województwa śląskiego w 2018 r. (w kolejności alfabetycznej).

Dom pomocy społecznej – świadczy usługi bytowe, opiekuńcze, wspomagające i edukacyjne na poziomie obowiązującego standardu, w zakresie i formach wynikających z indywidualnych potrzeb osób w nim przebywających. Dom pomocy społecznej może również świadczyć usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze dla osób w nim niezamieszkujących. Prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobom wymagającym całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogących samodzielnie funkcjonować 
w codziennym życiu, którym nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Domy pomocy społecznej, w zależności od rodzaju osób w nich mieszkających, dzielą się na jednostki dla: 1) osób w podeszłym wieku, 2) osób przewlekle somatycznie chorych, 3) osób przewlekle psychicznie chorych, 4) dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie, 5) dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, 6) osób niepełnosprawnych fizycznie oraz 7) osób uzależnionych od alkoholu. DPS może być prowadzony w jednym budynku łącznie dla: 1)  osób w podeszłym wieku oraz osób przewlekle somatycznie chorych; 2)  osób przewlekle somatycznie chorych oraz osób niepełnosprawnych fizycznie; 3)  osób w podeszłym wieku oraz osób niepełnosprawnych fizycznie; 4)  osób dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie oraz dzieci 
i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie. Typy domów pomocy społecznej mogą być łączone także w inny sposób, pod warunkiem usytuowania każdego z nich w odrębnym budynku.

Mieszkanie chronione – jest formą pomocy społecznej przygotowującą pod opieką specjalistów osoby tam przebywające do prowadzenia samodzielnego życia lub wspomagającą te osoby 
w codziennym funkcjonowaniu. Ta forma wsparcia może być przyznana osobie, która ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność lub chorobę potrzebuje wsparcia w funkcjonowaniu w codziennym życiu, ale nie wymaga usług w zakresie świadczonym przez jednostkę całodobowej opieki. Dotyczy to w szczególności osób z zaburzeniami psychicznymi, osób opuszczających placówki pieczy zastępczej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, zakład dla nieletnich, a także cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą.

Ośrodki wsparcia:

•	Dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży – zapewnia całodobowy, okresowy pobyt matkom z małoletnimi dziećmi i kobietom w ciąży, a także ojcom 
z małoletnimi dziećmi i innym osobom sprawującym opiekę nad dziećmi.

•	Dzienny dom pomocy – placówka przeznaczona dla osób, które z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymagają opieki. Dzienne domy pomocy zapewniają swym klientom różnorodne usługi. Zwykle jest to: pobyt od poniedziałku do piątku (od godzin rannych do popołudniowych), wyżywienie (śniadanie wraz z obiadem), posiłki na wynos, usługi higieniczne (natrysk, usługi pralnicze), udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, załatwianiu spraw osobistych i urzędowych, podnoszenie sprawności i aktywizowanie, pomoc w zaspokojeniu potrzeb zdrowotnych (pomoc 
w kontaktach z placówkami służby zdrowia, pomoc w zakupie leków), działania wspomagające (pomoc psychologiczna, rekreacja, rozwijanie kontaktów ze środowiskiem i rodziną).

•	Noclegownia – zapewnia schronienie osobom bezdomnym, świadcząc tymczasową pomoc w postaci miejsca noclegowego, w ramach której umożliwia spędzenie nocy 
w warunkach gwarantujących ochronę życia i zdrowia.

•	Ogrzewalnia - umożliwia interwencyjny, bezpieczny pobyt w ogrzewanych pomieszczeniach wyposażonych co najmniej w miejsca siedzące.

•	Schronisko dla osób bezdomnych - zapewnia osobom bezdomnym, które podpisały kontrakt socjalny, całodobowe, tymczasowe schronienie oraz usługi ukierunkowane na wzmacnianie aktywności społecznej, wyjście z bezdomności i uzyskanie samodzielności życiowej.

•	Środowiskowy dom samopomocy – ośrodek wsparcia, który świadczy usługi w ramach indywidualnych lub zespołowych treningów samoobsługi i treningów umiejętności społecznych, polegających na nauce, rozwijaniu lub podtrzymywaniu umiejętności 
w zakresie czynności dnia codziennego i funkcjonowania w życiu społecznym.

Rodzinny dom pomocy – stanowi formę usług opiekuńczych i bytowych świadczonych całodobowo przez osobę fizyczną lub organizację pożytku publicznego dla nie mniej niż trzech 
i nie więcej niż ośmiu zamieszkujących wspólnie osób wymagających z powodu wieku lub niepełnosprawności wsparcia w tej formie.

Na koniec 2018 r. w województwie śląskim, na poziomie gminy i powiatu, działało ogółem 660 jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Wśród nich znalazło się 167 ośrodków pomocy społecznej oraz 17 powiatowych centrów pomocy rodzinie. Liczba i rozmieszczenie dwóch ostatnich rodzajów jednostek mają charakter stały, dlatego też umownie można nazwać je podstawowymi. Dla odróżnienia pozostałe rodzaje JOPS w niniejszym rozdziale określono jako specjalistyczne i to właśnie im poświęcono dalszą jego część. 

Wśród 476 specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy i integracji społecznej działających na terenie województwa śląskiego na koniec 2018 r. znalazło się: 
•	98 domów pomocy społecznej;	
•	209 ośrodków wsparcia, w tym:
•	45 ośrodków dla osób z zaburzeniami psychicznym (w tym 43 środowiskowe domy samopomocy);
•	56 dziennych domów pomocy;
•	6 domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży;
•	12 noclegowni;
•	39 schronisk dla bezdomnych;
•	10 ogrzewalni;
•	4 kluby samopomocy (inne niż kluby samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi);
•	12 jadłodajni;	
•	26 „innych ośrodków wsparcia";		
•	1 rodzinny dom pomocy społecznej;
•	128 mieszkań chronionych (53 dla osób usamodzielnianych opuszczających niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze itp. oraz 21 dla osób 
z zaburzeniami psychicznymi);
•	20 ośrodków interwencji kryzysowej (w tym: 19 dla ofiar przemocy w rodzinie, a 5 dla ofiar handlu ludźmi);
•	5 jednostek specjalistycznego poradnictwa (wśród nich 3 miały charakter jednostek specjalistycznego poradnictwa rodzinnego);
•	15 klubów integracji społecznej.

W latach 2017-2018 bilans liczby jednostek organizacyjnych pomocy społecznej zwiększył się 
o 16, tj. o 3,5%. Wzrosty miały miejsce w przypadku: 
•	mieszkań chronionych (14 jednostek);
•	domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży oraz schronisk dla bezdomnych (po 4 jednostki);
•	„innych ośrodków wsparcia” oraz ośrodków interwencji kryzysowej (po 2 jednostki);
•	ogrzewalni, klubów samopomocy (innych niż dla osób z zaburzeniami psychicznymi), jadłodajni oraz jednostek specjalistycznego poradnictwa (po 1 jednostce). 

Spadki dotyczyły natomiast klubów integracji społecznej (5 jednostek) oraz klubów samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi i noclegowni (po 2 jednostki). 

Jednostki organizacyjne pomocy społecznej mogą charakteryzować się zasięgiem lokalnym 
(z reguły nie przekraczającym jednej gminy) lub ponadlokalnym. Na koniec 2018 r. na terenie województwa śląskiego funkcjonowały 332 jednostki (69,7%) o zasięgu lokalnym oraz 144 (30,3%) charakteryzujące się zasięgiem ponadlokalnym. Przeciętnie w całym kraju odsetek tych pierwszych wynosił 68,2%, co oznacza, że w 2018 roku województwo śląskie, w stosunku do średniej krajowej, charakteryzowało się nieco wyższym udziałem jednostek organizacyjnych pomocy społecznej o zasięgu lokalnym. Stan taki wynika w znacznej mierze z wyjątkowo dużego udziału miast na prawach powiatu. W latach 2017-2018 mieliśmy do czynienia głównie ze wzrostem liczby jednostek o zasięgu ponadlokalnym (wzrost o 13 jednostek, tj. 9,9%). Liczba JOPS charakteryzujących się zasięgiem lokalnym wzrosła w tym czasie o 3, tj. o 0,9%.

Liczba miejsc, którymi na koniec 2018 r. dysponowały placówki stacjonarne, półstacjonarne, rodzinne oraz mieszkania chronione, wyniosła 18 972. Struktura miejsc ze względu na rodzaj jednostki przedstawiała się następująco:	
•	domy pomocy społecznej – 8 676;	
•	ośrodki wsparcia – 9 448;
•	rodzinny dom pomocy – 8; 
•	mieszkania chronione – 542;			
•	ośrodki interwencji kryzysowej – 298.				
		
Spośród ogółu miejsc, jakimi dysponowały ośrodki wsparcia, na ośrodki dla osób z zaburzeniami psychicznymi przypadało 1 892, w tym na środowiskowe domy samopomocy – 1 817, a na „inne ośrodki wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi” – 36. Na koniec 2018 r. nie zanotowano występowania miejsc w klubach samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi.

Pozostałe ośrodki wsparcia dysponowały następującą liczbą miejsc:
•	dzienne domy pomocy – 2 612;
•	domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży – 111;
•	noclegownie – 562;
•	schroniska dla bezdomnych – 1 599;
•	ogrzewalnie – 245;
•	kluby samopomocy (inne niż te dla osób z zaburzeniami psychicznymi) – 135;
•	jadłodajnie – 1 714;
•	„inne ośrodki wsparcia" – 605.

W 2018 roku ogólny wskaźnik liczby miejsc w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej 
w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców był w województwie śląskim niższy niż Polsce i wynosił 41,7 wobec 46,6 dla całego kraju. W miastach na prawach powiatu jego poziom kształtował się na poziomie 47,6, a w powiatach ziemskich - 34,2. W 2018 r. najniższe jego wartości zanotowano w podregionach: tyskim (25,9), rybnickim (31,1) i bielskim (33,9); natomiast na poziomie powiatów w powiatach: kłobuckim (3,5), bieruńsko-lędzińskim (7,6) oraz żywieckim (8,6). 

Mniej korzystny dla województwa śląskiego poziom wskaźników występował w przypadku: klubów samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi (śląskie 0,00; Polska 0,15), klubów samopomocy innych niż dla osób z zaburzeniami psychicznymi (śląskie 0,30; Polska 1,21), rodzinnych domów pomocy (śląskie 0,02; Polska 0,05), „innych ośrodków wsparcia” (śląskie 1,33; Polska 2,61), środowiskowych domów samopomocy (śląskie 4,00; Polska 7,80), „innych ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi” (śląskie 0,08; Polska 0,13), domów pomocy społecznej (śląskie 19,08; Polska 20,99) oraz jadłodajni (śląskie 3,77; Polska 3,80).

W 2018 roku korzystniejsze, w stosunku do średniej krajowej, wartości wskaźników liczby miejsc na 10 tys. ludności dotyczyły: noclegowni (śląskie 1,24; Polska 0,81), ogrzewalni (śląskie 0,54; Polska 0,38), ośrodków interwencji kryzysowej (śląskie 0,66; Polska 0,46), domów dla matek 
z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (śląskie 0,24; Polska 0,18), schronisk dla bezdomnych (śląskie 3,52; Polska 2,65), dziennych domów pomocy (śląskie 5,74; Polska 4,37) oraz mieszkań chronionych (śląskie 1,19; Polska 0,92).

Wykres 23. Struktura specjalistycznych JOPS wg zasięgu działania - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N= 476).

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.	

Wykres 24. Struktura specjalistycznych JOPS wg rodzaju - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N= 476).

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 25. Ośrodki wsparcia - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Uwaga: liczba ośrodków wsparcia wg rodzajów nie sumuje się do ogólnej liczby tego rodzaju jednostek, gdyż dany ośrodek mógł należeć do więcej niż jednej kategorii.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.
Wykres 26. Struktura miejsc w specjalistycznych JOPS - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N=18 972).

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 27. Miejsca w ośrodkach wsparcia - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. 

Uwaga: liczba miejsc w ośrodkach wsparcia wg rodzajów nie sumuje się do ogólnej liczby miejsc w tego rodzaju jednostkach, gdyż dany ośrodek mógł należeć do więcej niż jednej kategorii.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.
Wykres 28. Liczba miejsc na 10 tys. ludności w specjalistycznych JOPS - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.			

Wykres 29. Liczba miejsc na 10 tys. ludności w specjalistycznych JOPS wg powiatów - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 30. Liczba miejsc na 10 tys. ludności w specjalistycznych JOPS - województwo śląskie 
i Polska, stan na koniec 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

5. KADRY POMOCY SPOŁECZNEJ

5.1. Liczebność i struktura pracowników JOPS

Odpowiednia liczebność oraz właściwa struktura zasobów kadrowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej ma duże znaczenie dla skutecznej realizacji zadań wynikających z ustawy 
o pomocy społecznej. Według danych pochodzących ze sprawozdania MRPiPS-03, aktualnych na koniec 2018 r., w województwie śląskim zadania z zakresu pomocy społecznej realizowało 15 512 osób, w tym na szczeblu wojewódzkim 78 (48 w Regionalnym Ośrodku Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, 30 w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim), a na szczeblach gminnym i powiatowym 15 434. Dalszą część niniejszego rozdziału poświęcono pracownikom JOPS działających na poziomie gmin i powiatów.

Na koniec 2018 r. w województwie śląskim na 10 tys. ludności przypadało przeciętnie 33,9 pracowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. W miastach na prawach powiatu wskaźnik ten wynosił 32,4, natomiast w powiatach ziemskich 35,5. Najniższe jego wartości zanotowano w podregionach: częstochowskim (26,5), tyskim (26,9) oraz rybnickim (29,4), a na poziomie powiatowym w: Jastrzębiu-Zdroju (14,5), Tychach (19,5) oraz powiecie kłobuckim (20,9).

Wykres 31. Pracownicy podstawowych* i specjalistycznych** jednostek organizacyjnych pomocy społecznej - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N=15 434).

* OPS i PCPR, ** Pozostałe JOPS

Uwaga: Pracownicy wyszczególnionych jednostek nie muszą sumować się do ogółu, np. część pracowników mogła być oddelegowana do pracy w innym rodzaju jednostki.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 32. Liczba pracowników JOPS na 10 tys. ludności – woj. śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wśród pracowników jednostek szczebla gminnego i powiatowego na koniec 2018 r. dominowały osoby zatrudnione w: ośrodkach pomocy społecznej (7 288 osób), domach pomocy społecznej (5 855 osób) oraz ośrodkach wsparcia (1 298 osób). Najmniej pracowników zatrudniały: domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (16 osób), kluby integracji społecznej (59 osób) oraz placówki specjalistycznego poradnictwa (70 osób).

Spośród kadry ośrodków wsparcia najliczniejszą grupę tworzyli pracownicy „ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi” (586 osób, w tym 561 pracowników środowiskowych domów samopomocy). Na dalszych miejscach znalazły się osoby pracujące w: dziennych domach pomocy (329 osób), noclegowniach, schroniskach, domach dla bezdomnych (240 osób) oraz „innych ośrodkach wsparcia” (185 osób).

W 2018 roku, w stosunku do roku 2017, ogólna liczba pracowników jednostek szczebla gminnego i powiatowego zwiększyła się o 368 osób, tj. o 2,4%. Największy liczbowy wzrost zanotowano w przypadku: ośrodków pomocy społecznej (143 osoby), domów pomocy społecznej (68 osób), ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi (66 osób) oraz placówek specjalistycznego poradnictwa (40 osób). Największy spadek liczby pracowników wystąpił w przypadku: dziennych domów pomocy (45 osób), znacznie mniejszy dotyczył: klubów integracji społecznej i "innych ośrodków wsparcia" (po 8 osób) oraz ośrodków interwencji kryzysowej 
(6 osób). 

Porównując poziomy zasobów kadrowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej 
w województwie śląskim oraz w kraju, można stwierdzić, że w 2018 roku były one nieco niższe 
w przypadku województwa. Na 10 tys. ludności przypadało przeciętnie 33,9 pracowników JOPS, natomiast w Polsce 34,4. W przypadku województwa niższe wskaźniki liczby mieszkańców przypadających na jednego pracownika JOPS dotyczyły: domów pomocy społecznej (śląskie 12,9; Polska 13,9), ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi (śląskie 1,3; Polska 2,0), w tym środowiskowych domów samopomocy (śląskie 1,2; Polska 2,0) oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie (śląskie 1,4; Polska 1,9). Warto przy tym podkreślić, że sytuacja w powiatowych centrach pomocy rodzinie wynika z faktu występowania w województwie śląskim dużej liczby miast na prawach powiatu (19 JST), w których nie ma PCPR-ów, a ich zadania realizują miejskie ośrodki pomocy rodzinie. 

W województwie śląskim wyższe niż w Polsce wskaźniki zanotowano w przypadku: ośrodków pomocy społecznej (śląskie 16,02; Polska 15,04), noclegowni, schronisk, domów dla bezdomnych (śląskie 0,53; Polska 0,24), ośrodków interwencji kryzysowej (śląskie 0,51; Polska 0,24), dziennych domów pomocy (śląskie 0,72; Polska 0,55), placówek specjalistycznego poradnictwa (śląskie 0,15; Polska 0,09), klubów integracji społecznej (śląskie 0,13; Polska 0,07) oraz „innych ośrodków wsparcia” (śląskie 0,41; Polska 0,35).

Wykres 33. Liczba pracowników JOPS na 10 tys. ludności wg powiatów - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 34. Struktura pracowników JOPS - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N=15 434).

* W tym środowiskowe domy samopomocy 561 osób.
Uwaga: Pracownicy wyszczególnionych jednostek nie muszą sumować się do ogółu, np. część pracowników mogła być oddelegowana do pracy w innym rodzaju jednostki.
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.	

Wykres 35. Zmiana liczby pracowników JOPS w województwie śląskim w latach 2017-2018.

* W tym środowiskowe domy samopomocy (+74 osoby).
Uwaga: Pracownicy wyszczególnionych jednostek nie muszą sumować się do ogółu, np. część pracowników mogła być oddelegowana do pracy w innym rodzaju jednostki.
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2017-2018.
Wykres 36. Liczba pracowników JOPS na 10 tys. ludności – województwo śląskie i Polska, stan na koniec 2018 r.

* W tym środowiskowe domy samopomocy (śląskie 1,23, Polska 1,95).
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

5.2. Pracownicy OPS i PCPR 

Ważną rolę w systemie pomocy społecznej pełnią ośrodki pomocy społecznej (OPS) oraz powiatowe centra pomocy rodzinie (PCPR). Do nich należy zwykle koordynacja działań pozostałych jednostek działających na terenie danej gminy/powiatu. W przypadku mniejszych gmin zdarza się, że ośrodek pomocy społecznej jest jedyną instytucją realizującą zadania wynikające z ustawy o pomocy społecznej.

W 2018 r. w obu rodzajach wyżej wymienionych instytucji usytuowanych na terenie województwa śląskiego zatrudnione były łącznie 7 932 osoby. W stosunku do roku 2017 zanotowano wzrost zatrudnienia o 159 osób, tj. o 2,0%. Wskaźnik liczby pracowników PCPR i OPS przypadających na 10 tys. ludności wyniósł 17,4 (w Polsce 16,9). W miastach na prawach powiatu i powiatach ziemskich wartości analizowanego wskaźnika wyniosły odpowiednio 17,2 
i 17,8. Najmniej korzystne jego wartości zanotowano w podregionach: gliwickim (14,6), rybnickim (15,2) i tyskim (15,7), a na poziomie powiatów w: Jastrzębiu-Zdroju (10,7), Tychach (11,5) oraz Częstochowie i Rybniku (po 13,1). 

Ośrodki pomocy społecznej oraz powiatowe centra pomocy rodzinie zatrudniają zarówno osoby bezpośrednio realizujące zadania z zakresu polityki społecznej, jak też pracowników zajmujących się administracyjną, finansową, prawną i techniczną obsługą realizacji wyżej wymienionych zadań. Do pierwszej grupy należą w szczególności:
•	osoby kierujące jednostkami: dyrektorzy, zastępcy dyrektorów, kierownicy oraz ich zastępcy;
•	kierownicy działów związanych z realizacją zadań z zakresu polityki społecznej;
•	główni specjaliści;
•	pracownicy socjalni;
•	konsultanci;
•	specjaliści pracy z rodziną;
•	aspiranci pracy socjalnej;
•	osoby wykonujące usługi opiekuńcze, w tym specjalistyczne.

Do pracowników zajmujących się techniczną i prawną obsługą realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej można zaliczyć koordynatorów do spraw komputeryzacji oraz radców prawnych. Oprócz tych dwóch stanowisk statystyki zatrudnienia w podstawowych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej uwzględniają jeszcze kategorię „pozostali pracownicy”, 
w skład której wchodzą między innymi pracownicy działów kadr, księgowości itp. Ponadto 
w ośrodkach pomocy społecznej oraz powiatowych centrach pomocy rodzinie zatrudnione są osoby realizujące zadania wynikające z innych ustaw z obszaru polityki społecznej, np. ustawy 
z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny 
i systemie pieczy zastępczej.

5.2.1. Pracownicy powiatowych centrów pomocy rodzinie

W województwie śląskim pod koniec 2018 r. w powiatowych centrach pomocy rodzinie pracowały łącznie 644 osoby realizujące zadania wynikające z ustawy o pomocy społecznej. Stanowiły one 4,2% ogółu zatrudnionych w JOPS na szczeblu gminnym i powiatowym. W latach 2017-2018 poziom zatrudnienia zwiększył się. W tym czasie przybyło 16 pracowników (wzrost o 2,5%). 

Wśród osób zatrudnionych w powiatowych centrach pomocy rodzinie w 2018 r. zdecydowanie dominowali „pozostali pracownicy” - 444 osoby (68,9%). Drugą pod względem liczebności kategorią byli pracownicy socjalni - 112 osób (17,4%). Na trzecim miejscu, z liczbą 59 osób (9,2%), znalazła się kadra kierownicza, w skład której wchodzili: dyrektorzy, zastępcy dyrektorów oraz kierownicy i ich zastępcy. Na innych niż wymienione stanowiskach zatrudnionych było łącznie 29 osób.
Oprócz wyżej wymienionych kategorii pracowników w powiatowych centrach pomocy rodzinie zatrudnione są osoby realizujące zadania z innych niż pomoc społeczna obszarów polityki społecznej, w tym m.in. z ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Wśród nich ważne miejsce zajmują koordynatorzy rodzinnej pieczy zastępczej. Na koniec 2018 r. 
w województwie śląskim zatrudnionych było 213 przedstawicieli tej kategorii.

Wykres 37. Struktura pracowników PCPR wg stanowisk - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N=644).

Uwaga: liczba pracowników wg stanowisk nie sumuje się do ogólnej ich liczby, gdyż dana osoba mogła być zaliczona do więcej niż jednej kategorii, np. główny specjalista mógł być jednocześnie pracownikiem socjalnym.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

5.2.2. Pracownicy ośrodków pomocy społecznej

W województwie śląskim na koniec 2018 r. w ośrodkach pomocy społecznej pracowało ogółem 7 288 osób realizujących zadania wynikające z ustawy o pomocy społecznej, które stanowiły 47,2% wszystkich zatrudnionych w JOPS na szczeblach gminnym i powiatowym. W latach 2017-2018 poziom zatrudnienia zwiększył się o 143 osoby (2,0%).

Struktura pracowników ośrodków pomocy społecznej wg stanowisk pracy była w 2018 r. bardzo podobna do tej z powiatowych centrów pomocy rodzinie. Zdecydowanie dominowali w niej „pozostali pracownicy” liczący 4 328 osób (59,4%). Drugą pod względem liczebności kategorią byli pracownicy socjalni – 2 264 osoby (31,1%). Na trzecim miejscu znalazły się osoby wykonujące usługi opiekuńcze - 274 osób (3,8%). Kadra kierownicza tworzyła frakcję liczącą 225 osób (3,1%). Inne stanowiska były zajmowane przez 172 osoby (2,4%). 
Podobnie jak w przypadku powiatowych centrów pomocy rodzinie również w ośrodkach pomocy społecznej zatrudnione są osoby realizujące zadania z innych niż pomoc społeczna obszarów polityki społecznej. Wśród nich ważną rolę odgrywają asystenci rodziny. Na koniec 2018 r. 
w województwie śląskim w OPS-ach zatrudnionych było 385 przedstawicieli tej kategorii.

Wykres 38. Pracownicy OPS wg stanowisk - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. 
(N= 7 288).

Uwaga: liczba pracowników wg stanowisk może nie sumować się do ogólnej ich liczby, gdyż dana osoba mogła być zaliczona do więcej niż jednej kategorii, np. główny specjalista mógł być jednocześnie pracownikiem socjalnym.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Kluczową grupę osób zatrudnionych w ośrodkach pomocy społecznej stanowią pracownicy socjalni. Do zadań pracownika socjalnego należy w szczególności:
1.	praca socjalna;
2.	dokonywanie analizy i oceny zjawisk, które powodują zapotrzebowanie na świadczenia 
z pomocy społecznej oraz kwalifikowanie do uzyskania tych świadczeń;
3.	udzielanie informacji, wskazówek i pomocy w zakresie rozwiązywania spraw życiowych osobom, które dzięki tej pomocy będą zdolne samodzielnie rozwiązywać problemy będące przyczyną trudnej sytuacji życiowej; skuteczne posługiwanie się przepisami prawa w realizacji tych zadań;
4.	pomoc w uzyskaniu dla osób będących w trudnej sytuacji życiowej poradnictwa dotyczącego możliwości rozwiązywania problemów i udzielania pomocy przez właściwe instytucje państwowe, samorządowe i organizacje pozarządowe oraz wspieranie 
w uzyskiwaniu pomocy;
5.	udzielanie pomocy zgodnie z zasadami etyki zawodowej;
6.	pobudzanie społecznej aktywności i inspirowanie działań samopomocowych 
w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych osób, rodzin, grup i środowisk społecznych;
7.	współpraca i współdziałanie z innymi specjalistami w celu przeciwdziałania i ograniczania patologii i skutków negatywnych zjawisk społecznych, łagodzenie skutków ubóstwa;
8.	inicjowanie nowych form pomocy osobom i rodzinom mającym trudną sytuację życiową oraz inspirowanie powołania instytucji świadczących usługi służące poprawie sytuacji takich osób i rodzin;
9.	współuczestniczenie w inspirowaniu, opracowaniu, wdrożeniu oraz rozwijaniu regionalnych i lokalnych programów pomocy społecznej ukierunkowanych na podniesienie jakości życia.

Na koniec 2018 r. ośrodki pomocy społecznej w województwie śląskim zatrudniały ogółem 2 264 pracowników socjalnych, z czego w rejonach opiekuńczych pracowały 1 344 osoby (59,4%). Wśród przedstawicieli tej kategorii zawodowej dominowały osoby zatrudnione na stanowisku „starszy pracownik socjalny” – 756 osób (33,4%). Kolejne miejsca zajmowali: „specjaliści pracy socjalnej” – 622 osoby (27,5%), „pracownicy socjalni” – 593 osoby (26,2%), oraz „starsi specjaliści pracy socjalnej" – 268 osób 11,8%). Ponadto 25 pracowników socjalnych (1,1%) było zatrudnionych na stanowisku „główny specjalista”.

Ustawa o pomocy społecznej w treści art. 110 ust. 11 stanowi, że: ośrodek pomocy społecznej zatrudnia pracowników socjalnych proporcjonalnie do liczby ludności gminy w stosunku jeden pracownik socjalny zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na 2000 mieszkańców lub proporcjonalnie do liczby rodzin i osób samotnie gospodarujących, objętych pracą socjalną 
w stosunku jeden pracownik socjalny zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na nie więcej niż 50 rodzin i osób samotnie gospodarujących. Z kolei w ust. 12 zawarto wymóg minimalnej liczby pracowników socjalnych. Według niego ośrodek pomocy społecznej powinien zatrudniać 
w pełnym wymiarze czasu pracy nie mniej niż 3 pracowników socjalnych.

W 2018 roku na 1 pracownika socjalnego ośrodka pomocy społecznej, zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy, przypadało 2 026 osób (w całym kraju 1 975). Jest to najgorszy wynik od 2012 roku, w którym to w statystykach zaczęto uwzględniać poziom zatrudnienia liczony 
w etatach. W miastach na prawach powiatu wartość wskaźnika liczby mieszkańców gminy przypadających na 1 pracownika socjalnego OPS była korzystniejsza niż w powiatach ziemskich (1 957 wobec 2 122). Spośród trzech rodzajów gmin najkorzystniejszy poziom zanotowano 
w gminach miejskich (1 977). Poniżej ustawowego minimum znalazły się natomiast gminy miejsko-wiejskie (2 211) oraz wiejskie (2 155). Porównując dane w ramach podregionów, można stwierdzić, że najmniej korzystne wartości analizowany wskaźnik przyjmował w: tyskim (2 390), rybnickim (2 261) i gliwickim (2 168).

Wiele ośrodków pomocy społecznej z terenu województwa śląskiego nie spełnia ustawowych wymogów zatrudnienia pracowników socjalnych dotyczących liczy ludności/środowisk przypadających na 1 pracownika socjalnego oraz minimalnej liczby pracowników socjalnych. Na koniec 2018 r. jedynie 142 OPS (85,0%) spełniało zakładane w ustawie warunki dotyczące liczby ludności/środowisk przypadających na 1 pracownika socjalnego, a 120 OPS (71,9%) zatrudniało minimum 3 pracowników socjalnych. Oba wymienione w ustawie kryteria spełniały zaledwie 102 ośrodki pomocy społecznej (61,1%). Wartość analizowanego wskaźnika najmniej korzystnie kształtowała się w podregionach: częstochowskim (35,5%), sosnowieckim (61,9%) oraz bytomskim (63,2%). Zdecydowanie gorzej wypadały w tym względzie powiaty ziemskie (57,4%) 
w stosunku do miast na prawach powiatów (89,5%). Ponadto daje się zauważyć wyraźna tendencja, zgodnie z którą im gmina bardziej „wiejska”, tym sytuacja mniej korzystna. O ile w gminach miejskich odsetek OPS spełniających ustawowe wymogi w dziedzinie zatrudnienia wynosił 83,7%, o tyle w gminach miejsko-wiejskich 63,6%, a w wiejskich zaledwie 49,0%. 

Wykres 39. Pracownicy socjalni OPS wg stanowisk - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r., (N= 2 264).

* Nazwa jednego ze stanowisk zajmowanych przez pracowników socjalnych.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.	

Wykres 40. Liczba ludności przypadająca na 1 pracownika socjalnego OPS zatrudnionego 
w pełnym wymiarze czasu pracy w latach 2012-2018 - stan na koniec danego roku.

Źródło: 1) Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2012-2018, 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 41. Liczba ludności przypadająca na 1 pracownika socjalnego OPS zatrudnionego 
w pełnym wymiarze czasu pracy - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło:1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 42. Odsetek ośrodków pomocy społecznej spełniających ustawowe wymogi dotyczące zatrudniania pracowników socjalnych - województwo śląskie, stan na koniec 2018 roku.

Źródło:1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

5.3. Kształcenie oraz szkolenie zawodowe kadr pomocy i integracji społecznej

Jednym z podstawowych warunków skutecznej integracji społecznej jest zapewnienie wysokiego poziomu kwalifikacji kadr instytucji zajmujących się realizacją tego zadania. Z kolei wzrostowi kompetencji pracowniczych sprzyja dostęp do bezpłatnych szkoleń, studiów, kursów specjalizacyjnych, specjalistycznego doradztwa oraz superwizji. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, realizując swoje ustawowe kompetencje oraz wykorzystując różnorodne źródła finansowania zapewnia kadrze podmiotów działających 
w obszarze pomocy i integracji społecznej możliwość bezpłatnego podnoszenia kwalifikacji.

W 2018 roku w ramach realizacji Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017-2020 oraz Programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych 
w województwie śląskim na lata 2016-2020 w zakresie organizowania różnych form doskonalenia zawodowego dla osób pracujących w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień, w tym przeciwdziałania przemocy w rodzinie, zorganizowano następujące szkolenia 
i konferencje:
•	dwudniowe szkolenie pn. Program socjoterapeutyczny w placówce wsparcia dziennego - praca z dziećmi z rodzin z problemem uzależnienia od środków psychoaktywnych;
•	dwudniową konferencję pn. Realizacja i finansowanie gminnych programów profilaktyki uzależnień;
•	cykl szkoleniowy pn. Narkotyki i nowe substancje psychoaktywne - jak skutecznie pomóc nastolatkowi i jego rodzinie;
•	cykl szkoleniowy pn. Motywowanie osadzonych z problemem uzależnienia do zmiany nawyków;
•	dwudniowe szkolenie pn. Uzależnienie od narkotyków - diagnoza i wczesna interwencja;
•	cykl szkoleniowy pn. Interwencja kryzysowa w sytuacji wystąpienia problemu alkoholowego oraz przemocy w rodzinie;
•	cykl szkoleniowy pn. Oddziaływania korekcyjno-edukacyjne - praca ze sprawcą przemocy 
w rodzinie;
•	cykl szkoleniowy pn. Zarządzanie zespołem interdyscyplinarnym ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie;
•	jednodniową konferencję pn. Jak skutecznie oddziaływać na osobę stosującą przemoc 
w rodzinie z problemem alkoholowym?.

W powyższych formach doskonalenia zawodowego wzięło udział łącznie 282 uczestników, 
w tym przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego, jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, gminnych komisji rozwiązywania problemów uzależnień, jednostek organizacyjnych systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej, systemu oświaty, organizacji pozarządowych, policji, służby więziennej oraz wymiaru sprawiedliwości.

W ramach realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014-2020 oraz Programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie w województwie śląskim na lata 2014-2020 w dniu 26 lipca 2018 roku podpisano umowę pomiędzy Skarbem Państwa – Wojewodą Śląskim a Województwem Śląskim o udzielenie dotacji na dofinansowanie organizowania szkoleń dla osób realizujących zadania związane z przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie. Zarząd Województwa Śląskiego powierzył realizację umowy Regionalnemu Ośrodkowi Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, który zorganizował następujące szkolenia z przedmiotowego obszaru:
•	cykl szkoleniowy pn. Dziecko doświadczające przemocy w rodzinie - diagnoza i pomoc;
•	cykl szkoleniowy pn. Prawne aspekty przeciwdziałania przemocy w rodzinie;
•	cykl szkoleniowy pn. Formy udzielania pomocy osobom doświadczającym przemocy 
w rodzinie;
•	cykl szkoleniowy pn. Praca z osobą stosującą przemoc w rodzinie;
•	trzydniowe szkolenie pn. Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych;
•	trzydniowe szkolenie pn. Formy udzielania pomocy osobom doświadczającym przemocy 
w rodzinie;
•	trzydniowe szkolenie pn. Prawne aspekty przeciwdziałania przemocy w rodzinie. 
•	Superwizję grupową dla członków zespołów interdyscyplinarnych i grup roboczych realizujących procedurę „Niebieskie Karty”.

We wszystkich wyżej wymienionych formach wsparcia wzięło udział łącznie 132 uczestników, reprezentujących jednostki organizacyjne pomocy społecznej, organy wymiaru sprawiedliwości, policję, system oświaty oraz organizacje pozarządowe.

W 2018 roku w związku z realizacją projektu Koordynacja i rozwój usług adopcyjnych wdrażanego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego zorganizował 
i przeprowadził: 
•	dwudniowe szkolenie pn. Agresja i autoagresja wśród dzieci i młodzieży;
•	dwudniowe szkolenie pn. Prowadzenie grup socjoterapeutycznych;
•	dwudniowe szkolenie pn. Prowadzenie grup wsparcia - część I;
•	dwudniowe szkolenie pn. Zaburzenia psychosomatyczne u dzieci i młodzieży - diagnoza 
i terapia;
•	trzydniowe szkolenie pn. Prowadzenie grup wsparcia;
•	trzy dwudniowe szkolenia pn. Przemoc seksualna wobec dzieci - diagnoza i formy pomocy;
•	dwudniowe szkolenie pn. Wykorzystanie podejścia psychodynamicznego w procesie kwalifikacji kandydatów na rodziców adopcyjnych;
•	jednodniowe szkolenie pn. Ochrona danych osobowych;
•	trzydniowe szkolenie pn. FAS/FASD - diagnoza i formy terapii;
•	dwudniowe szkolenie pn. Profilaktyka stresu i wypalenia zawodowego wynikającego 
z obciążenia w relacji wspierającej;
•	seminarium interdyscyplinarne pn. Zranione dzieci - praca z wychowankami pieczy zastępczej.

W wyżej wymienionych formach wsparcia wzięło udział 302 uczestników.

Zaspokojeniu potrzeb szkoleniowych służą także działania realizowane w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020, osi priorytetowej II: Efektywne polityki publiczne dla rynku pracy, gospodarki i edukacji, priorytetu inwestycyjnego 9i: Aktywne włączenie, w tym z myślą o promowaniu równych szans oraz aktywnego uczestnictwa 
i zwiększaniu szans na zatrudnienie, celu szczegółowego 2: Wzmocnienie potencjału instytucji działających na rzecz włączenia społecznego.

W 2017 r. wniosek aplikacyjny złożony przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, w partnerstwie z regionalnymi ośrodkami polityki społecznej 
z Wrocławia, Opola i Krakowa, został wybrany do dofinansowania w konkursie Szkolenia kadr systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej w zakresie realizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w ramach POWR.02.08.00-IP.03-00-001/16. Celem projektu jest podniesienie kompetencji przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego i kadr systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej oraz służb zaangażowanych w realizację zadań wynikających z ustawy z dnia 9 czerwca 2011 roku o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

W 2018 r. w związku z realizacją projektu Szkolenie i doskonalenie zawodowe kadr systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej zorganizowano następujące szkolenia, w których wzięło udział łącznie 961 uczestników:
•	Profesjonalne kadry zarządzające w obszarze wspierania rodziny i pieczy zastępczej (cykl składający się z 2 modułów);
•	Zlecanie zadań publicznych w obszarze wspierania rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz pozyskiwanie funduszy zewnętrznych;
•	Skuteczne motywowanie i ocenianie pracowników;
•	Budowanie lokalnego systemu wspierania rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów finansowych;
•	Wybrane zagadnienia prawne z obszaru wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej (cykl składający się z 2 modułów);
•	Warsztat pracy asystentów rodzin - grupa I (cykl składający się z 5 modułów);
•	Warsztat pracy asystentów rodzin - grupa II (cykl składający się z 5 modułów);
•	Prowadzenie grup wsparcia;
•	Depresja, zachowania suicydalne wśród dzieci i młodzieży – rozpoznawanie, sposoby postępowania i metody pracy - grupa I;
•	Depresja, zachowania suicydalne wśród dzieci i młodzieży – rozpoznawanie, sposoby postępowania i metody pracy - grupa II;
•	Studium przeciwdziałania przemocy w rodzinie (cykl składający się z 5 modułów);
•	FAS – diagnoza i formy pomocy - grupa I;
•	FAS – diagnoza i formy pomocy - grupa II;
•	Interwencja kryzysowa wobec osoby nieletniej (cykl składający się z 2 modułów);
•	Wspieranie procesu usamodzielniania wychowanków pieczy zastępczej;
•	Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu kadr wspierania rodziny i pieczy zastępczej (cykl składający się z 2 modułów);
•	Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach w pracy z rodziną wieloproblemową - grupa I (cykl składający się z 2 modułów);
•	Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach w pracy z rodziną wieloproblemową - grupa II (cykl składający się z 2 modułów);
•	Praca z dziećmi z zaburzeniami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania - grupa I (cykl składający się z 3 modułów);
•	Praca z dziećmi z zaburzeniami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania - grupa II (cykl składający się z 3 modułów);
•	Współpraca interdyscyplinarna na rzecz dziecka i rodziny;
•	Zadania opiekuna usamodzielniania oraz osoby pracującej z usamodzielnianym wychowankiem;
•	Ochrona danych osobowych w obszarze wspierania rodziny i pieczy zastępczej - grupa I;
•	Ochrona danych osobowych w obszarze wspierania rodziny i pieczy zastępczej - grupa II;
•	Wsparcie rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych – rola rodzin wspierających;
•	Zagadnienia więzi i przywiązania (cykl składający się z 2 modułów);
•	Diagnoza i procedura w sytuacji krzywdzenia i zaniedbywania dzieci w rodzinie (cykl składający się z 2 modułów).

Ponadto w związku z realizacją projektu Szkolenie i doskonalenie zawodowe kadr systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej organizowano wsparcie w postaci superwizji grupowej. 
W ramach 85 tego rodzaju usług ze wsparcia skorzystało 583 uczestników.

6. ŚWIADCZENIA POMOCY SPOŁECZNEJ

Osoby i rodziny, które nie są w stanie same pokonać trudnych sytuacji życiowych, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, mogą ubiegać się o przyznanie świadczeń pomocy społecznej. Dzielą się one na pieniężne i niepieniężne. 

Do świadczeń pieniężnych należą:
a)	zasiłek stały;
b)	zasiłek okresowy;
c)	zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy;
d)	zasiłek i pożyczka na ekonomiczne usamodzielnienie;
e)	pomoc na usamodzielnienie oraz na kontynuowanie nauki;
f)	świadczenie pieniężne na utrzymanie i pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego dla cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na pobyt czasowy udzielone w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach;
g)	wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki przyznane przez sąd.

Do świadczeń niepieniężnych zaliczają się:
a)	praca socjalna;
b)	bilet kredytowany;
c)	składki na ubezpieczenie zdrowotne;
d)	składki na ubezpieczenia społeczne;
e)	pomoc rzeczowa, w tym na ekonomiczne usamodzielnienie;
f)	sprawienie pogrzebu;
g)	poradnictwo specjalistyczne;
h)	interwencja kryzysowa;
i)	schronienie;
j)	posiłek;
k)	niezbędne ubranie;
l)	usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, w ośrodkach wsparcia oraz w rodzinnych domach pomocy;
m)	specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania oraz w ośrodkach wsparcia;
n)	mieszkanie chronione;
o)	pobyt i usługi w domu pomocy społecznej;
p)	pomoc w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, w tym w mieszkaniu chronionym, pomoc w uzyskaniu zatrudnienia, pomoc na zagospodarowanie w formie rzeczowej dla osób usamodzielnianych.

Podstawowym warunkiem przyznania pomocy jest zaistnienie jednego z problemów określonych w ustawie oraz – w przypadku świadczeń pieniężnych – dochód, którego wysokość nie przekracza określonych progów (tzw. kryteriów dochodowych).

W 2018 r. w województwie śląskim świadczenia pomocy społecznej, realizowane w ramach zadań własnych i zleconych, przyznano w trybie decyzji 109 984 osobom. Stanowiły one 2,4% ogółu ludności (w Polsce 3,4%). Świadczenia pieniężne decyzją przyznano 66 748 osobom, natomiast niepieniężne 57 832 osobom. Wśród ogółu osób, którym w trybie decyzji przyznano świadczenie pomocy społecznej udział pierwszej z wyżej wymienionej kategorii wyniósł 60,7% 
(w Polsce 59,1%), natomiast drugiej 52,6% (w Polsce 49,3%). W stosunku do roku 2017 liczba osób, którym decyzją przyznano świadczenia realizowane w ramach zadań zleconych i zadań własnych spadła o 14 536, tj. o 11,7%. W przypadku świadczeń pieniężnych nastąpił spadek 
o 10 244 osoby (13,3%), natomiast jeśli chodzi o świadczenia niepieniężne zanotowano spadek 
o 6 162 osoby (9,6%).

Pomocą udzieloną w postaci pracy socjalnej objęto w województwie śląskim w 2018 r. 79 384 rodziny liczące 162 451 osób. Rodziny korzystające z tego rodzaju wsparcia stanowiły 88,7% ogółu rodzin objętych pomocą społeczną (w Polsce 76,5%). Wyłącznie pracą socjalną wspierano 21 922 rodziny, tj. 24,5% ogółu rodzin korzystających z pomocy społecznej (w Polsce 19,6%). 
W analizowanym okresie liczba zawartych kontraktów socjalnych dotyczących osób i rodzin, 
z którymi zawierany jest kontrakt w zakresie rozwiązywania trudnej sytuacji życiowej wyniosła 6 017, a grupa objętych nimi osób liczyła 6 210. Liczba zawartych kontraktów socjalnych dotyczących osób będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy, o których mowa w art. 49 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. 
z 2018 r., poz. 1265, ze zm.), zawierany w celu wzmocnienia aktywności i samodzielności życiowej, zawodowej lub przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu wyniosła 2 802, a grupa objętych nimi osób liczyła 2 890. Liczba zawartych projektów socjalnych wyniosła 166. Było nimi objętych 3 916 osób.

6.1. Świadczenia udzielone w ramach zadań gmin

W ramach realizacji zadań gminy (własnych oraz zleconych) stosuje się cały wachlarz świadczeń dostosowanych do potrzeb poszczególnych kategorii klientów. Poniżej scharakteryzowano wybrane świadczenia. 

Opłacanie składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe – forma pomocy dla osób, które rezygnują z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi z matką, ojcem lub rodzeństwem.

Zasiłek stały – świadczenie, które przysługuje: 
1) pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej; 
2) pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

Zasiłek okresowy – świadczenie przysługujące w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego. Zasiłki okresowe przyznaje się: 
1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej; 2) rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny.

Zasiłek celowy – świadczenie przyznawane w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw 
w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Świadczenie to może być także przyznane w formie biletu kredytowanego. Osobom bezdomnym i innym osobom niemającym dochodu oraz możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych może być przyznany zasiłek celowy na pokrycie części lub całości wydatków na świadczenia zdrowotne. Zasiłek celowy może być przyznany również 
w celu realizacji postanowień kontraktu socjalnego. W takim przypadku może on być wypłacany niezależnie od dochodu, przez okres do 2 miesięcy od dnia, w którym osoba objęta kontraktem socjalnym, w trakcie jego realizacji, stała się osobą zatrudnioną. Do otrzymania zasiłku celowego uprawnione są również osoby lub rodziny, które poniosły straty w wyniku zdarzenia losowego bądź też klęski żywiołowej lub ekologicznej. W tego rodzaju przypadkach świadczenie to może być przyznane niezależnie od dochodu i może nie podlegać zwrotowi. 

Specjalny zasiłek celowy – bezzwrotne świadczenie przyznawane w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających określone 
w ustawie kryterium. 

Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie – przyznawana przez gminę w formie pieniężnej lub rzeczowej. Może być udzielona w postaci jednorazowego zasiłku celowego, nieoprocentowanej pożyczki lub poprzez udostępnienie maszyn i narzędzi pracy (stwarzających możliwość zorganizowania własnego warsztatu pracy) oraz urządzeń ułatwiających pracę osobom niepełnosprawnym.

Praca socjalna – świadczona jest na rzecz poprawy funkcjonowania osób i rodzin w ich środowisku społecznym. Pracę socjalną prowadzi się z osobami i rodzinami w celu rozwinięcia lub wzmocnienia ich aktywności i samodzielności życiowej oraz ze społecznością lokalną w celu zapewnienia współpracy i koordynacji działań instytucji i organizacji istotnych dla zaspokajania potrzeb członków społeczności. W pracy socjalnej wykorzystuje się właściwe tej działalności metody i techniki, stosowane z poszanowaniem godności osoby i jej prawa do samostanowienia, w tym kontrakt socjalny. Praca socjalna świadczona jest osobom i rodzinom bez względu na posiadany dochód.

Poradnictwo specjalistyczne – w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne – jest świadczone osobom i rodzinom, które mają trudności lub wykazują potrzebę wsparcia w rozwiązywaniu swoich problemów życiowych, bez względu na posiadany dochód. Poradnictwo prawne realizuje się przez udzielanie informacji o obowiązujących przepisach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, zabezpieczenia społecznego oraz ochrony praw lokatorów. Poradnictwo psychologiczne realizowane jest przez procesy diagnozowania, profilaktyki i terapii, natomiast poradnictwo rodzinne obejmuje problemy funkcjonowania rodziny, w tym problemy opieki nad osobą niepełnosprawną, a także terapię rodzinną.
Interwencja kryzysowa – stanowi zespół interdyscyplinarnych działań podejmowanych na rzecz osób i rodzin będących w stanie kryzysu. Celem interwencji kryzysowej jest przywrócenie równowagi psychicznej i umiejętności samodzielnego radzenia sobie, a dzięki temu zapobieganie przejściu reakcji kryzysowej w stan chronicznej niewydolności psychospołecznej. Interwencją kryzysową obejmuje się osoby i rodziny bez względu na posiadany dochód. W ramach interwencji kryzysowej udziela się natychmiastowej specjalistycznej pomocy psychologicznej, 
a w zależności od potrzeb – poradnictwa socjalnego lub prawnego oraz – w uzasadnionych sytuacjach – schronienia do 3 miesięcy. 

Schronienie – udzielenie go następuje przez przyznanie tymczasowego miejsca noclegowego w noclegowniach, schroniskach, domach dla bezdomnych i innych miejscach do tego przeznaczonych.

Ubranie – przyznanie niezbędnego ubrania następuje przez dostarczenie osobie potrzebującej: bielizny, odzieży i obuwia odpowiednich do jej indywidualnych właściwości oraz pory roku.

Posiłek – pomoc doraźna albo okresowa w postaci jednego gorącego posiłku dziennie. Przysługuje osobie, która własnym staraniem nie może go sobie zapewnić. Wsparcie to, przyznane dzieciom i młodzieży w okresie nauki w szkole, może być realizowane w formie zakupu posiłków.

Usługi opiekuńcze – pomoc przysługująca osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona. Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem.

Specjalistyczne usługi opiekuńcze to usługi opiekuńcze dostosowane do szczególnych potrzeb wynikających z rodzaju schorzenia lub niepełnosprawności, świadczone przez osoby ze specjalistycznym przygotowaniem zawodowym.

W 2018 r. w województwie śląskim na świadczenia pomocy społecznej realizowane w ramach zadań gmin wydatkowano kwotę 511 622 798 zł. Zdecydowaną większość środków – 504 590 378 zł (98,6%) - przeznaczono na sfinansowanie świadczeń przyznanych w ramach zadań własnych. W latach 2017-2018 wartość wydatków na zadania realizowane przez gminy spadła o 3 261 025 zł, tj. o 0,6%. 

Wykres 43. Struktura wydatków na świadczenia pomocy społecznej realizowane w ramach zadań gmin* - województwo śląskie, 2018 r., N= 511 622 798 zł.

* Łącznie z pomocą dla cudzoziemców, wynagrodzeniem należnym opiekunowi z tytułu sprawowania opieki przyznanej przez sąd oraz odpłatnością gminy za pobyt w domu pomocy społecznej.	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

6.1.1. Świadczenia udzielone w ramach zadań zleconych gminom

W ramach realizacji zadań zleconych gminie z zakresu pomocy społecznej w 2018 r. wypłacane były zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną. Udzielano również specjalistycznych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania dla osób 
z zaburzeniami psychicznymi oraz wypłacano przyznane przez sąd wynagrodzenia należne opiekunom z tytułu sprawowania opieki. Ponadto świadczenia, w tym zasiłki celowe w formie pieniężnej i w naturze (schronienie, posiłek, niezbędne ubranie), otrzymywali cudzoziemcy, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W 2018 r. w województwie śląskim w ramach realizacji zadań zleconych świadczenia wypłacono w 114 gminach (68,3%). Na ten cel wydatkowano ogółem 7 032 420 zł. W latach 2017-2018 wartość tego rodzaju środków spadła o 517 230 zł (6,9%). 

Koszt wypłaty świadczeń z pomocy społecznej w ramach realizacji zadań zleconych gminie w przeliczeniu na jednego mieszkańca wyniósł w 2018 r. w województwie śląskim 1,55 zł 
(w Polsce 3,80 zł). W miastach na prawach powiatu wskaźnik ten kształtował się na poziomie 1,61 zł, natomiast w powiatach ziemskich na poziomie 1,47 zł; w gminach wiejskich wyniósł 1,11 zł, w miejsko-wiejskich 1,32 zł, a miejskich 1,69 zł. Najwyższe wartości analizowany wskaźnik osiągnął w podregionach: katowickim (2,11 zł), częstochowskim (2,09 zł) oraz tyskim (1,63 zł); 
w powiatach: myszkowskim (5,99 zł), m. Świętochłowice (4,46 zł) oraz w mikołowskim (3,28 zł); 
a na poziomie gmin w: Lelowie (21,12 zł), Szczyrku (9,00 zł) oraz Żarkach (8,58 zł).

Zdecydowana większość wydatków w 2018 r. została przeznaczona na pokrycie kosztów specjalistycznych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi (4 986 923 zł) oraz wypłatę przyznanych przez sąd wynagrodzeń należnych opiekunom z tytułu sprawowania opieki (1 956 967 zł). Znacznie mniej przeznaczono na wypłatę zasiłków celowych na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną (79 760 zł). Natomiast na pomoc dla cudzoziemców przeznaczono zaledwie 8 770 zł.

Wykres 44. Wydatki na świadczenia realizowane w ramach zadań zleconych gminom w przeliczeniu na 1 mieszkańca - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.			

Wykres 45. Wydatki na świadczenia realizowane w ramach zadań zleconych gminom 
w przeliczeniu na 1 mieszkańca wg powiatów - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.	

Wykres 46. Gminy o najwyższych wydatkach przeznaczonych na świadczenia realizowane 
w ramach zadań zleconych gminom w przeliczeniu na 1 mieszkańca - województwo śląskie, 
2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.
Wykres 47. Struktura wydatków przeznaczonych na świadczenia realizowane w ramach zadań zleconych gminom - województwo śląskie, 2018 r., N=7 032 420 zł.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 48. Przeciętne wysokości świadczeń przyznanych w ramach realizacji zadań zleconych gminom – województwo śląskie i Polska, 2018 r.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.
6.1.2. Świadczenia udzielone w ramach zadań własnych gmin

W ramach realizacji zadań własnych gmin z zakresu pomocy społecznej w 2018 r. były przyznawane następujące świadczenia: 
1.	zasiłki stałe;
2.	zasiłki okresowe;
3.	schronienie; 
4.	posiłek (w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki szkolnej);
5.	ubranie;
6.	usługi opiekuńcze (w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze);
7.	zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świadczenia zdrowotne osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ (w tym dla osób bezdomnych);
8.	zasiłki celowe na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego; 
9.	zasiłki celowe w formie biletu kredytowego;
10.	sprawianie pogrzebu (w tym osobom bezdomnym);
11.	poradnictwo specjalistyczne (prawne, psychologiczne, rodzinne);
12.	interwencja kryzysowa;
13.	praca socjalna;
14.	odpłatność gminy za pobyt w domu pomocy społecznej;
15.	„inne zasiłki celowe i w naturze” (w tym zasiłki specjalne celowe);
16.	zasiłki celowe przyznane niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2.

W 2018 r. w województwie śląskim na wypłatę świadczeń z pomocy społecznej w ramach realizacji wyżej wymienionych zadań własnych gminy wydatkowały ogółem 504 590 378 zł. 
W 2018 roku w stosunku do 2017 roku wartość wydatków zmniejszyła się o 2 743 795 zł (0,5%). 

W 2018 r. na poziomie regionu na jednego mieszkańca przypadało przeciętnie 110,94 zł wydatkowanych na świadczenia realizowane w ramach zadań własnych gmin (w kraju 128,43 zł). W miastach na prawach powiatu wartość ta kształtowała się na poziomie 136,99 zł, natomiast w powiatach ziemskich wyniosła 77,75 zł. Przeciętnie najwięcej wydatkowano w gminach miejskich (127,77 zł), mniej w miejsko-wiejskich (75,67 zł), a najmniej w wiejskich (62,20 zł). Najwyższe wartości analizowany wskaźnik osiągnął w podregionach: katowickim (158,15 zł), gliwickim (129,74 zł) i częstochowskim (117,27 zł); w miastach na prawach powiatu będących jednocześnie gminami: Siemianowicach Śląskich (196,31 zł) i Chorzowie (190,57 zł) oraz w gminie Czeladź (193,74 zł). Z kolei najniższe wydatki na świadczenia realizowane w ramach zadań własnych gmin w przeliczeniu na 1 mieszkańca zanotowano w podregionach: tyskim (71,21 zł), bielskim (80,67 zł), rybnickim (85,00 zł); powiatach: pszczyńskim (47,85 zł), bieruńsko-lędzińskim (53,70 zł) i rybnickim (56,65 zł) oraz gminach: Ornontowice (11,01 zł), Suszec (16,83 zł) i Wyry (23,01 zł).

W 2018 r. w ramach realizacji zadań własnych gmin najwięcej środków przeznaczono na: odpłatność gminy za pobyt w DPS (205 770 896 zł), zasiłki stałe (90 800 598 zł) oraz „inne zasiłki celowe i w naturze” (62 961 650 zł). Do świadczeń o wysokim poziomie wydatków należały także: zasiłki okresowe (53 967 516 zł), usługi opiekuńcze (43 224 487 zł) oraz zapewnienie posiłku (25 642 138 zł). Najmniej środków wydatkowano natomiast na: zasiłki celowe przyznawane niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2 (120 zł) oraz zasiłki celowe w formie biletu kredytowego (110 zł). Na pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie nie wydatkowano żadnych środków.

W porównaniu z rokiem 2017, wśród najczęściej udzielanych świadczeń, największy liczbowy wzrost wydatków dotyczył: odpłatności gminy za pobyt w DPS (+15 082 339 zł) oraz usług opiekuńczych (+3 883 506 zł), natomiast największy spadek wystąpił w przypadku: zasiłków okresowych (-13 925 288 zł), zasiłków stałych (-3 379 100 zł), „innych zasiłków celowych 
i w naturze” (-2 865 890 zł) oraz świadczeń na zapewnienie posiłku (-2 146 748 zł).
		 
W 2018 roku w stosunku do 2017 roku, spośród najczęściej udzielanych świadczeń, największy procentowy wzrost przeciętnej ich wysokości zanotowano w przypadku: zasiłków celowych 
w formie biletu kredytowego (+123,0% - z 24,67 zł do 55,00 zł), zasiłków celowych na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego (+22,9% - z 2 322,03 zł do 2 852,78 zł), zasiłków celowych na pokrycie wydatków na świadczenia zdrowotne osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ (+19,0% - z 87,88 zł do 104,61 zł) oraz środków przeznaczonych na zapewnienie posiłku (+13,5% - z 4,62 zł do 5,25 zł). Procentowy wzrost przeciętnej wysokości świadczeń dotyczył także: świadczeń na usługi opiekuńcze (+9,9% - z 15,31 zł do 16,82 zł), zasiłków specjalnych celowych (+8,8% - z 239,36 zł do 260,45 zł), odpłatności gminy za pobyt mieszkańców w DPS (+5,6% - z 2 274,41 zł do 2 400,98 zł), udzielenia schronienia (+2,4% - 
z 26,82 zł do 27,46 zł), zasiłków stałych (+2,2% - z 474,90 zł do 485,12 zł) oraz świadczeń na sprawienie pogrzebu (+0,3% - z 2 113,93 zł do 2 121,33 zł). Spadek zanotowano w przypadku: zasiłków okresowych (-1,5% - z 301,55 zł do 296,93 zł) oraz pomocy na zapewnienie ubrania 
(-0,7% - z 103,86 zł do 103,13 zł).

W 2018 roku, wśród udzielanych świadczeń, najwyższe procentowe różnice pomiędzy ich przeciętną wysokością w województwie śląskim i w Polsce – na niekorzyść województwa śląskiego – zanotowano w przypadku: sprawienia pogrzebu (-15,3% - śląskie 2 121,33 zł; Polska 2 505,60 zł), zasiłków okresowych (-9,6% - śląskie 296,93 zł; Polska 328,29 zł), odpłatności gminy za pobyt mieszkańców w DPS (-7,8% - śląskie 2 400,98 zł; Polska 2 603,52 zł), zasiłków stałych (-4,0% - śląskie 485,12 zł; Polska 505,17 zł), usług opiekuńczych (-3,9% - śląskie 16,82 zł; Polska 17,50 zł), pomocy na zapewnienie ubrania (-1,3% - śląskie 103,13 zł; Polska 104,48 zł), zasiłków celowych na pokrycie wydatków na świadczenia zdrowotne osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ (-0,6% - śląskie 104,61 zł; Polska 105,29 zł) oraz zasiłków specjalnych celowych (-0,2% - śląskie 260,45 zł; Polska 261,06 zł).

W 2018 roku wyższe od średniej krajowej przeciętne kwoty świadczeń w województwie śląskim zanotowano dla: zasiłku celowego w formie biletu kredytowego (+154,4% - śląskie 55,00 zł; Polska 21,62 zł), zapewnienia posiłku (+4,9% - śląskie 5,25 zł; Polska 5,00 zł), zasiłku celowego na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego (+3,5% - śląskie 2 852,78 zł; Polska 2 757,60 zł), oraz zapewnienia schronienia (+1,7% - śląskie 27,46 zł; Polska 26,99 zł).	

Wykres 49. Wydatki na świadczenia realizowane w ramach zadań własnych gmin w przeliczeniu na 1 mieszkańca - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.			

Wykres 50. Wydatki na świadczenia realizowane w ramach zadań własnych gmin w przeliczeniu na 1 mieszkańca wg powiatów - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.		

Wykres 51. Gminy o najwyższych wydatkach na świadczenia realizowane w ramach zadań własnych w przeliczeniu na 1 mieszkańca - województwo śląskie, 2018 r.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Wykres 52. Struktura wydatków na świadczenia realizowane w ramach zadań własnych gmin -województwo śląskie, 2018 r., N=504 590 378 zł.

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczenia na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.		

Wykres 53. Wydatki na odpłatność gminy za pobyt mieszkańców w DPS - województwo śląskie, lata 2010-2018.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2010-2018.
Wykres 54. Przeciętne wysokości świadczeń przyznanych w ramach realizacji zadań własnych gmin – województwo śląskie i Polska, 2018 r., cz. 1.

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczenia na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 55. Przeciętne wysokości świadczeń przyznanych w ramach realizacji zadań własnych gmin – województwo śląskie i Polska, 2018 r., cz. 2.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.
6.2. Świadczenia udzielone w ramach zadań powiatów

W 2018 r. w województwie śląskim na świadczenia pomocy społecznej realizowane w ramach zadań powiatów wydatkowano kwotę 1 097 628 zł. Zdecydowaną jej większość stanowiły wydatki na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem.

Wykres 56. Struktura wydatków na świadczenia pomocy społecznej realizowane w ramach zadań powiatu - województwo śląskie, 2018 r., N=1 097 628 zł.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.		

6.2.1. Pomoc mająca na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem

Osoba pełnoletnia opuszczająca dom pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży oraz schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy, specjalny ośrodek wychowawczy, młodzieżowy ośrodek socjoterapii zapewniający całodobową opiekę 
i młodzieżowy ośrodek wychowawczy, może zostać objęta pomocą mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem. W jej ramach wspierana osoba może skorzystać z pracy socjalnej oraz pomocy:
1)	pieniężnej na usamodzielnienie;
2)	pieniężnej na kontynuowanie nauki;
3)	w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, w tym w mieszkaniu chronionym;
4)	w uzyskaniu zatrudnienia;
5)	na zagospodarowanie - w formie rzeczowej.

W 2018 r. w województwie śląskim na wypłatę wyżej wymienionych świadczeń wydatkowano ogółem 983 126 zł, co w przeliczeniu na 1 mieszkańca dało przeciętnie 0,22 zł (w kraju 0,18 zł). W miastach na prawach powiatu wartość tego wskaźnika kształtowała się na poziomie 0,29 zł, a w powiatach ziemskich 0,13 zł. Najwyższe jego wartości zanotowano w podregionach: katowickim (0,44 zł), sosnowieckim (0,21 zł) oraz rybnickim (0,18 zł), a na poziomie powiatów 
w: Chorzowie (1,40 zł), Świętochłowicach (0,72 zł) oraz Bytomiu (0,43 zł). 

Najniższe wartości analizowany wskaźnik przyjmował w podregionach: tyskim (0,07 zł), bielskim (0,16 zł), częstochowskim (0,16 zł) oraz gliwickim (0,17 zł), natomiast na poziomie powiatów 
w: częstochowskim, mikołowskim, myszkowskim i m. Piekary Śląskie (gdzie nie zanotowano żadnych wydatków w ramach pomocy mającej na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem) oraz w kłobuckim (0,02 zł). 
	
W 2018 roku w stosunku do 2017 roku wartość wydatków na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem spadła o 281 795 zł, tj. o 22,3%. W 2018 r. 
w ramach tego rodzaju pomocy najwięcej środków przeznaczono na: pomoc pieniężną na kontynuowanie nauki (749 220 zł) oraz pomoc pieniężną na usamodzielnienie (141 872 zł). Na trzecim i czwartym miejscu znalazły się natomiast: pomoc na zagospodarowanie w formie rzeczowej (81 925 zł) oraz pomoc mająca na celu uzyskanie odpowiednich warunków mieszkaniowych (10 109 zł). 	

W porównaniu z rokiem 2017, spadek wydatków dotyczył wszystkich świadczeń: pomocy na zagospodarowanie w formie rzeczowej (o 44,6% - z 147 857 zł do 81 925 zł), pomocy pieniężnej na usamodzielnienie (o 22,1% - z 182 053 zł do 141 872 zł), uzyskania odpowiednich warunków mieszkaniowych (o 21,7% - z 12 916 zł do 10 109 zł) oraz pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki (o 18,7% - z 922 095 zł do 749 220 zł). 

W 2018 roku w stosunku do 2017 roku wzrost przeciętnej wysokości świadczeń zaobserwowano jedynie w przypadku: pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych (o 35,7% - z 248,38 zł do 336,97 zł). W przypadku pozostałych świadczeń wystąpił spadek: pomocy na zagospodarowanie w formie rzeczowej (o 23,6% - z 2 899,16 zł do 2 214,19 zł), pomocy pieniężnej na usamodzielnienie (o 9,1% - z 3 715,37 zł do 3 377,90 zł) oraz pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki (o 0,9% - z 520,37 zł do 515,64 zł). 

Z porównania przeciętnych wartości świadczeń udzielanych w 2018 roku na poziomie województwa i całego kraju wynika, iż największą różnicę procentową – na niekorzyść województwa śląskiego – zanotowano w przypadku pomocy na zagospodarowanie w formie rzeczowej (-28,1%). Mniejsza różnica wystąpiła w przypadku uzyskania odpowiednich warunków mieszkaniowych (-12,0%) oraz pomocy pieniężnej na usamodzielnienie (-5,8%). Przeciętną wartość świadczeń wyższą od ogólnopolskiej zanotowano w przypadku pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki – o 0,3% wyższa niż w kraju.

Wykres 57. Wydatki na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem* w przeliczeniu na 1 mieszkańca - województwo śląskie, 2018 r.

* Dla osób opuszczających: specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii zapewniające całodobową opiekę, domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małymi dziećmi i kobiet w ciąży, schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze.	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.		

Wykres 58. Wydatki na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem* w przeliczeniu na 1 mieszkańca wg powiatów - województwo śląskie, 2018 rok.

* Dla osób opuszczających: specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii zapewniające całodobową opiekę, domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małymi dziećmi i kobiet w ciąży, schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze.			

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.
Wykres 59. Struktura wydatków na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem* - województwo śląskie, 2018 r., N= 983 126 zł.

* Dla osób opuszczających: specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii zapewniające całodobową opiekę, domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małymi dziećmi i kobiet w ciąży, schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze.
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 60. Przeciętne wysokości świadczeń przyznanych w ramach pomocy mającej na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem* - województwo śląskie i Polska, 2018 r.

* Dla osób opuszczających: specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii zapewniające całodobową opiekę, domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małymi dziećmi i kobiet w ciąży, schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze.	
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.
6.2.2. Pomoc cudzoziemcom, którzy uzyskali status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą

Cudzoziemcowi, który uzyskał w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą, może zostać udzielona pomoc mająca na celu wspieranie procesu jego integracji. Pomoc ta, której udziela się w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy, obejmuje:
1.	świadczenia pieniężne w wysokości od 446 zł do 1 175 zł miesięcznie na osobę, przeznaczone na utrzymanie oraz pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego;
2.	opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne;
3.	pracę socjalną;
4.	poradnictwo specjalistyczne, w tym prawne, psychologiczne i rodzinne;
5.	udzielanie informacji oraz wsparcia w kontaktach z innymi instytucjami, w szczególności z instytucjami rynku pracy, ze środowiskiem lokalnym oraz organizacjami pozarządowymi;
6.	inne działania wspierające proces integracji cudzoziemca.

Na sfinansowanie świadczeń przyznawanych z tytułu pomocy cudzoziemcom, którzy uzyskali status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą w województwie śląskim w 2018 r. wydatkowano środki w wysokości 114 502 zł. Przeciętna wysokość wydatków w przeliczeniu na 1 mieszkańca kształtowała się na poziomie 3 groszy (średnia krajowa wyniosła 10 groszy). Na „pomoc dla cudzoziemców ze statusem uchodźcy” wydatkowano 67 138 zł, które zostały przeznaczone na „świadczenia pieniężne na utrzymanie” (44 098 zł) oraz wydatki związane z nauką języka polskiego (23 040 zł). Na pomoc dla cudzoziemców z ochroną uzupełniającą wydatkowano 47 364 zł, które przeznaczono na „świadczenia pieniężne na utrzymanie” (38 820 zł) oraz „wydatki związane z nauką języka polskiego” (8 544 zł).

W porównaniu z rokiem 2017 kwota środków przeznaczonych na świadczenia przyznawane 
w ramach pomocy cudzoziemcom, którzy uzyskali status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą 
w roku 2018 była wyższa o 37 726 zł, tj. o 49,1%. 

7. ORGANIZACJE POZARZĄDOWE

Organy administracji rządowej i samorządowej organizują pomoc społeczną, współpracując 
w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi 
i prawnymi. 

Najważniejszym elementem współpracy jest zlecanie organizacjom pożytku publicznego, 
w drodze otwartych konkursów, realizacji zadań publicznych przez organy administracji publicznej. Kwestie te szczegółowo reguluje ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

W myśl tej ustawy działalnością pożytku publicznego jest działalność społecznie użyteczna 
w sferze określonych zadań publicznych, prowadzona przez organizacje pozarządowe (podmioty określone w art. 3, ust. 2).

Sfera zadań publicznych obejmuje między innymi zadania w zakresie pomocy społecznej, w tym pomocy rodzinom i osobom będącym w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych rodzin i osób, a także:
a)	wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej; 
b)	działalności na rzecz integracji i reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym; 
c)	działalności charytatywnej; 
d)	działalności na rzecz osób niepełnosprawnych; 
e)	promocji zatrudnienia i aktywizacji zawodowej osób pozostających bez pracy 
i zagrożonych zwolnieniem z pracy; 
f)	wypoczynku dzieci i młodzieży; 
g)	promocji i organizacji wolontariatu; 
h)	przeciwdziałania uzależnieniom i patologiom społecznym.

Zlecanie realizacji zadań publicznych może przybrać jedną z dwóch form:
•	powierzania wykonywania zadań publicznych wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji lub
•	wspierania wykonywania zadań publicznych wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji.

Wspieranie wiąże się z częściowym uczestnictwem organu administracji publicznej w kosztach działań podejmowanych przez organizacje pozarządowe, natomiast powierzanie 
z finansowaniem całości przedsięwzięcia. 

Warto nadmienić, iż są to dwa odrębne tryby zlecania, które mogą być stosowane alternatywnie. O wyborze odpowiedniego trybu decyduje organ administracji publicznej, mając na względzie specyfikę realizowanego zadania publicznego.

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie precyzuje niezbędne elementy oferty przedstawionej przez organ administracji, procedurę przeprowadzania konkursów oraz warunki, jakim musi odpowiadać umowa zawarta z organizacją pozarządową. Jednocześnie przyznaje organom administracji publicznej odpowiednie uprawnienia kontrolne wobec podmiotów realizujących zadania publiczne. Organy administracji publicznej mogą także zlecać organizacjom pozarządowym realizację zadań zgodnie z ustawą Prawo zamówień publicznych, np. w trybie przetargu, zapytania o cenę, czy zamówienia do 30 tys. euro. 

W 2019 roku gminy i powiaty wypełniały nową wersję formularza OZPS. Zakres danych na temat współpracy z organizacjami pozarządowymi, zawartych w wyżej wymienionym narzędziu obejmował:
•	zlecanie zadań w trybie działalności pożytku publicznego, w tym: liczbę JST zlecających zadania, liczbę organizacji pozarządowych, którym zlecono zadania, liczbę zleceń/umów ogółem oraz wartość przekazanych środków;
•	zlecanie zadań w trybie zamówień publicznych, w tym: liczbę JST zlecających zadania, liczbę organizacji pozarządowych, którym zlecono zadania oraz wartość wydatkowanych środków;
•	zlecanie usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych oraz prowadzenie placówek pomocy społecznej, w tym: liczbę JST zlecających tego rodzaju usługi, liczbę organizacji je realizujących oraz przeznaczoną na to kwotę.

Niestety powyższe dane nie były agregowane w Centralnej Aplikacji Statystycznej w formie ilościowej (w postaci tabelarycznej). Gminy i powiaty miały możliwość uzupełnienia tekstu przygotowanego przez twórców narzędzia lub też podania własnego opisu. W rezultacie otrzymano informacje o charakterze ilościowo-jakościowym. Ich analiza pozwoliła na otrzymanie poniższych wyników, które jednakże, z uwagi na konstrukcję narzędzia, nie mogą stanowić podstawy do wyciągania jednoznacznych wniosków o stanie współpracy jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi.

Informacje na temat współdziałania JST z organizacjami pozarządowymi w 2017 r., w tym trybów zlecania zadań, rodzaju zlecanych usług oraz kwot przeznaczonych na ten cel można znaleźć 
w opracowaniu Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego Ocena zasobów pomocy społecznej. Województwo śląskie 2018.

Tabela 1. Struktura jednostek samorządu terytorialnego ze względu na zlecanie organizacjom pozarządowym realizacji zadań w obszarze pomocy i wsparcia - województwo śląskie w 2018 r.

Wyszczególnienie	Liczba odpowiedzi	% odpowiedzi	
Czy JST współpracowała z organizacjami pozarządowymi?	tak	107	58,8	
	nie	5	2,7	
	brak danych	70	38,5	
	RAZEM	182	100,0	
Czy JST zlecało realizację zadań organizacjom pozarządowym?	tak	82	45,3	
	nie	37	20,4	
	nie dotyczy	5	2,8	
	brak danych	57	31,5	
	RAZEM	181	100,0	
W jakim trybie JST zlecała realizację zadań?	zamówienia publiczne	tak	26	14,4	
		nie	30	16,6	
		nie dotyczy	44	24,3	
		brak danych	81	44,8	
		RAZEM	181	100,0	
	działalność pożytku publicznego	tak	67	37,2	
		nie	24	13,3	
		nie dotyczy	44	24,4	
		brak danych	45	25,0	
		RAZEM	180	100,0	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS - edycja 2018/2019.

Dane dotyczące kwestii prowadzenia jednostek organizacyjnych pomocy społecznej przez podmioty inne niż powiat i gmina zawiera sprawozdanie MRPiPS-03. Wskazują one, że 
w województwie śląskim na koniec 2018 r. wyżej wymienione podmioty prowadziły prawie co trzecią jednostkę organizacyjną pomocy społecznej. W przypadku poszczególnych podregionów najwyższe wartości analizowany wskaźnik przyjmował w: częstochowskim (56,9%), tyskim (44,1%) oraz katowickim (40,9%), natomiast najniższe w: bytomskim (10,0%), sosnowieckim (16,7%) oraz rybnickim (20,7%). Rodzaj powiatu nie różnicował znacząco częstości prowadzenia specjalistycznych JOPS przez podmioty inne niż gmina i powiat. Jeśli chodzi o poszczególne powiaty najwyższe wartości analizowany wskaźnik osiągnął w: m. Częstochowa (72,2%), pszczyńskim (66,7%) oraz gliwickim (58,3%). W 8 powiatach nie zanotowano występowania jednostek organizacyjnych pomocy społecznej prowadzonych przez podmioty inne niż jednostki samorządu terytorialnego.

W 2018 r. podmioty inne niż powiat i gmina prowadziły jedyny działający w województwie śląskim „inny ośrodek wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi” oraz jedyny rodzinny dom pomocy. Znaczący udział tego rodzaju podmiotów był charakterystyczny dla: domów dla matek 
z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (4 z 6 jednostek), schronisk dla bezdomnych (61,5%), środowiskowych domów samopomocy (51,2%), dziennych domów pomocy (46,4%) oraz domów pomocy społecznej (43,9%). W tym czasie najmniejszym udziałem jednostek prowadzonych przez podmioty inne niż gmina i powiat charakteryzowały się: kluby integracji społecznej (żadna 
z 15 tego rodzaju jednostek), mieszkania chronione (4,7%), jednostki specjalistycznego poradnictwa (1 z 5 jednostek), ośrodki interwencji kryzysowej (20,0%), „inne ośrodki wsparcia” (23,1%), kluby samopomocy inne niż dla osób z zaburzeniami psychicznymi (1 z 4 jednostek) oraz noclegownie (25,0%).

W latach 2017-2018 nastąpił niewielki spadek liczby JOPS prowadzonych przez podmioty inne niż gmina i powiat (ubyła 1 jednostka), a ich udział zmniejszył się o 0,9 punktu procentowego. W 2018 roku województwo śląskie – w stosunku do średniej krajowej – charakteryzowało się nieco niższym udziałem jednostek prowadzonych przez tego rodzaju podmioty. O ile w całym kraju wynosił on przeciętnie 33,7%, to w województwie śląskim wspomniane już 31,3%.

Wykres 61. Struktura specjalistycznych JOPS wg podmiotu prowadzącego – województwo śląskie, stan na koniec 2018 r. (N=476).

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 62. Odsetek specjalistycznych JOPS prowadzonych przez podmioty inne niż jednostki samorządu terytorialnego wg podregionów oraz rodzajów powiatów -  województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Wykres 63. Odsetek specjalistycznych JOPS prowadzonych przez podmioty inne niż jednostki samorządu terytorialnego wg powiatów - województwo śląskie, stan na koniec 2018 r.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

8. PROGNOZY DOTYCZĄCE SYTUACJI W POMOCY SPOŁECZNEJ W 2019 ROKU

Prognozy dotyczące sytuacji w pomocy społecznej w 2019 roku zostały oparte w całości o dane przekazane przez OPS-y i PCPR-y za pośrednictwem formularzy Ocena zasobów pomocy społecznej - edycja 2018/2019. Narzędzie to, udostępnione przez Ministerstwo Rodziny, Pracy 
i Polityki Społecznej, było wypełniane przez podstawowe jednostki organizacyjne pomocy społecznej i przesyłane do ROPS z wykorzystaniem Centralnej Aplikacji Statystycznej (CAS). Choć do Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego wpłynęły formularze ze wszystkich 184 tego rodzaju jednostek, to jednak nie wszystkie OPS-y i PCPR-y przekazały komplet informacji dotyczących prognoz na 2019 rok.

Ze względu na specyficzne cechy oraz sposób raportowania za pomocą wyżej wymienionego narzędzia, a także w celu zwiększenia wiarygodności danych, w trakcie analizy otrzymanych za jego pośrednictwem danych zastosowano wieloetapową procedurę kontroli wartości odstających (nietypowych). 

Ostateczne wykluczenie z analizy wartości odstających poprzedzała ich identyfikacja w ramach zmiennych i obserwacji. Nietypowe dane w kolumnach (zmienne) identyfikowano 
z wykorzystaniem odchylenia standardowego. Z kolei nietypowe dane w wierszach (obserwacje), dotyczące prognoz na 2019 rok, weryfikowano za pomocą przedziałów. W przypadku danych 
w kolumnach jako wartości odstające traktowano te, które różniły się od średniej o trzy odchylenia standardowe (in plus lub in minus). W odniesieniu do roku 2019 jako nietypowe uznawano wartości, które o 50% przewyższały te z 2018 roku lub były od nich o 25% niższe. Należy podkreślić, że zidentyfikowanie danej wartości jako odstającej nie oznaczało jej automatycznego usunięcia. Tego rodzaju dane były analizowane pod względem merytorycznym oraz dodatkowo porównywane z ich odpowiednikami ze sprawozdania MRPiPS-03 oraz danymi z poprzednich lat. Powyższy proces umożliwił otrzymanie maksymalnej, w danych warunkach, ilości wiarygodnych informacji.

Przyjęty sposób analizy otrzymanych danych umożliwia zwiększenie precyzji prognoz. Z drugiej jednak strony utrudnia on porównywanie ze sobą danych liczbowych dotyczących konkretnego roku. Porównania takie są możliwe tylko w przypadku wartości procentowych ujętych w kolumnie „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”. 

8.1. Korzystający z pomocy społecznej

Zgodnie z prognozami ośrodków pomocy społecznej oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie w 2019 roku liczba rodzin, którym zostaną przyznane świadczenia będzie mniejsza od tej z 2018 roku o 1,2%, natomiast liczba osób w tego rodzaju rodzinach będzie mniejsza o 1,3%. 

Tabela 2. Liczba osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej - województwo śląskie, prognoza na rok 2019.

Wyszczególnienie	Wartość 
w roku 2018	Wartość prognozowana na rok 2019	Prognozowana zmiana 
w latach 2018-2019 (w %)	Liczba JOPS	
Liczba osób, którym udzielono pomocy i wsparcia	195 829	193 903	-1,0	175	
Osoby i rodziny, z którymi przeprowadzono wywiad środowiskowy	liczba osób	109 244	108 699	-0,5	177	
	liczba rodzin	90 465	89 345	-1,2	184	
	liczba osób w rodzinach	177 564	174 948	-1,5	182	
Osoby 
i rodziny, którym przyznano świadczenie	liczba osób	ogółem	110 766	109 457	-1,2	184	
		w tym osoby:	długotrwale korzystające*	66 999	65 871	-1,7	184	
			w wieku	przedprodukcyjnym	31 291	30 800	-1,6	184	
				produkcyjnym	55 892	55 218	-1,2	183	
				poprodukcyjnym**	20 707	20 581	-0,6	181	
	liczba rodzin	76 265	75 387	-1,2	184	
	liczba osób w rodzinach	155 830	153 758	-1,3	183	

* Osoby, które w ciągu ostatnich 36 miesięcy były zarejestrowane w systemie świadczeń pomocy społecznej (POMOST), przez co najmniej 18 miesięcy.
** Kobiety w wieku 60 lat i więcej, mężczyźni w wieku 65 lat i więcej.
Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS - edycja 2018/2019.

W kwestii zawierania kontraktów socjalnych podstawowe jednostki organizacyjne pomocy społecznej przewidują, że w 2019 r. liczba zawartych kontraktów socjalnych zwiększy się o 7,1%, natomiast liczba osób nimi objętych o 7,3%. 

Tabela 3. Kontrakty socjalne - województwo śląskie, prognoza na rok 2019.

Wyszczególnienie	Wartość w roku 2018	Wartość prognozowana na rok 2019	Prognozowana zmiana w latach 2018-2019 (w %)	Liczba JOPS	
Liczba zawartych kontraktów socjalnych	9 220	9 872	7,1	184	
Liczba osób objętych kontraktem	9 840	10 555	7,3	184	

Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS - edycja 2018/2019.

8.2. Zasoby instytucjonalne

Formularz OZPS – edycja 2018/2019 udostępniony przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej pozwolił zebrać informacje na temat prognozowanej sytuacji w zakresie infrastruktury pomocy i integracji społecznej. Spośród wszystkich rodzajów JOPS wyżej wymienione narzędzie uwzględniało: ośrodki wsparcia (w tym: środowiskowe domy samopomocy, dzienne domy pomocy, kluby samopomocy, noclegownie i schroniska dla osób bezdomnych oraz ogrzewalnie), domy pomocy społecznej, mieszkania chronione, ośrodki interwencji kryzysowej oraz jednostki specjalistycznego poradnictwa.

Dane przekazane przez ośrodki pomocy społecznej oraz powiatowe centra pomocy rodzinie wskazują, że w 2019 roku w województwie śląskim wzrośnie liczba korzystających z: ogrzewalni (o 6,6%), środowiskowych domów samopomocy (o 5,0%), ośrodków interwencji kryzysowej 
(o 4,0%), mieszkań chronionych (o 1,9%) oraz domów pomocy społecznej (o 0,5%). Te same jednostki prognozują spadek liczby korzystających w przypadku: jednostek specjalistycznego poradnictwa (o 9,1%), klubów integracji społecznej (o 3,4%), noclegowni, schronisk i domów dla osób bezdomnych (o 0,8%), dziennych domów pomocy (o 0,7%) oraz klubów samopomocy 
(o 0,5%).

Poziom zapotrzebowania na placówki i miejsca pomocy wynika m.in. z prognozowanej liczby osób korzystających, liczby oczekujących na otrzymanie wsparcia, a w przypadku noclegowni 
i domów dla bezdomnych także z liczby skierowań w wyniku eksmisji. Niebagatelną rolę, np. 
w przypadku domów pomocy społecznej, odgrywają także koszty zapewnienia opieki. Według danych przekazanych w ramach formularzy OZPS – edycja 2018/2019 w 2018 r. najwięcej osób oczekiwało na udzielenie wsparcia w domach pomocy społecznej (co najmniej 1 939 osób), znacznie mniej oczekujących zanotowano w przypadku: środowiskowych domów samopomocy (215 osób), dziennych domów pomocy (120 osób), mieszkań chronionych (co najmniej 38 osób) oraz klubów samopomocy (20 osób). 

Ponadto badane JOPS prognozują wzrost liczby oczekujących na uzyskanie pomocy w 2019 r. 
w przypadku: mieszkań chronionych (o 7,9%), dziennych domów pomocy (o 4,0%), środowiskowych domów samopomocy (o 3,8%) i domów pomocy społecznej (o 0,3%). Spadek liczby oczekujących przewidywany jest dla klubów samopomocy (zmniejszenie kolejki oczekujących do 0), a w przypadku noclegowni, schronisk i domów dla osób bezdomnych przewiduje się zmniejszenie liczby skierowań w wyniku eksmisji (o 1,5%).

Stosunkowo niski prognozowany wzrost zapotrzebowania na miejsca w domach pomocy społecznej, przy równocześnie występującej długiej kolejce osób oczekujących na umieszczenie w tego rodzaju jednostkach, może wynikać z wysokich i jednocześnie szybko rosnących kosztów odpłatności gmin za pobyt mieszkańców w DPS. 

Analizując powyższe dane, można stwierdzić, że w 2019 roku nadal występują utrudnienia 
w korzystaniu ze wsparcia wielu rodzajów jednostek organizacyjnych pomocy społecznej.

Tabela 4. Specjalistyczne jednostki organizacyjne pomocy społecznej - województwo śląskie, prognoza na rok 2019.

Wyszczególnienie	Wartość w roku 2018	Prognoza na rok 2019	Prognozo-wana zmiana w latach 2018-2019 (w %)	Liczba JOPS	
Ośrodki wsparcia	ogółem	liczba miejsc	9 154	9 204	0,5	184	
		liczba korzystających	14 656	14 766	0,8	184	
		liczba oczekujących	250	224	-10,4	182	
		liczba decyzji odmownych	84	81	-3,6	181	
	w tym:	środowiskowe domy samopomocy	liczba miejsc	1 817	1 927	6,1	184	
			liczba korzystających	2 092	2 197	5,0	184	
			liczba umieszczonych	717	739	3,1	180	
			liczba oczekujących	130	135	3,8	181	
		dzienne domy pomocy	liczba miejsc	2 651	2 662	0,4	184	
			liczba korzystających	3 237	3 214	-0,7	183	
			liczba oczekujących	25	26	4,0	180	
		kluby samopomocy	liczba miejsc	165	180	9,1	184	
			liczba korzystających	190	189	-0,5	184	
			liczba oczekujących	20	0	-100,0	184	
		noclegownie, schroniska i domy dla osób bezdomnych	liczba miejsc	2 305	2 282	-1,0	183	
			liczba korzystających	4 696	4 660	-0,8	183	
			liczba skierowanych w wyniku eksmisji	196	193	-1,5	182	
		ogrzewalnie	liczba miejsc	303	285	-5,9	184	
			liczba korzystających	1 556	1 659	6,6	184	
Domy pomocy społecznej	liczba miejsc	8 676	8 691	0,2	184	
	liczba korzystających	10 109	10 157	0,5	184	
	liczba umieszczonych	1 402	1 401	-0,1	180	
	liczba oczekujących	1 760	1 765	0,3	180	
	liczba decyzji odmownych	161	159	-1,2	179	
Mieszkania chronione	liczba miejsc	565	579	2,5	184	
	liczba korzystających	695	708	1,9	184	
	liczba umieszczonych	456	467	2,4	180	
	liczba oczekujących	38	41	7,9	180	
Ośrodki interwencji kryzysowej	liczba miejsc	292	292	0,0	184	
	liczba korzystających	8 324	8 660	4,0	184	
Jednostki specjalistycznego poradnictwa	liczba korzystających	20 002	18 172	-9,1	184	
Kluby integracji społecznej	liczba uczestników zajęć	2 378	2 297	-3,4	167	

Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS - edycja 2018/2019.
Tabela 5. Zaspokojenie potrzeb w zakresie specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej - województwo śląskie, stan na koniec 2018 roku.

Wyszczególnienie	Wartość	Liczba JOPS	
Ośrodki wsparcia	ogółem	liczba oczekujących	384	184	
		liczba decyzji odmownych	106	183	
	w tym:	środowiskowe domy samopomocy	liczba oczekujących	215	184	
		dzienne domy pomocy	liczba oczekujących	120	184	
		kluby samopomocy	liczba oczekujących	20	184	
		noclegownie, schroniska, domy dla bezdomnych	liczba osób skierowanych w wyniku eksmisji	196	182	
Domy pomocy społecznej	liczba oczekujących	1 939	181	
	liczba decyzji odmownych	169	181	
Mieszkania chronione	liczba oczekujących	38	180	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS - edycja 2018/2019.

8.3. Zasoby kadrowe

Formularz OZPS 2018/2019 obejmował swym zakresem tematycznym m.in. pracowników podstawowych i specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, 
w szczególności: ośrodków wsparcia (w tym: środowiskowych domów samopomocy, dziennych domów pomocy, klubów samopomocy, noclegowni i schronisk dla osób bezdomnych oraz ogrzewalni), domów pomocy społecznej, mieszkań chronionych oraz jednostek specjalistycznego poradnictwa.

W przypadku specjalistycznych JOPS pytania zawarte w formularzu dotyczyły ogólnej liczby zatrudnionych (w 2018 roku oraz prognozowanej na rok 2019), natomiast w odniesieniu do OPS-ów i PCPR-ów odnosiły się wyłącznie do 2018 roku i obejmowały: 
•	liczbę pracowników OPS/PCPR (ogółem oraz w podziale na: kadrę kierowniczą, pracowników socjalnych i pozostałych pracowników);
•	liczbę zatrudnionych posiadających wykształcenie wyższe oraz wykształcenie średnie;
•	liczbę pracowników socjalnych posiadających specjalizację I i II stopnia w zawodzie pracownika socjalnego;
•	liczbę pracowników posiadających specjalizację z organizacji pomocy społecznej.

Ponadto w ramach zasobów kadrowych ośrodków pomocy społecznej i powiatowych centrów pomocy rodzinie uwzględniono kategorię „zatrudnienie pomocnicze”, w skład której weszli: wolontariusze, osoby zatrudnione na stażach oraz w ramach zatrudnienia subsydiowanego (roboty publiczne, prace interwencyjne itp.).

Twórcy formularza OZPS 2018/2019 ujęli w nim również pytania dotyczące zespołów pracy socjalnej i integracji społecznej, o których mowa w artykule 110a ust. 3 ustawy o pomocy społecznej: liczbę tego rodzaju zespołów funkcjonujących w jednostce oraz liczbę wchodzących w ich skład pracowników (ogółem, pracowników socjalnych oraz specjalistów).

Niestety dane dotyczące podstawowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, podobnie jak te odnoszące się do współpracy z organizacjami pozarządowymi, nie były agregowane w Centralnej Aplikacji Statystycznej w postaci ilościowej (w formie tabelarycznej). Gminy i powiaty miały możliwość uzupełnienia tekstu przygotowanego przez twórców narzędzia i/lub podania własnego opisu. W rezultacie otrzymano informacje o charakterze jakościowym, które nie mogą stanowić podstawy do jednoznacznej oceny poziomu zasobów kadrowych OPS 
i PCPR.

Spośród ujętych w formularzu OZPS 2018/2019 specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej zwiększenie zatrudnienia w 2019 r. prognozuje się w przypadku: mieszkań chronionych (o 9,2%), ogrzewalni (o 8,8%), noclegowni, schronisk i domów dla osób bezdomnych (o 6,4%), dziennych domów pomocy (o 5,8%), środowiskowych domów samopomocy (o 4,1%), domów pomocy społecznej (o 0,2%) oraz klubów samopomocy (z 17 do 22 osób). Według otrzymanych prognoz spadek zatrudnienia dotyczyć będzie wyłącznie jednostek specjalistycznego poradnictwa (o 5,8%).

Tabela 6. Kadra jednostek organizacyjnych pomocy społecznej - województwo śląskie, prognoza na 2019 rok.

Wyszczególnienie	Wartość w roku 2018	Prognoza na rok 2019	Prognozo-wana zmiana w latach 2018-2019 
(w %)	liczba JOPS	
Ośrodki wsparcia	ogółem	1 574	1 669	6,0	184	
	w tym:	środowiskowe domy samopomocy	533	555	4,1	183	
		dzienne domy pomocy	428	453	5,8	184	
		kluby samopomocy	17	22	29,4	184	
		noclegownie, schroniska i domy dla osób bezdomnych	359	382	6,4	184	
		ogrzewalnie	34	37	8,8	184	
Domy pomocy społecznej	6 094	6 107	0,2	181	
Mieszkania chronione	76	83	9,2	180	
Jednostki specjalistycznego poradnictwa	225	212	-5,8	178	

Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS – edycja 2018/2019.

8.4. Świadczenia pomocy społecznej

8.4.1. Świadczenia udzielane w ramach zadań gminy

Wśród informacji zebranych za pośrednictwem formularzy OZPS – edycja 2018/2019 znalazły się dane nt. pieniężnych i niepieniężnych świadczeń udzielanych w ramach zadań gmin. W pierwszej grupie uwzględniono: zasiłek stały, zasiłek okresowy, zasiłek okresowy kontynuowany niezależnie od dochodu na podstawie art. 38 ust. 4a i 4b, zasiłek celowy oraz zasiłek celowy przyznany niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2, natomiast w drugiej: zapewnienie posiłku, schronienia oraz ubrania, sprawienie pogrzebu oraz odpłatność gminy za pobyt mieszkańców w DPS.

Dane udostępnione przez ośrodki pomocy społecznej wskazują, iż w roku 2019, w stosunku do roku 2018, największy procentowy wzrost liczby świadczeniobiorców prognozowany jest 
w przypadku sprawienia pogrzebu (o 4,1%). Mniej wzrośnie liczba świadczeniobiorców korzystających z: odpłatności gminy za pobyt w DPS (o 1,5%) oraz zapewnienia schronienia 
(o 0,2%). Spadek liczby świadczeniobiorców prognozowany jest w przypadku: posiłku ogółem 
(o 3,2%), zasiłku okresowego (o 1,2%) oraz zasiłku celowego (o 0,9%). Na takim samym jak dotychczas poziomie prognozuje się liczbę świadczeniobiorców w przypadku zasiłku stałego, zasiłku okresowego kontynuowanego niezależnie od dochodu na podstawie art. 38 ust. 4a i 4b, zasiłku celowego przyznanego niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2 oraz zapewnienia ubrania.

Zapotrzebowanie na środki finansowe przeznaczone na wypłatę świadczeń realizowanych 
w ramach zadań gmin w dużej mierze pokrywa się ze wzrostem liczby świadczeniobiorców. Największy procentowy wzrost wydatków w latach 2018-2019 prognozowany jest w przypadku: sprawienia pogrzebu (o 6,8%). Mniejsze wzrosty będą dotyczyć: odpłatności gminy za pobyt mieszkańców w DPS (o 2,9%), zapewnienia schronienia (o 1,9%), zasiłku stałego (o 1,6%), zasiłku okresowego (o 1,0%), zapewnienia posiłku (0,3%) oraz zasiłku celowego (o 0,1%). Na takim samym jak dotychczas poziomie prognozuje się zapotrzebowanie na środki finansowe przeznaczone na zasiłek okresowy kontynuowany niezależnie od dochodu na podstawie art. 38 ust. 4a i 4b, zasiłek celowy przyznany niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2 oraz zapewnienie ubrania.

Tabela 7. Świadczenia pomocy społecznej udzielane w ramach realizacji zadań gminy - województwo śląskie, prognoza na rok 2019.

Wyszczególnienie	Wartość 
w roku 2018	Wartość prognozo-wana na rok 2019	Prognozo-wana zmiana w latach 2018-2019 
(w %)	Liczba JOPS	
Świadczenia pieniężne z pomocy społecznej	zasiłek stały	ogółem	liczba osób	19 074	19 073	0,0	166	
			kwota świadczeń (w zł)	90 251 783	91 723 582	1,6	165	
		w tym dla osób:	samotnie gospodarujących	liczba osób	15 733	15 728	0,0	166	
				kwota świadczeń (w zł)	80 952 662	82 318 529	1,7	165	
			w rodzinach	liczba osób	3 528	3 522	-0,2	164	
				kwota świadczeń (w zł)	9 292 768	9 377 151	0,9	164	
	zasiłek okresowy	ogółem	liczba osób	30 256	29 889	-1,2	163	
			kwota świadczeń (w zł)	50 890 854	51 388 081	1,0	163	
		w tym z tytułu:	bezrobocia	liczba osób	18 990	18 768	-1,2	164	
				kwota świadczeń (w zł)	35 130 903	35 400 252	0,8	165	
			długotrwałej choroby	liczba osób	5 701	5 612	-1,6	166	
				kwota świadczeń (w zł)	4 491 790	4 532 946	0,9	160	
			niepełnosprawności	liczba osób	4 774	4 671	-2,2	162	
				kwota świadczeń (w zł)	3 880 064	3 974 810	2,4	162	
			możliw. utrzym. lub nabycia upraw. do świad. z innych syst. zabezp. społ.	liczba osób	119	123	3,4	163	
				kwota świadczeń (w zł)	80 729	87 139	7,9	163	
	zasiłek okresowy kontynuowany niezależnie od dochodu na podstawie art. 38 ust. 4a i 4b	liczba osób	55	55	0,0	167	
		kwota świadczeń (w zł)	20 554	20 554	0,0	167	
	zasiłek celowy	ogółem	liczba osób	56 023	55 511	-0,9	166	
			kwota świadczeń (w zł)	57 975 469	58 019 429	0,1	164	
		w tym przyzn. w ramach prog. wielolet. „Pomoc państwa w zakresie dożywiania”	liczba osób	32 153	30 868	-4,0	164	
			kwota świadczeń (w zł)	27 381 609	26 187 248	-4,4	164	
	zasiłek celowy przyznany niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2	liczba osób	2	2	0,0	167	
		kwota świadczeń (w zł)	120	120	0,0	167	
Świadczenia niepieniężne z pomocy społecznej	posiłek	ogółem	liczba osób	39 716	38 463	-3,2	164	
			kwota świadczeń (w zł)	19 175 894	19 235 497	0,3	162	
		w tym:	 dla dzieci	liczba osób	30 345	29 588	-2,5	164	
				kwota świadczeń (w zł)	11 903 974	11 915 191	0,1	163	
			przyzn. w ramach prog. wielolet. „Pomoc państwa w zakr. dożywiania”	ogółem	liczba osób	38 008	36 074	-5,1	164	
					kwota świadczeń (w zł)	17 723 750	18 023 824	1,7	159	
				w tym dla dzieci	liczba osób	29 933	28 299	-5,5	164	
					kwota świadczeń (w zł)	14 074 193	14 136 043	0,4	163	
	schronienie	liczba osób	4 698	4 709	0,2	167	
		kwota świadczeń (w zł)	17 267 408	17 594 736	1,9	161	
	ubranie	liczba osób	846	846	0,0	167	
		kwota świadczeń (w zł)	69 690	69 690	0,0	167	
	sprawienie pogrzebu	liczba osób	781	813	4,1	165	
		kwota świadczeń (w zł)	1 708 258	1 825 159	6,8	163	
	odpłatność gminy za pobyt w domu pomocy społecznej	liczba osób	7 793	7 908	1,5	166	
		kwota świadczeń (w zł)	178 157 903	183 394 013	2,9	161	

Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.
Źródło: Ośrodki pomocy społecznej, Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS – edycja 2018/2019.
8.4.2. Świadczenia udzielane w ramach zadań powiatu

Formularz OZPS – edycja 2018/2019, w zakresie świadczeń wymienionych w art. 88 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, uwzględnia jedynie trzy. Należą do nich: pomoc pieniężna na usamodzielnienie, na kontynuowanie nauki oraz na zagospodarowanie.

W przypadku wyżej wymienionych świadczeń jednostki realizujące zadania powiatu z zakresu pomocy społecznej prognozują w latach 2018-2019 wzrost liczby świadczeniobiorców 
w przypadku pomocy pieniężnej na zagospodarowanie (o 23,5%) oraz pomocy pieniężnej na usamodzielnienie (o 17,5%), natomiast spadek w przypadku pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki (o 2,2%).

Wzrosnąć ma zapotrzebowanie na środki na wypłatę świadczeń – w przypadku pomocy pieniężnej na zagospodarowanie o 25,9%, pomocy pieniężnej na usamodzielnienie o 20,8% oraz pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki o 2,6%.

Tabela 8. Pomoc mająca na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem realizowana w ramach zadań powiatu - województwo śląskie, prognoza na rok 2019.

Wyszczególnienie	Wartość w roku 2018	Wartość prognozo-wana na rok 2019	Prognozo-wana zmiana w latach 2018-2019 (w %)	Liczba JOPS	
Pełnoletnie osoby opuszczające instytucje o których mowa w art. 88 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej	ogółem	liczba osób	233	234	0,4	35	
		kwota świadczeń (w zł)	887 970	951 668	7,2	32	
	w tym:	pomoc pieniężna na usamodzielnienie	liczba osób	40	47	17,5	33	
			kwota świadczeń (w zł)	133 322	161 118	20,8	33	
		pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki	liczba osób	182	178	-2,2	34	
			kwota świadczeń (w zł)	576 864	592 132	2,6	32	
		pomoc pieniężna na zagospodarowanie	liczba osób	34	42	23,5	33	
			kwota świadczeń (w zł)	72 860	91 748	25,9	32	

Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.

Źródło: Powiatowe centra pomocy rodzinie i miejskie ośrodki pomocy rodzinie, Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS – edycja 2018/2019.

8.5. Wydatki w pomocy społecznej

Formularz OZPS 2018/2019 zawierał także pytania dotyczące środków finansowych w budżetach jednostek samorządu terytorialnego w ujęciu klasyfikacji budżetowej. Wśród nich znalazły się między innymi rubryki dotyczące rozdziałów: 85202 - Domy pomocy społecznej, 85203 - Ośrodki wsparcia, 85205 – Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie, 85213 – Składki na ubezpieczenie zdrowotne opłacane za osoby pobierające niektóre świadczenia z pomocy społecznej, niektóre świadczenia rodzinne oraz za osoby uczestniczące w zajęciach CIS, 85214 – Zasiłki i pomoc 
w naturze oraz składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, 85215 – Dodatki mieszkaniowe, 85216 - Zasiłki stałe, 85218 - Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, 85219 - Ośrodek Pomocy Społecznej, 85220 - Specjalistyczne poradnictwo, mieszkania chronione i ośrodki interwencji kryzysowej, 85228 - Usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze, 85230 - Pomoc 
w zakresie dożywiania, 85231 - Pomoc dla cudzoziemców, 85232 – Centra Integracji Społecznej, 85278 – Usuwanie skutków klęsk żywiołowych oraz 85295 – Pozostała działalność.

W ramach badania z zastosowaniem formularzy OZPS - 2018/2019 podstawowe jednostki organizacyjne pomocy społecznej zgłosiły potrzebę wzrostu środków w 2018 roku w ramach prawie wszystkich wyżej wymienionych rozdziałów oprócz rozdziału 85213 – Składki na ubezpieczenie zdrowotne opłacane za osoby pobierające niektóre świadczenia z pomocy społecznej, niektóre świadczenia rodzinne oraz za osoby uczestniczące w zajęciach CIS, rozdziału 85216 - Zasiłki stałe oraz rozdziału 85231 – Pomoc dla cudzoziemców. Największy procentowy wzrost ma dotyczyć rozdziału 85232 – Centra Integracji Społecznej (o 47,0%) oraz 85295 – Pozostała działalność (31,2%). Wśród pozostałych wydatków znaczące wzrosty zapotrzebowania na środki zanotowano w przypadku rozdziałów: 85220 – Specjalistyczne poradnictwo, mieszkania chronione i ośrodki interwencji kryzysowej (o 15,4%), 85203 – Ośrodki wsparcia (o 13,0%), 85205 – Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie (o 11,2%), 85228 – Usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze (o 11,1%), 85214 – Zasiłki i pomoc w naturze oraz składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (o 8,4%), 85219 – Ośrodek Pomocy Społecznej (o 7,4%) oraz 85202 – Domy pomocy społecznej (o 5,6%). Mniejsze wzrosty mają dotyczyć rozdziałów: 85230 - Pomoc w zakresie dożywiania (o 4,7%), 85218 – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie (o 4,5%) oraz 85215 – Dodatki mieszkaniowe (o 4,0%).

Tabela 9. Środki finansowe w budżetach jednostek samorządu terytorialnego przeznaczone na realizację zadań pomocy społecznej - województwo śląskie, prognoza na rok 2019 (w zł, wg rozdziałów klasyfikacji budżetowej). 

Wyszczególnienie	Wartość 
w roku 2018	Wartość prognozo-wana na rok 2019	Prognozo-wana zmiana 
w latach 2018-2019 
(w %)	Liczba JOPS	
85202 - Domy pomocy społecznej	375 963 896	396 918 237	5,6	180	
85203 - Ośrodki wsparcia	56 122 434	63 405 788	13,0	173	
85205 - Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie	3 199 227	3 559 051	11,2	177	
85213 – Składki na ubezpieczenie zdrowotne opłacane za osoby pobierające niektóre świadczenia z pomocy społecznej, niektóre świadczenia rodzinne oraz za osoby uczestniczące w zajęciach CIS	12 571 672	11 093 652	-11,8	161	
85214 - Zasiłki i pomoc w naturze oraz składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe	97 862 203	106 060 689	8,4	162	
85215 – Dodatki mieszkaniowe	94 476 130	98 228 570	4,0	163	
85216 - Zasiłki stałe	89 876 071	88 609 099	-1,4	165	
85218 - Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie	20 638 377	21 568 651	4,5	35	
85219 - Ośrodek Pomocy Społecznej	322 604 791	346 525 824	7,4	162	
85220 - Specjalistyczne poradnictwo, mieszkania chronione 
i ośrodki interwencji kryzysowej	7 576 766	8 743 894	15,4	176	
85228 - Usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze	50 547 808	56 148 216	11,1	161	
85230 - Pomoc w zakresie dożywiania	52 230 075	54 691 741	4,7	166	
85231- Pomoc dla cudzoziemców	125 943	32 862	-73,9*	36	
85232 – Centra Integracji Społecznej	6 997 413	10 288 999	47,0	163	
85295 – Pozostała działalność	41 969 101	55 069 927	31,2	174	

* Prognozowana zmiana w latach 2018-2019 (w %) w rozdziale 85231 - Pomoc dla cudzoziemców jest wynikiem przedstawienia prognoz przez jedynie 4 jednostki spośród 36, które mogą realizować to zadanie.

Uwaga: Ze względu na przyjętą metodę weryfikacji danych oraz stopień ich kompletności porównania informacji między wierszami tabeli mogą być dokonywane tylko w ramach kolumny „Prognozowana zmiana w latach 2018-2019”.

Źródło: Ośrodki pomocy społecznej i powiatowe centra pomocy rodzinie, Centralna Aplikacja Statystyczna, formularze OZPS 2018/2019.
9. PODSUMOWANIE

Usytuowane w południowej części Polski województwo śląskie to najsilniej zurbanizowany 
i uprzemysłowiony region kraju. Mimo, iż jest jednym z mniejszych pod względem powierzchni, wyróżnia się wysoką liczbą ludności (drugie miejsce w Polsce), która jednak systematycznie maleje. Ujemny przyrost naturalny przy rosnącej przeciętnej długości trwania życia powoduje, iż spada udział osób w wieku przedprodukcyjnym, wzrasta natomiast odsetek ludności w wieku 60+/65+ (poprodukcyjnym). O ile w 2000 roku osoby w wieku poprodukcyjnym stanowiły 14,2%, 
o tyle w roku 2017 już 22,0%. Prognoza ludności do 2050 roku przewiduje kontynuację obecnego trendu. W 2035 roku udział seniorów wzrośnie do 24,4%, zaś w 2050 roku do 30,5%. Powyższym procesom starzenia się ludności towarzyszy niekorzystny poziom migracji. W 2017 roku saldo migracji zagranicznych wyniosło -1,0 tys., natomiast wewnętrznych -3,3 tys. osób.

W 2017 roku przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na jedną osobę wyniósł 1 646 zł i był nieco wyższy od średniej krajowej wynoszącej 1 598 zł. Z kolei przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w województwie śląskim (4 482 zł) było po raz pierwszy od 2002 roku niższe od średniej dla Polski (o 46 zł). W 2018 roku przeciętne kwoty (wysokość) świadczeń społecznych brutto w województwie śląskim były wyższe niż w kraju zarówno w przypadku emerytur i rent wypłacanych w ramach pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych (emerytura: 2 717 zł, tj. o 394 zł więcej niż średnia dla Polski, renta: 2 254 zł, tj. o 451 zł więcej niż średnia dla Polski, renta rodzinna: 2 463 zł, tj. o 439 zł więcej niż średnia dla Polski), jak 
i rolniczego systemu ubezpieczeń społecznych (1 406 zł, tj. o 179 zł więcej niż średnia dla Polski).

W województwie śląskim w 2017 roku poniżej relatywnej (względnej) granicy ubóstwa żyło 7,5% osób w gospodarstwach domowych (w 2016 roku - 10,3%), poniżej ustawowej granicy ubóstwa – 6,3% (w 2016 roku – 9,0%), a poniżej minimum egzystencji - 1,8% (w 2016 roku - 3,0%). Zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy społecznej, kryterium dochodowe, które uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej od 01.11.2018 r. wynosi 701 zł 
w przypadku osoby samotnie gospodarującej, natomiast 528 zł dla osoby w rodzinie.

W 2018 roku w zakończonych przez policję postępowaniach przygotowawczych stwierdzono 110 167 przestępstw, tj. o 1,4% (1 512) mniej w porównaniu z rokiem 2017.

Na koniec grudnia 2018 roku zarejestrowanych było 80 079 bezrobotnych. Długotrwałe bezrobocie dotyczyło 39 097 osób. W porównaniu z tym samym okresem ubiegłego roku stan bezrobocia zmniejszył się o 14 608 osób, tj. o 15,4%, natomiast udział długotrwale bezrobotnych nieznacznie spadł  do 48,8% ogółu bezrobotnych (w roku 2017 wynosił 51,9%).

W 2018 roku pomocą społeczną objętych było 89 516 rodzin, a w nich 184 506 osób, które stanowiły 4,1% mieszkańców województwa śląskiego. W latach 2017-2018 zmniejszyła się zarówno liczba rodzin korzystających z pomocy społecznej (o 9 286, tj. o 9,4%), jak również liczba osób w tego rodzaju rodzinach (o 24 985, tj. o 11,9%). W 201	9 roku prognozuje się nieznaczny spadek ogólnej liczby osób, którym zostanie przyznane świadczenie (o -1,3%) oraz nieznaczny spadek (o -1,2%) liczby rodzin, którym zostanie udzielona taka pomoc. 

W latach 2017-2018 wśród rodzin korzystających z pomocy społecznej zmniejszyła się liczba rodzin z dziećmi (o 4 427, tj. 14,6%), niepełnych (o 1 571, tj. 12,3%), rodzin zamieszkujących na wsi (o 1 769 rodziny, tj. 9,2%), jednoosobowych  (o 2 752, tj. 5,3%) oraz rodzin emerytów 
i rencistów objętych pomocą społeczną (o 142, tj. 0,7%).

Na podstawie danych ujętych w sprawozdaniach MRPiPS-03 ustalono, że w 2018 r. najczęstszym powodem korzystania z pomocy społecznej w województwie śląskim było ubóstwo (82 543 osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną, które stanowiły 1,8% ludności), następnie bezrobocie (73 372 osoby, tj. 1,6% ludności), długotrwała lub ciężka choroba (61 405 osób, tj. 1,4% ludności), bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego (57 296 osób, tj. 1,3% ludności) oraz niepełnosprawność (55 519 osób, tj. 1,2% ludności). Najwyższy wskaźnik liczby osób objętych pomocą społeczną z powodu ubóstwa wystąpił w podregionie bytomskim (2,8%). Na poziomie powiatów jego najwyższą wartość zanotowano w Siemianowicach Śląskich (4,4%), natomiast na poziomie gmin w Rajczy (6,1%).

Na koniec 2018 roku w województwie śląskim na szczeblu gminy i powiatu funkcjonowało 660 jednostek organizacyjnych pomocy społecznej (JOPS), w tym 184 podstawowe (167 OPS-ów i 17 PCPR-ów) oraz 476 specjalistycznych (pozostałe jednostki). W latach 2017-2018 zanotowano ogólne zwiększenie się liczby specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej 
o 3,5%. Wzrosty miały miejsce w przypadku: mieszkań chronionych, domów dla matek 
z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, schronisk dla bezdomnych, „innych ośrodków wsparcia”, ośrodków interwencji kryzysowej, ogrzewalni, klubów samopomocy (innych niż dla osób 
z zaburzeniami psychicznymi), jadłodajni oraz jednostek specjalistycznego poradnictwa. Spadki dotyczyły natomiast: klubów integracji społecznej, klubów samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi oraz noclegowni. W przypadku: domów pomocy społecznej, środowiskowych domów samopomocy, „innych ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi”, dziennych domów pomocy oraz rodzinnych domów pomocy społecznej w latach 2017-2018 nie stwierdzono zmiany liczby jednostek. Województwo śląskie cechowało się w 2018 roku nieco większym od ogólnopolskiego udziałem jednostek o zasięgu lokalnym (69,7% w porównaniu do 68,2% w całym kraju). W latach 2017-2018 odnotowano nieznaczny wzrost liczby jednostek charakteryzujących się zasięgiem gminy (o 0,9%) oraz dużo większy wzrost liczby jednostek 
o zasięgu ponadgminnym (o 9,9%). 

Dane przekazane przez OPS-y oraz PCPR-y za pośrednictwem formularzy OZPS 2018/2019 wskazują, że istniejąca infrastruktura nie w pełni zaspokaja występujące potrzeby. Na koniec 2018 roku w województwie śląskim na umieszczenie w domu pomocy społecznej oczekiwało co najmniej 1 939 osób. Z kolei na możliwość skorzystania ze środowiskowego domu samopomocy czekało 215 osób, dziennego domu pomocy 120 osób, mieszkania chronionego co najmniej 38 osób, a klubu samopomocy 20 osób. Dane ujęte w formularzach OZPS 2018/2019 wskazują ponadto, że w 2019 roku w przypadku: mieszkań chronionych, dziennych domów pomocy, środowiskowych domów samopomocy oraz domów pomocy społecznej nastąpi wzrost liczby oczekujących.

Na koniec 2018 roku jednostki organizacyjne pomocy społecznej szczebla gminnego 
i powiatowego zatrudniały 15 434 osoby. Przeciętnie na 10 tys. mieszkańców województwa śląskiego przypadało ich 33,9 (dla całego kraju wartość ta wyniosła 34,4). Najniższe wartości tego wskaźnika zanotowano w podregionach: częstochowskim (26,5), tyskim (26,9) oraz rybnickim (29,4), a na poziomie powiatowym w: Jastrzębiu-Zdroju (14,5), Tychach (19,5) oraz powiecie kłobuckim (20,9).

Wśród pracowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej na koniec 2018 r. dominowały osoby zatrudnione w ośrodkach pomocy społecznej (7 288 osób) oraz domach pomocy społecznej (5 855 osób). W stosunku do roku 2017 liczba pracowników JOPS szczebla gminnego i powiatowego zwiększyła się o 368 osób, tj. o 2,4%. Największy liczbowy spadek odnotowano w przypadku dziennych domów pomocy (-45 osób), natomiast największy wzrost dotyczył ośrodków pomocy społecznej (+143 osoby).

Ustawa o pomocy społecznej stanowi, że ośrodek pomocy społecznej powinien zatrudniać pracowników socjalnych proporcjonalnie do liczby ludności gminy w stosunku jeden pracownik socjalny zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na 2000 mieszkańców lub proporcjonalnie do liczby rodzin i osób samotnie gospodarujących, objętych pracą socjalną w stosunku jeden pracownik socjalny zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na nie więcej niż 50 rodzin 
i osób samotnie gospodarujących, nie mniej jednak niż trzech pracowników. Na koniec 2018 r. 85,0% OPS spełniało zakładane w ustawie warunki dotyczące liczby ludności/środowisk przypadających na 1 pracownika socjalnego, a 71,9% zatrudniało minimum 3 pracowników socjalnych. Oba wymienione w ustawie kryteria spełniało zaledwie 61,1% ośrodków pomocy społecznej.

Dane zawarte w formularzach OZPS 2018/2019 wskazują, że w 2019 r., wśród specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, wzrost zatrudnienia będzie dotyczył: mieszkań chronionych, ogrzewalni, noclegowni, schronisk i domów dla osób bezdomnych, dziennych domów pomocy, środowiskowych domów samopomocy, domów pomocy społecznej oraz klubów samopomocy. Spadek zatrudnia przewiduje się jedynie w przypadku jednostek specjalistycznego poradnictwa.

W 2018 roku świadczenia pomocy społecznej, realizowane w ramach zadań własnych 
i zleconych, przyznano w trybie decyzji 109 984 osobom. Stanowiły one 2,4% ogółu ludności 
(w Polsce 3,4%). Świadczenia pieniężne przyznano decyzją 66 748 osobom, natomiast niepieniężne 57 832 osobom. Pomocą udzieloną w postaci pracy socjalnej objęto 79 384 rodziny liczące 162 451 osób. Rodziny korzystające z tego rodzaju wsparcia stanowiły 88,7% ogółu rodzin objętych pomocą społeczną (w Polsce 76,5%). Wyłącznie pracą socjalną wspierano 21 922 rodziny, tj. 24,5% ogółu rodzin korzystających z pomocy społecznej (w Polsce 19,6%). 
W analizowanym okresie liczba zawartych kontraktów socjalnych dotyczących osób i rodzin, 
z którymi zawierany jest kontrakt w zakresie rozwiązywania trudnej sytuacji życiowej wyniosła 
6 017, a grupa objętych nimi osób liczyła 6 210. Liczba zawartych kontraktów socjalnych dotyczących osób będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy wyniosła 2 802, a grupa objętych nimi osób liczyła 2 890. Liczba realizowanych projektów socjalnych wyniosła 166. Było nimi objętych 3 916 osób.

W całym 2018 roku na realizację świadczeń w ramach zadań zleconych gminom wydatkowano kwotę 7 032 420 zł, tj. o 6,9% więcej niż rok wcześniej. W przeliczeniu na jednego mieszkańca najwyższe wydatki z tytułu realizacji zadań zleconych gminie poniesiono w podregionie katowickim (2,11 zł). Wśród powiatów najwyższą wartość analizowany wskaźnik osiągnął 
w powiecie myszkowskim (5,99 zł), natomiast w spośród gmin - w Lelowie (21,12 zł). W ramach realizacji wyżej wymienionych świadczeń najwięcej środków przeznaczono na specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi (4 986 923 zł) oraz przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki (1 956 967 zł). 

Na realizację świadczeń z pomocy społecznej w ramach zadań własnych gmin w całym 2018 roku wydatkowano w województwie śląskim kwotę 504 590 378 zł, tj. o 0,5% mniej niż rok wcześniej. W przeliczeniu na jednego mieszkańca największe wydatki zanotowano w podregionie katowickim (158,15 zł). Najwyższy wskaźnik wśród powiatów (196,31 zł) osiągnęły Siemianowice Śląskie, posiadające jednocześnie status gminy i powiatu. W ramach realizacji zadań własnych gmin najwięcej środków przeznaczono na: odpłatność gminy za pobyt w DPS (205 770 896 zł), zasiłki stałe (90 800 598 zł) oraz „inne zasiłki celowe i w naturze” (62 961 650 zł).
Jeśli chodzi o zapotrzebowanie na środki finansowe przeznaczone na wypłatę świadczeń realizowanych w ramach zadań gmin największy procentowy wzrost wydatków w latach 2018-2019 prognozowany jest w przypadku: sprawienia pogrzebu (o 6,8%). Mniejsze wzrosty będą dotyczyć: odpłatności gminy za pobyt mieszkańców w DPS (o 2,9%), zapewnienia schronienia 
(o 1,9%), zasiłku stałego (o 1,6%), zasiłku okresowego (o 1,0%), zapewnienia posiłku (0,3%) oraz zasiłku celowego (o 0,1%).

Na świadczenia pomocy społecznej realizowane w ramach zadań powiatów w 2018 roku 
w województwie śląskim wydatkowano ogółem 1 097 628 zł. Zdecydowaną większość tej kwoty stanowiły wydatki na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem (983 126 zł). Najwięcej, w przeliczeniu na 1 mieszkańca, przeznaczono na ten cel w podregionie katowickim (0,44 zł), natomiast najmniej w tyskim (0,07 zł). Rozpatrując sytuację poszczególnych powiatów, można stwierdzić, że kwota ta była najwyższa w Chorzowie (1,40 zł), najniższa zaś w powiatach: częstochowskim, mikołowskim, myszkowskim i Piekarach Śląskich, 
w których nie zanotowano z tego tytułu żadnych wydatków.

W ramach pomocy mającej na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem największy udział stanowiła „pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki” (749 220 zł) oraz „pomoc pieniężna na usamodzielnienie” (141 872 zł). Jednostki realizujące zadania powiatu z zakresu pomocy społecznej prognozują w 2019 roku wzrost liczby świadczeniobiorców w przypadku pomocy pieniężnej na zagospodarowanie (23,5%) oraz pomocy pieniężnej na usamodzielnienie (17,5%). Wzrosnąć ma zapotrzebowanie na środki na wypłatę świadczeń – w przypadku pomocy pieniężnej na zagospodarowanie o 25,9%, pomocy pieniężnej na usamodzielnienie o 20,8% oraz pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki o 2,6%. 

W minionym roku wartość środków przeznaczonych na sfinansowanie świadczeń przyznawanych w ramach pomocy cudzoziemcom wyniosła 114 502 zł, z czego 67 138 zł zostało przeznaczonych na „pomoc dla cudzoziemców ze statusem uchodźcy”, natomiast na „pomoc dla cudzoziemców z ochroną uzupełniającą” wydatkowano 47 364 zł. 

Jeśli chodzi o środki finansowe w budżetach jednostek samorządu terytorialnego w ujęciu klasyfikacji budżetowej, podstawowe jednostki organizacyjne pomocy społecznej zgłosiły największą potrzebę wzrostu środków w 2019 roku w ramach rozdziału 85232 – Centra Integracji Społecznej (o 47,0%), 85295 – Pozostała działalność (31,2%), 85220 – Specjalistyczne poradnictwo, mieszkania chronione i ośrodki interwencji kryzysowej (o 15,4%), 85203 – Ośrodki wsparcia (o 13,0%), 85205 – Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie (o 11,2%) oraz 85228 – Usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze (o 11,1%).
 
Współpraca jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych może odbywać się m.in. poprzez zlecanie realizacji zadań podmiotom III sektora. JST mogą zlecać organizacjom pozarządowym realizację zadań w oparciu o przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego 
i o wolontariacie lub prawa zamówień publicznych. Organizacje pozarządowe mają możliwość m.in. świadczyć usługi opiekuńcze (w tym specjalistyczne) lub też prowadzić placówkę pomocy społecznej. W województwie śląskim na koniec 2018 r. podmioty inne niż powiat lub gmina prowadziły prawie co trzecią jednostkę organizacyjną pomocy społecznej. W przypadku poszczególnych podregionów wartości te kształtowały się od 56,9% w częstochowskim po 10,0% w bytomskim. W latach 2017-2018 nastąpił niewielki spadek liczby JOPS prowadzonych przez podmioty inne niż gmina i powiat, a ich udział zmniejszył się o 0,9 punktu procentowego. W 2018 roku województwo śląskie – w stosunku do średniej krajowej – charakteryzowało się nieco niższym udziałem jednostek prowadzonych przez tego rodzaju podmioty.

 W 2019 r. do sporządzania oceny zasobów pomocy społecznej wykorzystano trzy główne źródła danych: Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej – pieniężnych, w naturze i usługach MRPiPS-03, Bank Danych Lokalnych prowadzony przez Główny Urząd Statystyczny oraz nową wersję formularza Ocena zasobów pomocy społecznej - edycja 2018/2019 (OZPS 2018/2019), przygotowaną przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w związku z realizacją projektu współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020. Nowa wersja, w porównaniu z poprzednią, posiada wiele zalet, m.in. prostszą strukturę, możliwość pobierania większej ilości danych ze źródeł zewnętrznych czy też domyślne uzupełnianie prognoz danymi z roku oceny (co znacznie zmniejszyło liczbę błędnych wpisów oraz braków danych). Główną wadą nowego narzędzia jest zastosowanie predefiniowanych opisów, które jednostki wypełniające formularz mogły dowolnie modyfikować. Rezultatem było otrzymanie materiału o charakterze jakościowym, którego analiza nie może stanowić podstawy do sformułowania jednoznacznych wniosków, m.in. w takich obszarach jak: współpraca z organizacjami pozarządowymi czy też kwalifikacje pracowników podstawowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej.

10. WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI	REKOMENDACJE	
Rodzina jest głównym środowiskiem funkcjonowania swoich członków, a przede wszystkim rozwoju dziecka. Chociaż zmienia się model i warunki życia współczesnej rodziny, to jest ona nadal niezastąpiona i stanowi naturalne środowisko wychowawcze, w którym młodzi ludzie uczą się żyć i postępować w przyjęty 
w danej kulturze sposób. W sytuacjach gdy rodzina nie jest w stanie sama poradzić sobie 
z problemami zachodzi konieczność udzielenia jej pomocy. 

W 2018 r. województwo śląskie charakteryzowało się wyższym od ogólnopolskiego udziałem korzystających 
z pomocy społecznej z powodu sytuacji kryzysowych. 

W roku 2017 wartość wskaźnika rozwodów 
w województwie śląskim była nieco wyższa od średniej dla kraju. Szczególnie niekorzystnie rozpad rodziny wpływa na dzieci - blisko 60% ogółu rozwodów orzeczono w rodzinach 
z dziećmi.	•	Wspieranie rodzin, w szczególności zagrożonych lub dotkniętych dysfunkcjami, w prawidłowym wypełnianiu swoich funkcji;

•	Rozwój systemu poradnictwa specjalistycznego oraz terapii rodzinnej, wspierającego rodziny w sytuacjach kryzysowych;

•	Promowanie wartościowych inicjatyw skierowanych na wsparcie rodzin.	
Wysokość stopy bezrobocia w województwie śląskim na koniec grudnia 2018 r. była najniższa od 2004 r. Z drugiej jednak strony długotrwałym bezrobociem dotknięta była prawie połowa ogółu bezrobotnych. Dobra sytuacja na rynku pracy sprzyja skupieniu działań na aktywizacji zawodowej osób długotrwale wykluczonych 
z rynku pracy.	Rozwój form wsparcia adekwatnych do potrzeb osób długotrwale bezrobotnych, 
w szczególności z wykorzystaniem podmiotów ekonomii społecznej oraz kooperacji instytucji należących do różnych sektorów i resortów.	
W 2018 r. poziom odsetka ludności korzystającej 
z pomocy społecznej był mocno zróżnicowany 
w zależności od podregionu. Zróżnicowanie pomiędzy podregionami było jeszcze bardziej widoczne w przypadku odsetka osób korzystających z pomocy społecznej z tytułu ubóstwa.	Kierowanie dodatkowego wsparcia do instytucji publicznych i organizacji pozarządowych działających na terenach charakteryzujących się szczególnie niekorzystnymi wartościami wskaźników społeczno-demograficznych (podregiony: bytomski i katowicki).	
Warunkiem koniecznym prowadzenia działań na rzecz włączenia osób, rodzin i grup dotkniętych lub zagrożonych wykluczeniem społecznym jest zapewnienie właściwej sieci instytucjonalnej pomocy społecznej umożliwiającej utrzymanie lub przywracanie niezależności i samodzielności. Ponadto potrzebna jest koordynacja działań podmiotów należących do różnych sektorów (publicznego, prywatnego i społecznego) oraz resortów (polityki społecznej, zdrowia, edukacji, spraw wewnętrznych itp.).	•	Rozwój i pluralizacja usług społecznych poprzez wspieranie podmiotów należących do sektora ekonomii społecznej (w tym organizacji pozarządowych), czemu sprzyjać będzie m.in. stosowanie w ramach zamówień publicznych aspektów społecznych, w tym klauzul społecznych;
•	Opracowanie i wdrażanie modeli kooperacji podmiotów należących do różnych sektorów i resortów.	
W ciągu ostatniej dekady nastąpił znaczny wzrost zarówno liczby osób w wieku poprodukcyjnym, jak i udziału tej kategorii 
w całej populacji województwa śląskiego. 
W zdecydowanej większości przypadków, za wymagające stałego wsparcia traktowane są osoby mające 80 i więcej lat. Prognoza do roku 2050 wskazuje na stały wzrost udziału osób 
w wieku powyżej 80 lat, który na koniec tego okresu ma być w województwie śląskim wyższy niż przeciętnie w Polsce.	Podtrzymanie aktywności społecznej seniorów przez możliwie najdłuższy okres czasu, m.in. poprzez wspieranie: organizacji społecznych zrzeszających osoby starsze, uniwersytetów III wieku, klubów samopomocy (w tym klubów seniora).	
Zmianom ulega struktura gospodarstw domowych. Wpływa to na ograniczenie realizowanej dotychczas opieki wewnątrzrodzinnej oraz zwiększenie zapotrzebowania na usługi świadczone przez wyspecjalizowane podmioty zewnętrzne oraz nieformalne sieci wsparcia.	Utrzymanie seniorów przez możliwie najdłuższy okres czasu w ich dotychczasowym środowisku zamieszkania, m.in. poprzez: rozwój sieci dziennych domów pomocy, sieci mieszkań wspomaganych 
i chronionych, upowszechnienie teleopieki, wsparcie opiekunów osób zależnych (m.in. poprzez rozwój opieki wytchnieniowej, w tym placówek środowiskowych oraz instytucji całodobowej opieki krótkoterminowej), rozwój sąsiedzkich usług opiekuńczych oraz promocję wolontariatu na rzecz wsparcia osób starszych i/lub niepełnosprawnych. 	
W województwie śląskim, w 2018 roku, 
w przypadku usług opiekuńczych realizowanych w ramach zadań własnych gmin, przeciętna liczba świadczeń na osobę była znacznie niższa niż analogiczna wartość dla całego kraju. Również przeciętna ich kwota była niższa niż na poziomie ogólnopolskim.	Rozwój dobrej jakości usług opiekuńczych świadczonych przez profesjonalnie przygotowany personel, m.in. poprzez zwiększenie nakładów finansowych na tę formę wsparcia.	
W skład zbiorowości osób starszych 
i niepełnosprawnych wchodzą także osoby długotrwale chore, całkowicie niezdolne do prowadzenia gospodarstwa domowego. Takim osobom powinno stworzyć się warunki gwarantujące pełną opiekę i pomoc, także 
w placówkach oferujących opiekę całodobową.

Jednocześnie należy uwzględnić fakt, że gminy wydają coraz więcej środków przeznaczonych na odpłatność za pobyt mieszkańców w domach pomocy społecznej. Wydatki na ten cel wzrosły w latach 2010-2018 z 70 do ponad 205 mln zł.	•	Poszukiwanie nowych, bardziej specjalistycznych, form opieki całodobowej zapewniających odpowiednią jakość usług;

•	Rozwój sieci rodzinnych domów pomocy;

•	Utrzymanie adekwatnego do występujących potrzeb poziomu zasobów domów pomocy społecznej.	
Wg sprawozdań MRPiPS-03 województwo śląskie, w porównaniu do średniej krajowej, cechuje się niższymi wskaźnikami liczby miejsc w: klubach samopomocy dla osób 
z zaburzeniami psychicznymi, klubach samopomocy innych niż dla osób z zaburzeniami psychicznymi, rodzinnych domach pomocy, „innych ośrodkach wsparcia”, środowiskowych domach samopomocy, „innych ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi”, domach pomocy społecznej oraz jadłodajniach.

Informacje przekazane za pośrednictwem formularzy OZPS – edycja 2018/2019 wskazują na występowanie kolejek osób oczekujących do: domów pomocy społecznej, środowiskowych domów samopomocy, dziennych domów pomocy, mieszkań chronionych oraz klubów samopomocy.

Województwo śląskie odznacza się znacznymi różnicami w poziomie zasobów instytucjonalnych pomocy społecznej w ramach poszczególnych podregionów i powiatów.	•	Wspieranie i prowadzenie działań mających na celu dostosowanie istniejącej bazy instytucjonalnej do zidentyfikowanych potrzeb; 

•	Podejmowanie działań sprzyjających wyrównywaniu różnic pomiędzy poszczególnymi podregionami 
w dostępie do infrastruktury pomocy społecznej.	
W 2018 roku nadal wiele ośrodków pomocy społecznej nie spełniało ustawowych wymogów dotyczących zatrudnienia pracowników socjalnych. Dotyczyło to zarówno wymogu liczby ludności/środowisk przypadających na 
1 pracownika socjalnego, jak i zatrudniania minimum 3 pracowników socjalnych. 	Dostosowanie do obowiązujących standardów liczby pracowników socjalnych zatrudnionych w ośrodkach pomocy społecznej.	
Współczesny model pomocy społecznej i pracy socjalnej stawia przed pracownikami służb społecznych coraz szersze i coraz bardziej zróżnicowane wymagania profesjonalne. Umiejętność właściwego i pełnego zdiagnozowania sytuacji klientów oraz zaplanowania i przeprowadzenia adekwatnych działań pomocowych uwarunkowana jest posiadaniem wiedzy z zakresu różnych dziedzin nauki oraz specyficznych umiejętności 
i kompetencji. 	•	Monitorowanie potrzeb szkoleniowych kadr pomocy i integracji społecznej;

•	Zapewnienie możliwości bezpłatnego podwyższania kwalifikacji pracowników pomocy i integracji społecznej, szczególnie wśród podmiotów, które dotychczas nie korzystały z tego rodzaju wsparcia lub korzystały z niego w niewielkim stopniu.	
Poziom kwalifikacji kadr ma szczególne znaczenie w przypadku aktywnych form i metod pracy prowadzących do wychodzenia z ubóstwa i wykluczenia społecznego. Województwo śląskie charakteryzuje się korzystnymi wskaźnikami liczby osób wspieranych wyłącznie w postaci pracy socjalnej oraz z użyciem kontraktów socjalnych. Mimo tego należy wzmacniać działania mające na celu dalsze wdrażanie i rozwijanie tego rodzaju form pracy 
z klientem.	Rozwijanie i wdrażanie aktywnych form 
i metod pracy prowadzących do wychodzenia z ubóstwa i wykluczenia społecznego tak, aby praca socjalna stała się głównym zadaniem służb społecznych, 
a wypłata świadczeń stanowiła tylko uzupełnienie tych działań.	
W 2018 roku województwo śląskie, w stosunku do średniej krajowej, charakteryzowało się nieco niższym udziałem jednostek prowadzonych przez podmioty inne niż gmina i powiat.	Budowanie partnerskich relacji pomiędzy instytucjami pomocy społecznej 
i organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego 
i o wolontariacie, w szczególności poprzez zlecanie tego rodzaju podmiotom prowadzenia jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz realizacji innych zadań publicznych.	
Sytuacja społeczna i demograficzna 
w województwie śląskim oraz poziom zasobów pomocy społecznej ulegają ciągłym zmianom.	Monitorowanie sytuacji społecznej 
i demograficznej w regionie, w tym prowadzenie badań i analiz nad warunkami 
i jakością życia rodzin oraz poziomem zasobów systemu pomocy i integracji społecznej.	
W 2019 r. ukazała się nowa wersja formularza oceny zasobów pomocy społecznej. Wersja ta, 
w porównaniu z poprzednią, posiada wiele zalet, m.in. prostszą strukturę, możliwość pobierania większej ilości danych ze źródeł zewnętrznych czy też domyślne uzupełnianie prognoz danymi 
z roku oceny (co znacznie zmniejszyło liczbę błędnych wpisów oraz braków danych). Główną wadą nowego narzędzia jest zastosowanie predefiniowanych opisów, które jednostki wypełniające formularz mogły dowolnie modyfikować. Rezultatem było otrzymanie materiału o charakterze jakościowym, którego analiza nie może stanowić podstawy do sformułowania jednoznacznych wniosków, m.in. w takich obszarach jak: współpraca 
z organizacjami pozarządowymi czy też kwalifikacje pracowników podstawowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej.	•	Udoskonalenie narzędzi badawczych, które pozwolą na bardziej precyzyjne określenie sytuacji w obszarze pomocy 
i integracji społecznej, w szczególności w zakresie współpracy jednostek samorządu terytorialnego 
z organizacjami pozarządowymi oraz poziomu kwalifikacji pracowników podstawowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej;
•	Zapewnienie realnego wpływu jednostek organizacyjnych pomocy społecznej na kształt narzędzi służących zbieraniu danych na potrzeby oceny zasobów pomocy społecznej;
•	Wcześniejsze publikowanie corocznych wzorów formularzy OZPS, tak by jednostki organizacyjne pomocy społecznej mogły zawczasu zebrać informacje, które nie są pobierane 
z zewnętrznych baz danych.	

CZĘŚĆ II

11. ANEKS

Tabela 10. Wybrane elementy sytuacji demograficznej - województwo śląskie, lata 2010-2017.

Wyszczególnienie	Lata	
	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	
Ogółem	wartość (tys.)	4 634,9	4626,4	4615,9	4599,4	4585,9	4 570,8	4 559,2	4 548,2	
	odsetek ludności Polski	12,0	12,0	12,0	11,9	11,9	11,9	11,9	11,8	
W tym wg:	kategorii wieku	liczba	wiek przedprodukcyjny (tys.)	799,9	790,7	782,8	776,4	771,2	767,5	767,3	770,7	
			wiek produkcyjny (tys.)	3 021,2	2 998,1	2 970,0	2 934,5	2 898,1	2 858,6	2 818,4	2 776,9	
			wiek poprodukcyjny (tys.)	813,8	837,5	863,1	888,6	916,7	944,7	973,5	1 000,6	
		odsetek ludności	wiek przedprodukcyjny	17,3	17,1	17,0	16,9	16,8	16,8	16,8	16,9	
			wiek produkcyjny	65,2	64,8	64,3	63,8	63,2	62,5	61,8	61,1	
			wiek poprodukcyjny	17,7	18,1	18,7	19,3	20,0	20,7	21,4	22,0	
	faktycznego miejsca zamieszk.	liczba	miasto (tys.)	3 613,7	3 594,2	3 580,0	3560,0	3542,9	3 525,3	3510,0	3496,0	
			wieś (tys.)	1 022,2	1 032,1	1 035,9	1039,5	1043,1	1 045,6	1049,1	1052,1	
		odsetek ludności	miasto	77,8	77,7	77,6	77,4	77,3	77,1	77,0	76,9	
			wieś	22,2	22,3	22,4	22,6	22,7	22,9	23,0	23,1	
Gęstość zaludnienia	376	375	374	373	372	371	370	333	
Wskaźnik obciążenia demograficznego	ludność w wieku nieprodukcyjnym 
na 100 osób w wieku produkcyjnym	53,5	54,3	55,4	56,7	58,2	59,9	61,8	63,8	
	ludność w wieku poprodukcyjnym 
na 100 osób w wieku przedprodukcyjnym	102,7	105,9	110,3	114,4	118,9	123,1	126,9	129,8	
	ludność w wieku poprodukcyjnym 
na 100 osób w wieku produkcyjnym	27,1	27,9	29,1	30,3	31,6	33,0	34,5	36,0	
Urodzenia żywe	liczba (w tys.)	47,8	44,8	44,6	42,8	42,7	41,6	42,7	45,0	
	wskaźnik na 1000 ludności	10,3	9,7	9,7	9,3	9,3	9,1	9,4	9,9	
Zgony ogółem	liczba (w tys.)	47,7	47,7	49,0	49,2	47,8	50,4	49,0	51,4	
	wskaźnik na 1000 ludności	10,3	10,3	10,6	10,7	10,4	11,0	10,7	11,3	
Zgony niemowląt	liczba	274	270	214	218	210	197	190	181	
	wskaźnik na 1000 urodzeń żywych	5,7	6,0	4,8	5,1	4,9	4,7	4,4	4,0	
Przyrost naturalny	liczba (w tys.)	0,1	-2,9	-4,5	-6,3	-5,1	-8,8	-6,2	-6,4	
	wskaźnik na 1000 ludności	0,0	0,6	-1,0	-1,4	-1,1	-1,9	-1,4	-1,4	
Przeciętne dalsze trwanie życia	mężczyźni	71,6	71,9	72,0	72,4	73,2	73,0	73,5	73,4	
	kobiety	79,7	79,8	80,0	80,1	80,4	80,3	80,9	80.8	
Migracje	saldo zagr. migracji na pobyt stały 
(w tys.)	-1,7	-2,0	-2,6	-5,4	-3,5	b.d.	-1,1	-1,0	
	saldo wewn. migracji na pobyt stały 
(w tys.)	-3,2	-3,7	-3,3	-3,9	-3,9	-3,4	-3,4	-3,3	
Małżeństwa	liczba (w tys.)	28,5	25,5	24,9	22,2	22,8	22,3	23,0	22,4	
	wskaźnik na 1000 ludności	6,1	5,5	5,4	4,8	5,0	4,9	5,0	4,9	
Separacje	liczba	514	518	436	391	336	275	250	267	
	wskaźnik na 10 tys. ludności	1,1	1,1	0,9	0,9	0,7	0,6	0,5	0,6	
Rozwody	liczba (w tys.)	8,5	8,3	8,5	8,6	8,2	8,2	8,2	8,0	
	wskaźnik na 1000 ludności	1,8	1,8	1,8	1,9	1,8	1,8	1,8	1,8	

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.	

Tabela 11. Prognoza ludności województwa śląskiego na lata 2020-2050.

Lata	Ludność	Wskaźnik obciążenia demograficznego	
	ogółem	w tym wg:		
		kategorii wieku		
		liczba	odsetek ludności		
	liczba	odsetek ludności Polski	w wieku przedprodukcyjnym	w wieku produkcyjnym	w wieku poprodukcyjnym	w wieku przedprodukcyjnym	w wieku produkcyjnym	w wieku poprodukcyjnym	ludność w wieku nieprod. na 100 osób w wieku produkcyjnym	ludność w wieku poprod. na 100 osób w wieku przedprodukcyjnym	ludność w wieku poprod. na 100 osób w wieku produkcyjnym	
2020	4 477 678	11,7	749 793	2 783 556	944 329	16,7	62,2	21,1	60,9	125,9	33,9	
2025	4 369 747	11,6	718 972	2 647 696	1 003 079	16,5	60,6	23,0	65,0	139,5	37,9	
2030	4 245 178	11,4	646 230	2 581 037	1 017 911	15,2	60,8	24,0	64,5	157,5	39,4	
2035	4 107 861	11,3	597 159	2 508 736	1 001 966	14,5	61,1	24,4	63,7	167,8	39,9	
2040	3 964 581	11,1	560786	2 415 010	988 785	14,1	60,9	24,9	64,2	176,3	40,9	
2045	3 821 464	11,0	539706	2 237 800	1 043 958	14,1	58,6	27,3	70,8	193,4	46,7	
2050	3 680 615	10,8	525435	2 032 058	1 123 122	14,3	55,2	30,5	81,1	213,7	55,2	

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 12. Wybrane elementy sytuacji demograficznej - województwo śląskie i Polska, 2017 rok.

Wyszczególnienie	Polska	Śląskie	
Gęstość zaludnienia na km2	123	333	
Saldo migracji zagranicznych na pobyt stały (wskaźnik na 1000 ludności)	0,0	-0,2	
Ludności wg kategorii wieku (w %)	wiek przedprodukcyjny	18,0	16,9	
	wiek produkcyjny	61,2	61,1	
	wiek poprodukcyjny	20,8	22,0	
Wskaźnik obciążenia demograficznego	ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym	63,4	63,8	
	ludność w wieku poprodukcyjnym na 100 osób w wieku przedprodukcyjnym	115,5	129,8	
	ludność w wieku poprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym	34,0	36,0	
Ludność wg faktycznego miejsca zamieszkania (w %)	miasto	60,1	76,9	
	wieś	39,9	23,1	
Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach)	mężczyźni	74,0	73,4	
	kobiety	81,8	80,8	
Urodzenia żywe na 1000 ludności	10,5	9,9	
Zgony ogółem na 1000 ludności	10,5	11,3	
Zgony niemowląt na 1000 urodzeń żywych	4,0	4,0	
Przyrost naturalny na 1000 ludności	0,0	-1,4	
Małżeństwa na 1000 ludności	5,0	4,9	
Separacje na 10 tys. ludności	0,4	0,6	
Rozwody na 1000 ludności	1,7	1,8	

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 13. Wybrane elementy sytuacji społeczno-ekonomicznej - województwo śląskie, lata 2010-2017.

Wyszczególnienie	Lata	
	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	
Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto (zł)	3 528	3 795	3 855	4 023	4 101	4 221	4 295	4 482	
Przeciętna miesięczna emerytura 
i renta brutto (zł)	z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych	emerytury	2 069	2 174	2 272	2 390	2 477	2 539	2 590	2 645	
		renty z tytułu niezdolności do pracy	1 669	1 752	1 840	1 932	1 986	2 039	2 071	2 119	
		renty rodzinne	1 902	1 984	2 074	2 178	2 238	2 298	2 330	2 371	
	rolników indywidualnych	1 204	1 239	1 308	1 367	1 384	1 403	1 390	1 391	
Przeciętne miesięczne wydatki na 1 członka gospodarstwa domowego (zł)	1 006	1 040	1 102	1 118	1 130	1 136	1 202	1 297	
Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 
1 członka gospodarstwa domowego (zł)	ogółem	1 168	1 215	1 279	1 319	1 382	1 421	1 513	1 646	
	dochód do dyspozycji	1 120	 1 166	1 228	1 267	1 328	1 366	1 454	1 584	
Wskaźniki zagrożenia ubóstwem wg granic ubóstwa (% osób w gosp. dom. poniżej granic)	minimum egzystencji	4,4	4,8	4,5	4,9	4,7	3,4	3,0	1,8	
	relatywna granica ubóstwa	14,0	12,3	11,3	11,2	11,9	10,7	10,3	7,5	
	ustawowa granica ubóstwa	5,7	4,8	4,8	8,3	8,9	7,8	9,0	6,3	
Przeciętna liczba emerytów
i rencistów ogółem	wartość bezwzględna (tys.)	1 187	1 172	1 161	1 153	1 147	1 147	1 202	1 151	
	odsetek ludności	25,6	25,3	25,1	25,1	25,0	25,1	25,2	25,3	
Przestępstwa stwierdzone przez Policję w zakończonych postępowaniach przygotowawczych (w tys.)
	169,0	172,1	167,6	158,5	131,4	117,2	105,8	111,7	
Wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw	63,6	64,4	66,3	67,7	68,7	68,4	77,6	77,6	

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.		

Tabela 14. Wybrane elementy sytuacji społeczno-ekonomicznej - województwo śląskie i Polska, 2017 rok.

Wyszczególnienie	Polska	Śląskie	
Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto (zł)	4 528	4 482	
Przeciętna miesięczna emerytura i renta brutto (zł)	z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych 	emerytury	2 254	2 645	
		renty z tytułu niezdolności do pracy	1 710 	2 119	
		renty rodzinne	1 951	2 371	
	rolników indywidualnych	1 200	1 391	
Przeciętne miesięczne wydatki na 1 członka gospodarstwa domowego (zł)	1 176	1 297	
Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 członka gospodarstwa domowego (zł)	ogółem	1 598	1 646	
	dochód do dyspozycji	1 549	1 584	
Wskaźniki zagrożenia ubóstwem wg granic ubóstwa (% osób w gosp. dom. poniżej granic)	minimum egzystencji	4,3	1,8	
	relatywna granica ubóstwa	13,4	7,5	
	ustawowa granica ubóstwa	10,7	6,3	
Emeryci i renciści jako odsetek ogółu ludności	23,2	25,3	
Liczba przestępstw stwierdzonych przez Policję w zakończonych postępowaniach przygotowawczych na 10 tys. ludności	196,2	245,5	
Wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw	71,7	77,6	

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 15. Wybrane elementy sytuacji na rynku pracy - województwo śląskie i Polska, lata 2012-2017, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	2012	2013	2014	2015	2016	2017	Zmiana w latach 2016-2017	
							liczba	%	
Liczba ludności w wieku produkcyjnym	Polska	24 605 558	24 422 146	24 230 162	24 002 168	23 767 614	23 517 643	-249 971	-1,1	
	Śląskie	2 970 023	2 934 496	2 898 050	2 858 648	2 818 424	2 776 870	-41 554	-1,5	
Bezrobotni zarejestrow. ogółem	liczba	Polska	2 136 815	2 157 883	1 825 180	1 563 339	1 335 155	1 081 746	-253 409	-19,0	
		Śląskie	205 459	208 296	175 675	148 508	119 981	94 687	-25 294	-21,1	
	% ludności 
w wieku produkc.	Polska	8,7	8,8	7,5	6,5	5,6	4,6	-1,0	-17,9	
		Śląskie	6,9	7,1	6,1	5,2	4,3	3,4	-0,9	-20,9	
Bezrobotni 
z prawem do zasiłku	liczba	Polska	358 250	297 778	242 378	217 315	186 700	159 583	-27 117	-14,5	
		Śląskie	32 115	28 189	22 534	19 659	16 201	12 884	-3 317	-20,5	
	% ogółu bezrobotnych	Polska	16,8	13,8	13,3	13,9	14,0	14,8	0,8	5,7	
		Śląskie	15,6	13,5	12,8	13,2	13,5	13,6	0,1	0,7	
Stopa bezrobocia rejestrowanego	Polska	13,4	13,4	11,5	9,8	8,3	6,6	-1,7	-20,5	
	Śląskie	11,1	11,2	9,6	8,2	6,6	5,1	-1,5	-22,7	
Długotrwale bezrobotni	liczba	Polska	1 073 440	1 158 705	1 054 000	880 286	724 225	594 789	-129 436	-17,9	
		Śląskie	93 933	104 500	96 228	80 389	63 947	49 135	-14 812	-23,2	
	% ogółu bezrobotnych	Polska	50,2	53,7	57,7	56,3	56,0	55,0	-1,0	-1,8	
		Śląskie	45,7	50,2	54,8	54,1	53,3	51,9	-1,4	-2,6	

Źródło: 1) Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia, http://www.psz.praca.gov.pl, 2) Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach, http://www.wup-katowice.pl.

Tabela 16. Rodziny objęte pomocą społeczną - województwo śląskie, lata 2000-2018.

Lata	Wartości liczbowe	Wskaźniki	
	liczba rodzin	liczba osób w rodzinach	udział rodzin wiejskich (w %)	osoby w rodz. korzyst. z pom. społ. jako % ogółu ludności	
	ogółem	w tym na wsi				
2000	173 696	34 538	514 461	19,9	10,8	
2001	174 991	33 499	516 072	19,1	10,9	
2002	198 626	39 898	586 105	20,1	12,4	
2003	202 548	41 391	607 238	20,4	12,9	
2004	181 766	34 633	531 549	19,1	11,3	
2005	176 254	32 819	504 187	18,6	10,8	
2006	176 758	32 846	500 779	18,6	10,7	
2007	154 228	30 590	422 649	19,8	9,1	
2008	132 736	25 610	361 908	19,3	7,8	
2009	128 661	24 477	339 399	19,0	7,3	
2010	130 834	26 107	337 363	20,0	7,3	
2011	124 056	23 409	303 252	18,9	6,5	
2012	119 787	23 114	287 249	19,3	6,2	
2013	123 934	24 257	296 430	19,6	6,4	
2014	118 170	22 738	279 489	19,2	6,1	
2015	113 638	21 749	230 402	19,1	5,8	
2016	105 942	20 845	237 109	19,7	5,2	
2017	98 802	19 130	209 491	19,4	4,6	
2018	89 516	17 361	184 506	19,4	4,1	

Źródło: 1) Wydział Polityki Społecznej Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, sprawozdania MPiPS-03 za lata 2000-2003, 2) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2004-2018, 
3) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 17. Rodziny objęte pomocą społeczną - województwo śląskie i Polska, lata 2015-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	
	lata	zmiana w latach 
2017-2018		
	2015	2016	2017	2018	liczba	%		
Liczba rodzin	ogółem	113 638	105 942	98 802	89 516	-9 286	-9,4	1 085 158	
	w tym na wsi 	21 749	20 846	19 130	17 361	-1 769	-9,2	468 053	
Liczba osób w rodzinach	264 470	237 109	209 491	184 506	-24 985	-11,9	2 415 880	
Udział rodzin wiejskich (w %)	19,1	19,7	19,4	19,4	0,0	0,2	43,1	
Osoby w rodz. korzyst. z pom. społ. jako 
% ogółu ludn.	5,8	5,2	4,6	4,1	-0,5	-11,9	6,3	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2015-2018, 
2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.
Tabela 18. Rodziny objęte pomocą społeczną wg rodzajów powiatów oraz podregionów - województwo śląskie, 2018 r.

Wyszczególnienie	Liczba rodzin	Liczba osób 
w rodzinach	Wskaźniki	
	ogółem	w tym na wsi		udział rodzin wiejskich	osoby 
w rodzinach jako % ogółu ludności	
Województwo	89 516	17 361	184 506	19,4	4,1	
Podregiony	bielski	12 190	6 221	26 983	51,0	4,0	
	bytomski	9 183	1 585	20 569	17,3	4,7	
	częstochowski	11 341	4 562	21 978	40,2	4,3	
	gliwicki	8 016	623	15 854	7,8	3,4	
	katowicki	17 985	18	37 050	0,1	5,0	
	rybnicki	10 721	1 969	23 393	18,4	3,7	
	sosnowiecki	14 577	1 345	27 597	9,2	4,0	
	tyski	5 503	1 038	11 082	18,9	2,8	
Powiaty wg rodzaju	miasta na prawach powiatu	53 030	196	104 116	0,4	4,1	
	powiaty ziemskie	36 486	17 165	80 390	47,0	4,0	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.	

Tabela 19. Osoby w rodzinach objętych pomocą społeczną wg powodów udzielenia pomocy - województwo śląskie, lata 2015-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2015	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	264 470	237 109	209 491	184 506	-9 286	-9,4	
W tym wg powodów:	ubóstwo	140 196	123 556	103 026	82 543	-20 483	-19,9	
	sieroctwo	297	263	180	96	-84	-46,7	
	bezdomność	7 502	7 166	6 914	6 370	-544	-7,9	
	potrzeba ochrony macierzyństwa	50 297	44 105	35 377	35 155	-222	-0,6	
	bezrobocie	142 077	118 702	93 104	73 372	-19 732	-21,2	
	niepełnosprawność	73 481	68 567	62 097	55 519	-6 578	-10,6	
	długotrwała lub ciężka choroba	74 758	70 553	65 337	61 405	-3 932	-6,0	
	bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospod. domow.	80 831	70 866	59 741	57 296	-2 445	-4,1	
	przemoc w rodzinie	6 364	5 706	4 361	4 425	+64	1,5	
	potrzeba ochrony ofiar handlu ludźmi	17	5	9	3	-6	-66,7	
	alkoholizm	14 388	13 258	11 984	10 708	- 276	-10,6	
	narkomania	871	756	691	692	+1	0,1	
	trudności w przystosowaniu do życia po opuszczeniu zakładu karnego	3 185	2 758	2 130	1 917	-213	-10,0	
	trudności w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy lub ochronę uzupełn.	44	27	38	42	+4	10,5	
	zdarzenie losowe	1 015	874	999	722	-277	-27,7	
	sytuacja kryzysowa	2 058	1 887	1 396	3 299	1 903	136,3	
	klęska żywiołowa lub ekologiczna	106	122	336	24	-312	-92,9	

Uwaga: Dana rodzina i jej członkowie mogli być objęci pomocą z więcej niż jednego powodu. 
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MPiPS/MRPiPS-03 za lata 2015-2018.		
Tabela 20. Rodziny objęte pomocą społeczną wg powodów udzielenia pomocy - województwo śląskie, 2018 r.

Wyszczególnienie	Liczba rodzin objętych pomocą	Osoby w rodzinach objętych pomocą	
		liczba osób	odsetek objętych pomocą społeczną	odsetek ludności	
Ogółem	89 516	184 506	100,00	4,06	
W tym wg powodów:	ubóstwo	41 433	82 543	44,7	1,81	
	sieroctwo	41	96	0,05	0,00	
	bezdomność	5 831	6 370	3,5	0,14	
	potrzeba ochrony macierzyństwa	7 598	35 155	19,1	0,77	
	bezrobocie	30 037	73 372	39,8	1,61	
	niepełnosprawność	32 504	55 519	30,1	1,22	
	długotrwała lub ciężka choroba	37 023	61 405	33,1	1,35	
	bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospod. domow.	17 817	57 296	31,1	1,26	
	przemoc w rodzinie	1 363	4 425	2,4	0,10	
	potrzeba ochrony ofiar handlu ludźmi	2	3	0,0	0,00	
	alkoholizm	6 708	10 708	5,8	0,24	
	narkomania	453	692	0,4	0,02	
	trudności w przystosowaniu do życia po opuszczeniu zakładu karnego	1 224	1 917	1,0	0,04	
	trudności w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą	17	42	0,02	0,00	
	zdarzenie losowe	319	722	0,4	0,02	
	sytuacja kryzysowa	1 009	3 299	1,8	0,07	
	klęska żywiołowa lub ekologiczna	9	24	0,0	0,00	

Uwaga: Dana rodzina i jej członkowie mogli być objęci pomocą z więcej niż jednego powodu.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.	

Tabela 21. Liczba osób w rodzinach objętych pomocą społeczną na 1000 ludności - województwo śląskie i Polska, 2018 r.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska	
Ogółem	40,6	62,9	
W tym wg powodów:	ubóstwo	18,1	27,8	
	sieroctwo	0,0	0,1	
	bezdomność	1,4	1,0	
	potrzeba ochrony macierzyństwa	7,7	12,0	
	bezrobocie	16,1	23,1	
	niepełnosprawność	12,2	17,2	
	długotrwała lub ciężka choroba	13,5	20,3	
	bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego	12,6	13,3	
	przemoc w rodzinie	1,0	1,2	
	potrzeba ochrony ofiar handlu ludźmi	0,0	0,0	
	alkoholizm	2,4	3,1	
	narkomania	1,5	1,7	
	trudności w przystosowaniu do życia po opuszczeniu zakładu karnego	0,4	0,5	
	trudności w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą	0,0	0,1	
	zdarzenie losowe	0,2	0,4	
	sytuacja kryzysowa	0,7	0,6	
	klęska żywiołowa lub ekologiczna	0,0	0,1	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 22. Specjalistyczne jednostki organizacyjne pomocy społecznej w województwie śląskim, stan na koniec 2018 r.

Wyszczególnienie	Jednostki	Miejsca	Korzysta-jący	
Ogółem	476	18 972	x	
W tym:	domy pomocy społecznej	98	8 676	9 928	
	ośrodki wsparcia	ogółem	209	9 448	15 504	
		w tym:	prowadzące miejsca całodobowego okresowego pobytu	28	710	1 568	
			ośr. wsp. dla osób z zaburz. psych.	ogółem	45	1 892	2 155	
				w tym prowadz. miejsca całodob. okres. pobytu	3	17	26	
				w tym:	środowiskowe domy samopomocy	43	1 817	2 080	
					kluby samopom. dla osób z zab. psych.	0	0	0	
					inne ośr. wsp. dla osób z zab. psych.	1	36	36	
			dzienne domy pomocy	56	2 612	3 262	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	6	111	210	
			noclegownie	12	562	1 712	
			schroniska dla bezdomnych	39	1 599	2 863	
			ogrzewalnie	10	245	1 430	
			kluby samopomocy (inne niż dla osób z zaburzeniami psych.)	4	135	169	
			jadłodajnie	12	1 714	2 699	
			inne ośrodki wsparcia	26	605	1 239	
	rodzinne domy pomocy społecznej	1	8	8	
	mieszkania chronione	ogółem	128	542	675	
		w tym dla osób:	usamodzielnianych opuszczających instytucje*	53	236	253	
			z zaburzeniami psychicznymi	21	63	69	
	ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	20	298	8 816	
		w tym:	dla ofiar przemocy w rodzinie	19	277	2 588	
			dla ofiar handlu ludźmi	5	94	9	
	jednostki specjalisty-cznego poradnictwa	ogółem	5	x	3 007	
		w tym jedn. specjalist. poradn. rodzinnego	ogółem	3	x	2 495	
			w tym:	dla rodzin naturalnych	3	x	64	
				terapii rodzinnej	3	x	1 759	
	kluby integracji społecznej	15	x	1 903	

* Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.		

Tabela 23. Specjalistyczne jednostki organizacyjne pomocy społecznej wg zasięgu działania oraz podmiotu prowadzącego w województwie śląskim i w Polsce w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	
	lata	zmiana w latach 2017-2018		
	2016	2017	2018	liczba	%		
Ogółem	liczba jednostek	454	460	476	16	3,5%	5 044	
	liczba miejsc	18 649	18 911	18 972	61	0,3%	179 093	
	liczba miejsc na 10 tys. ludn.	40,8	41,5	41,7	0	0,6%	46,6	
W tym wg:	zasięgu działania	lokalny	liczba jednostek	321	329	332	3	0,9%	3 440	
			liczba miejsc	9 583	9 735	9 683	-52	-0,5%	86 208	
			odsetek jednostek	70,7	71,5	69,7	-2	-2,5%	68,2	
			odsetek miejsc	51,4	51,5	51,0	0	-0,8%	48,1	
		ponadlokalny	liczba jednostek	133	131	144	13	9,9%	1 604	
			liczba miejsc	9 066	9 176	9 289	113	1,2%	92 885	
			odsetek jednostek	29,3	28,5	30,3	2	6,2%	31,8	
			odsetek miejsc	48,6	48,5	49,0	0	0,9%	51,9	
	podmiotu prowadzącego	gmina/powiat	liczba jednostek	304	312	327	15	4,8%	3 346	
			liczba miejsc	11 766	11 732	11 825	93	0,8%	125 805	
			odsetek jednostek	67,0	67,8	68,7	1	1,3%	66,3	
			odsetek miejsc	63,1	62,1	62,3	0	0,4%	70,2	
		inny podmiot	liczba jednostek	150	148	149	1	0,7%	1 698	
			liczba miejsc	6 883	7 179	7 147	-32	-0,4%	53 288	
			odsetek jednostek	33,0	32,2	31,3	-1	-2,7%	33,7	
			odsetek miejsc	36,9	38,0	37,7	0	-0,9%	29,8	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018, 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 24. Miejsca w specjalistycznych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej na 
10 tys. ludności w województwie śląskim i w Polsce, stan na koniec 2018 r.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska	
Ogółem	41,7	46,6	
W tym jednostki wg rodzajów:	domy pomocy społecznej	19,1	21,0	
	ośrodki wsparcia	ogółem	20,8	24,2	
		w tym:	prowadzące miejsca całodobowe okresowego pobytu	1,56	1,32	
			dla osób z zaburzeniami psychicznymi	ogółem	4,2	8,1	
				w tym prowadzące miejsca całodobowe okresowego pobytu	0,04	0,07	
				w tym:	środowiskowe domy samopomocy	4,0	7,8	
					kluby samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi	0,00	0,15	
					inne ośrodki wsparcia dla osób z zaburz. psychicznymi	0,08	0,13	
			dzienne domy pomocy	5,7	4,4	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	0,24	0,18	
			noclegownie	1,2	0,8	
			schroniska dla bezdomnych	3,5	2,7	
			ogrzewalnie	0,5	0,4	
			kluby samopomocy inne niż dla osób z zaburzeniami psychicznymi	0,30	1,21	
			jadłodajnie	3,8	3,8	
			inne ośrodki wsparcia	1,33	2,61	
	rodzinne domy pomocy	0,02	0,05	
	mieszkania chronione	ogółem	1,19	0,92	
		w tym:	dla osób usamodzielnianych opuszczających instytucje* 	0,52	0,38	
			dla osób z zaburzeniami psychicznymi	0,14	0,14	
	ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	0,66	0,46	
		w tym:	dla ofiar przemocy	0,61	0,39	
			dla ofiar handlu ludźmi	0,21	0,07	

* Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 25. Specjalistyczne jednostki organizacyjne pomocy społecznej wg zasięgu działania 
w województwie śląskim, stan na koniec 2018 r.

Wyszczególnienie	Ogółem	W tym jednostki wg zasięgu działania	
		lokalny	ponadlokalny	
		liczba	%	liczba	%	
Ogółem	476	332	69,7%	144	30,3%	
W tym:	domy pomocy społecznej	98	9	9,2%	89	90,8%	
	ośrodki wsparcia	ogółem	209	183	87,6%	26	12,4%	
		w tym:	prowadz. miejsca całodob. okresowego pobytu	28	24	85,7%	4	14,3%	
			ośr. wsp. dla osób z zaburz. psych.	ogółem	45	27	60,0%	18	40,0%	
				w tym prow. miejsca całodob. okres. pobytu	3	3	100,0%	0	0,0%	
				w tym:	środowiskowe domy samopomocy	43	25	58,1%	18	41,9%	
					kluby samopom. dla osób z zab. psych.	0	0	x	0	x	
					inne ośr. wsp. dla osób z zab. psych.	1	1	100,0%	0	0,0%	
			dzienne domy pomocy	56	56	100,0%	0	0,0%	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	6	4	66,7%	2	33,3%	
			noclegownie	12	12	100,0%	0	0,0%	
			schroniska dla bezdomnych	39	38	97,4%	1	2,6%	
			ogrzewalnie	10	10	100,0%	0	0,0%	
			kluby samopomocy (inne niż dla osób z zab. psych.)	4	3	75,0%	1	25,0%	
			jadłodajnie	12	12	100,0%	0	0,0%	
			inne ośrodki wsparcia	26	22	84,6%	4	15,4%	
	rodzinne domy pomocy społecznej	1	1	100,0%	0	0,0%	
	mieszkania chronione	ogółem	128	106	82,8%	22	17,2%	
		w tym dla osób:	usamodzielnianych opuszczających instytucje*	53	37	69,8%	16	30,2%	
			z zaburzeniami psychicznymi	21	20	95,2%	1	4,8%	
	ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	20	14	70,0%	6	30,0%	
		w tym:	dla ofiar przemocy w rodzinie	19	13	68,4%	6	31,6%	
			dla ofiar handlu ludźmi	5	3	60,0%	2	40,0%	
	jednostki specjalisty-cznego poradnictwa	ogółem	5	4	80,0%	1	20,0%	
		w tym jedn. spec. poradn. rodzinnego	ogółem	3	3	100,0%	0	0,0%	
			w tym:	dla rodzin naturalnych	3	2	66,7%	1	33,3%	
				terapii rodzinnej	3	2	66,7%	1	33,3%	
	kluby integracji społecznej	15	15	100,0%	0	0,0%	

* Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.
Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.	

Tabela 26. Specjalistyczne jednostki organizacyjne pomocy społecznej wg podmiotu prowadzącego w województwie śląskim, stan na koniec 2018 r.

Wyszczególnienie	Ogółem	W tym jednostki wg podmiotu prowadzącego	
		gmina/powiat	inny podmiot	
		liczba	%	liczba	%	
Ogółem	476	327	68,7%	149	31,3%	
W tym:	domy pomocy społecznej	98	55	56,1%	43	43,9%	
	ośrodki wsparcia	ogółem	209	115	55,0%	94	45,0%	
		w tym:	prowadz. miejsca całodob. okresowego pobytu	28	18	64,3%	10	35,7%	
			ośr. wsp. dla osób z zaburz. psych.	ogółem	45	21	46,7%	24	53,3%	
				w tym prow. miejsca całodob. okres. pobytu	3	3	100,0%	0	0,0%	
				w tym:	środowiskowe domy samopomocy	43	21	48,8%	22	51,2%	
					kluby samopom. dla osób z zab. psych.	0	0	x	0	x	
					inne ośr. wsp. dla osób z zab. psych.	1	0	0,0%	1	100,0%	
			dzienne domy pomocy	56	30	53,6%	26	46,4%	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	6	2	33,3%	4	66,7%	
			noclegownie	12	9	75,0%	3	25,0%	
			schroniska dla bezdomnych	39	15	38,5%	24	61,5%	
			ogrzewalnie	10	7	70,0%	3	30,0%	
			kluby samopomocy (inne niż dla osób z zab. psych.)	4	3	75,0%	1	25,0%	
			jadłodajnie	12	8	66,7%	4	33,3%	
			inne ośrodki wsparcia	26	20	76,9%	6	23,1%	
	rodzinne domy pomocy społecznej	1	0	0,0%	1	100,0%	
	mieszkania chronione	ogółem	128	122	95,3%	6	4,7%	
		w tym dla osób:	usamodzielnianych opuszczających instytucje*	53	53	100,0%	0	0,0%	
			z zaburzeniami psychicznymi	21	15	71,4%	6	28,6%	
	ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	20	16	80,0%	4	20,0%	
		w tym:	dla ofiar przemocy w rodzinie	19	16	84,2%	3	15,8%	
			dla ofiar handlu ludźmi	5	4	80,0%	1	20,0%	
	jednostki specjalisty-cznego poradnictwa	ogółem	5	4	80,0%	1	20,0%	
		w tym jedn. spec. poradn. rodzinnego	ogółem	3	2	66,7%	1	33,3%	
			w tym:	dla rodzin naturalnych	3	3	100,0%	0	0,0%	
				terapii rodzinnej	3	2	66,7%	1	33,3%	
	kluby integracji społecznej	15	15	100,0%	0	0,0%	

* Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Tabela 27. Specjalistyczne jednostki organizacyjne pomocy społecznej w województwie śląskim w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	454	460	476	16	3,5%	
W tym:	domy pomocy społecznej	97	98	98	0	0,0%	
	ośrodki wsparcia	ogółem	195	205	209	4	2,0%	
		w tym:	prowadzące miejsca całodobowe okresowego pobytu	23	19	28	9	47,4%	
			dla osób z zaburz. psych.	ogółem	45	46	45	-1	-2,2%	
				prowadzące miejsca całodobowe okresowego pobytu	3	3	3	0	0,0%	
				w tym:	środowiskowe domy samopomocy	42	43	43	0	0,0%	
					kluby samopomocy dla osób z zaburzeniami psych.	2	2	0	-2	-100,0%	
					inne ośrodki wsparcia dla osób z zaburzeniami psych.	1	1	1	0	0,0%	
			dzienne domy pomocy	59	56	56	0	0,0%	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	2	2	6	4	200,0%	
			noclegownie*	bd	14	12	-2	-14,3%	
			schroniska dla bezdomnych*	bd	35	39	4	11,4%	
			ogrzewalnie*	bd	9	10	1	11,1%	
			kluby samopomocy inne niż dla osób z zaburzeniami psychicznymi	3	3	4	1	33,3%	
			jadłodajnie	14	11	12	1	9,1%	
			inne ośrodki wsparcia	20	24	26	2	8,3%	
	rodzinne domy pomocy	1	1	1	0	0,0%	
	mieszkania chronione	ogółem	116	114	128	14	12,3%	
		w tym:	usamodzielnianych opuszczających instytucje**	48	49	53	4	8,2%	
			dla osób z zaburzeniami psychicznymi	12	14	21	7	50,0%	
	ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	18	18	20	2	11,1%	
		w tym:	dla ofiar przemocy	18	16	19	3	18,8%	
			dla ofiar handlu ludźmi	3	4	5	1	25,0%	
	jednostki specjalistycznego poradnictwa	ogółem	5	4	5	1	25,0%	
		w tym:	jedn. specjalist. poradn. rodzinnego	ogółem	4	2	3	1	50,0%	
				w tym:	dla rodzin naturalnych	3	2	3	1	50,0%	
					terapii rodzinnej	2	2	3	1	50,0%	
	kluby integracji społecznej	22	20	15	-5	-25,0%	

* Sprawozdania MRPiPS-03 przed 2017 r. zawierały informację nt. liczby jednostek należących do kategorii "noclegownie, schroniska, domy dla bezdomnych".
** Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 28. Miejsca w specjalistycznych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej 
w województwie śląskim w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	18 649	18 911	18 972	61	0,3%	
W tym:	domy pomocy społecznej	8 591	8 653	8 676	23	0,3%	
	ośrodki wsparcia	ogółem	9 251	9 481	9 448	-33	-0,3%	
		w tym:	prowadzące miejsca całodobowe okresowego pobytu	748	477	710	233	48,8%	
			dla osób z zaburzeniami psychicznymi	ogółem	1 827	1 898	1 892	-6	-0,3%	
				prowadzące miejsca całodobowe okresow. pobytu	17	24	17	-7	-29,2%	
				w tym:	środowiskowe domy samopomocy	1 709	1 789	1 817	28	1,6%	
					kluby samopomocy dla osób z zaburz. psych.	35	36	0	-36	-100,0%	
					inne ośrodki wsparcia dla osób z zaburz. psych.	30	32	36	4	12,5%	
			dzienne domy pomocy	2 700	2 591	2 612	21	0,8%	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	32	56	111	55	98,2%	
			noclegownie*	bd	630	562	-68	-10,8%	
			schroniska dla bezdomnych*	bd	1 421	1 599	178	12,5%	
			ogrzewalnie*	bd	395	245	-150	-38,0%	
			kluby samopomocy inne niż dla osób z zaburzeniami psych.	125	125	135	10	8,0%	
			jadłodajnie	1 910	1 766	1 714	-52	-2,9%	
			inne ośrodki wsparcia	498	605	605	0	0,0%	
	rodzinne domy pomocy	8	8	8	0	0,0%	
	mieszkania chronione	ogółem	517	512	542	30	5,9%	
		w tym:	dla osób usamodzielnianych opuszczających instytucje**	215	237	236	-1	-0,4%	
			dla osób z zaburzeniami psychicznymi	52	56	63	7	12,5%	
	ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	282	257	298	41	16,0%	
		w tym:	dla ofiar przemocy	251	218	277	59	27,1%	
			dla ofiar handlu ludźmi	88	94	94	0	0,0%	

* Sprawozdania MRPiPS-03 przed 2017 r. zawierały informację nt. liczby jednostek należących do kategorii "noclegownie, schroniska, domy dla bezdomnych".
** Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 29. Osoby korzystające z usług specjalistycznych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej w województwie śląskim w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Domy pomocy społecznej	9 680	10 010	9 928	-82	-0,8%	
Ośrodki wsparcia	ogółem	15 038	14 977	15 504	527	3,5%	
	w tym:	prowadzące miejsca całodobowe okresowego pobytu	1 216	880	1 568	688	78,2%	
		dla osób z zaburzeniami psychicznymi	ogółem	2 028	2 173	2 155	-18	-0,8%	
			w tym prowadzące miejsca całodobowe okresow. pobytu	34	29	26	-3	-10,3%	
			w tym:	środowiskowe domy samopomocy	1 938	2 064	2 080	16	0,8%	
				kluby samopomocy dla osób z zaburz. psych.	5	36	0	-36	-100,0%	
				inne ośrodki wsparcia dla osób z zaburz. psych.	32	32	36	4	12,5%	
		dzienne domy pomocy	3 499	3 332	3 262	-70	-2,1%	
		domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	20	47	210	163	346,8%	
		noclegownie*	bd	2 018	1 712	-306	-15,2%	
		schroniska dla bezdomnych*	bd	2 115	2 863	748	35,4%	
		ogrzewalnie*	bd	1 479	1 430	-49	-3,3%	
		kluby samopomocy inne niż dla osób z zaburzeniami psych.	135	138	169	31	22,5%	
		jadłodajnie	3 297	2 549	2 699	150	5,9%	
		inne ośrodki wsparcia	1 033	1 057	1 239	182	17,2%	
Rodzinne domy pomocy	8	11	8	-3	-27,3%	
Mieszkania chronione	ogółem	605	602	675	73	12,1%	
	w tym:	dla osób usamodzielnianych opuszczających instytucje**	206	262	253	-9	-3,4%	
		dla osób z zaburzeniami psychicznymi	58	48	69	21	43,8%	
Ośrodki interwencji kryzysowej	ogółem	9 687	10 096	8 816	-1 280	-12,7%	
	w tym:	dla ofiar przemocy	3 064	3 445	2 588	-857	-24,9%	
		dla ofiar handlu ludźmi	0	9	9	0	0,0%	
Jednostki specjalisty-cznego poradnictwa	ogółem	4 554	2 762	3 007	245	8,9%	
	w tym jednostki specjalistycznego poradnictwa rodzinnego	ogółem	4 060	588	2 495	1 907	324,3%	
		w tym:	dla rodzin naturalnych	1 741	106	64	-42	-39,6%	
			terapii rodzinnej	46	5	1 759	1 754	x	
Kluby integracji społecznej	2 094	1 845	1 903	58	3,1%	

* Sprawozdania MRPiPS-03 przed 2017 r. zawierały informację nt. liczby jednostek należących do kategorii "noclegownie, schroniska, domy dla bezdomnych".
** Niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, schroniska, zakłady poprawcze i inne.	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.
Tabela 30. Pracownicy specjalistycznych JOPS szczebla gminnego i powiatowego 
w województwie śląskim w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	15 108	15 066	15 434	368	2,4	
W tym:	powiatowe centra pomocy rodzinie	618	628	644	16	2,5	
	ośrodki pomocy społecznej	7 142	7 145	7 288	143	2,0	
	kluby integracji społecznej	53	67	59	-8	-11,9	
	domy pomocy społecznej	5 836	5 787	5 855	68	1,2	
	placówki specjalistycznego poradnictwa	22	30	70	40	133,3	
	ośrodki interwencji kryzysowej	223	236	230	-6	-2,5	
	ośrodki wsparcia	ogółem	1 227	1 189	1 298	109	9,2	
		w tym:	ośrodki wsparcia dla osób z zaburz. psych.	ogółem	537	520	586	66	12,7	
				w tym środowiskowe domy samopomocy	481	487	561	74	15,2	
			dzienne domy pomocy	305	374	329	-45	-12,0	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	2	0	16	16	x	
			noclegownie, schroniska, domy dla bezdomnych	215	236	240	4	1,7	
			inne ośrodki wsparcia	219	193	185	-8	-4,1	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 31. Liczba pracowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej przypadających na 10 tys. ludności, stan na koniec 2018 r.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska	
Ogółem	33,9	34,4	
W tym:	powiatowe centra pomocy rodzinie	1,42	1,86	
	ośrodki pomocy społecznej	16,0	15,0	
	kluby integracji społecznej	0,13	0,07	
	domy pomocy społecznej	12,9	13,9	
	placówki specjalistycznego poradnictwa	0,15	0,09	
	ośrodki interwencji kryzysowej	0,51	0,24	
	ośrodki wsparcia	ogółem	2,85	3,15	
		w tym:	ośrodki wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi	ogółem	1,29	2,03	
				w tym środowiskowe domy samopomocy	1,23	1,95	
			dzienne domy pomocy	0,72	0,55	
			domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży	0,04	0,03	
			noclegownie, schroniska, domy dla bezdomnych	0,53	0,24	
			inne ośrodki wsparcia	0,41	0,35	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r., 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.
Tabela 32. Zasoby kadrowe powiatowych centrów pomocy rodzinie w województwie śląskim 
w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	618	628	644	16	2,5	
W tym:	kadra kierownicza	ogółem	57	56	59	3	5,4	
		w tym:	dyrektorzy, z-cy dyrektorów	18	20	18	-2	-10,0	
			kierownicy, z-cy kierowników	8	5	5	0	0,0	
			kierownicy działów	24	24	28	4	16,7	
			kierownicy sekcji	7	7	8	1	14,3	
	pracownicy socjalni	ogółem	126	122	112	-10	-8,2	
		w tym:	starsi specjaliści pracy socjalnej	4	4	6	2	50,0	
			specjaliści pracy socjalnej	19	20	20	0	0,0	
			starsi pracownicy socjalni	34	27	31	4	14,8	
			pracownicy socjalni	68	70	53	-17	-24,3	
	główni specjaliści	3	6	7	1	16,7	
	specjaliści pracy 
z rodziną	ogółem	11	10	11	1	10,0	
		w tym:	starsi specjaliści pracy z rodziną	3	3	2	-1	-33,3	
			specjaliści pracy z rodziną	8	7	9	2	28,6	
	aspiranci pracy socjalnej	6	8	5	-3	-37,5	
	konsultanci	3	5	5	0	0,0	
	koordynatorzy ds. komputeryzacji	1	1	1	0	0,0	
	radcy prawni	1	2	2	0	0,0	
	pozostali pracownicy	411	419	444	25	6,0	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018, 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Tabela 33. Zasoby kadrowe ośrodków pomocy społecznej w województwie śląskim w latach 2016-2018, stan na koniec danego roku.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	7 142	7 145	7 288	143	2,0	
W tym:	kadra kierownicza	ogółem	223	241	225	-16	-6,6	
		w tym:	kierownicy	167	183	167	-16	-8,7	
			z-cy kierowników	56	58	58	0	0,0	
	pracownicy socjalni	ogółem	2 370	2 342	2 264	-78	-3,3	
		w tym:	starsi specjaliści pracy socjalnej	255	260	268	8	3,1	
			specjaliści pracy socjalnej	567	607	622	15	2,5	
			starsi pracownicy socjalni	828	793	756	-37	-4,7	
			pracownicy socjalni	697	656	593	-63	-9,6	
		z tego w rejonach opiekuńczych	1 516	1 426	1 344	-82	-5,8	
	główni specjaliści	ogółem	47	58	56	-2	-3,4	
		w tym będący pracownikami socjalnymi	22	26	25	-1	-3,8	
	aspiranci pracy socjalnej	28	27	39	12	44,4	
	pracownicy wykonujący usługi opiekuńcze	233	236	274	38	16,1	
	pracownicy wykonujący specjalistyczne usługi opiekuńcze	25	33	27	-6	-18,2	
	konsultanci	54	55	56	1	1,8	
	koordynatorzy ds. komputeryzacji	14	11	10	-1	-9,1	
	radcy prawni	34	33	34	1	3,0	
	pozostali pracownicy	4 137	4 135	4 328	193	4,7	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018, 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.	

Tabela 34. Liczba osób, którym decyzją przyznano świadczenie w ramach realizacji zadań zleconych gminom - województwo śląskie, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną	45	197	18	-179	-90,9	
Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób 
z zaburzeniami psychicznymi	945	926	916	-10	-1,1	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, o których mowa w art. 5a	0	0	0	0	x	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium RP	1	1	1	0	0,0	
Przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki	415	456	437	-19	-4,2	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.		

Tabela 35. Liczba świadczeń udzielonych w ramach realizacji zadań zleconych gminom - województwo śląskie, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana 
w latach 
2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną	45	211	18	-193	-91,5	
Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi	214 198	222 783	183 211	-39572	-17,8	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, o których mowa w art. 5a	0	0	0	0	x	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium RP	12	12	12	0	0,0	
Przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki 	6 278	6 916	7 372	456	6,6	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.		

Tabela 36. Kwoty świadczeń udzielonych w ramach realizacji zadań zleconych gminom - województwo śląskie, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Razem	6 070 709	7 549 650	7 032 420	-517 230	-6,9	
W tym:	zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych 
z klęską żywiołową lub ekologiczną	128 000	1 141 876	79 760	-1 062 116	-93,0	
	specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi	4 317 639	4 599 807	4 986 923	387 116	8,4	
	pomoc przyznana cudzoziemcom, o których mowa 
w art. 5a	0	0	0	0	x	
	pomoc przyznana cudzoziemcom, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium RP	7 600	7 670	8 770	1 100	14,3	
	przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki 	1 617 470	1 800 297	1 956 967	156 670	8,7	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.		

Tabela 37. Przeciętna liczba świadczeń na osobę, której decyzją udzielono świadczenie w ramach realizacji zadań zleconych gminom - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	Polska
2018	
	2016	2017	2018	liczba	%		
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną	1,0	1,1	1,0	-0,1	-9,1	1,1	
Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi	226,7	240,6	200,0	-40,6	-16,9	268,4	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, o których mowa w art. 5a	0,0	0,0	0,0	0,0	x	2,7	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium RP	12,0	12,0	12,0	0,0	0,0	55,8	
Przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi 
z tytułu sprawowania opieki 	15,1	15,2	16,9	1,7	11,2	14,6	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.		

Tabela 38. Przeciętna kwota świadczeń na osobę, której decyzją przyznano świadczenie udzielone w ramach realizacji zadań zleconych gminom - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	
	lata	zmiana w latach 2017-2018		
	2016	2017	2018	liczba	%		
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną	2 844	5 796	4 431	-1 365	-23,5	7 213	
Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi	4 569	4 967	5 444	477	9,6	7 946	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, o których mowa w art. 5a	0	0	0	0	x	887	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium RP	7 600	7 670	8 770	1 100	14,3	4 371	
Przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi 
z tytułu sprawowania opieki 	3 898	3 948	4 478	530	13,4	3 873	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.	

Tabela 39. Przeciętne kwoty świadczeń udzielonych w ramach realizacji zadań zleconych gminom - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	
	lata	zmiana w latach 2017-2018		
	2016	2017	2018	liczba	%		
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną	2 844,4	5 411,7	4 431,1	-980,6	-18,1	6 746,2	
Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi	20,2	20,7	27,2	6,5	31,4	29,6	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, o których mowa w art. 5a	0,0	0,0	0,0	0,0	x	332,5	
Pomoc przyznana cudzoziemcom, którzy uzyskali zgodę na pobyt tolerowany na terytorium RP	633,3	639,2	730,8	91,6	14,3	78,3	
Przyznane przez sąd wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki 	257,6	260,3	265,5	5,2	2,0	264,8	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.	

Tabela 40. Gminy o największych i najmniejszych wydatkach na świadczenia realizowane 
w ramach zadań własnych gmin w przeliczeniu na 1 mieszkańca - województwo śląskie, 2018 r.

Wartości największe	Wartości najmniejsze	
gmina	wartość w zł	gmina	wartość w zł	
m. Siemianowice Śląskie	196,31	Ornontowice	11,01	
Czeladź	193,74	Suszec	16,83	
m. Chorzów	190,57	Wyry	23,01	
m. Ruda Śląska	174,73	Koszarawa	24,17	
m. Częstochowa	162,77	Godów	25,21	
m. Zabrze	161,78	Boronów	26,28	
m. Katowice	154,58	Pawłowice	26,40	
m. Sosnowiec	149,24	Żarnowiec	27,13	
m. Bytom	146,99	Lyski	27,76	
Szczekociny	141,05	Jejkowice	27,98	
m. Gliwice	139,53	Gierałtowice	31,93	
Herby	139,45	Radziechowy-Wieprz	36,13	
Sławków	132,14	Starcza	36,33	
Zbrosławice	131,71	Sośnicowice	36,89	
Będzin	128,73	Koszęcin	37,31	

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdanie MRPiPS-03 za okres I-XII 2018 r.

Tabela 41. Liczba osób, którym decyzją przyznano świadczenie w ramach realizacji zadań własnych gmin - województwo śląskie, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana 
w latach 
2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Zasiłki stałe	ogółem	20 240	20 278	19 148	-1 130	-5,6	
	w tym przyznane dla osoby:	samotnie gospodarującej	15 934	16 288	15 797	-491	-3,0	
		pozostającej w rodzinie	4 693	4 359	3 773	-586	-13,4	
Zasiłki okresowe	ogółem	44 958	38 803	32 592	-6 211	-16,0	
	w tym przyznane z powodu:	bezrobocia	32 656	25 995	19 544	-6 451	-24,8	
		długotrwałej choroby	5 269	5 253	5 749	496	9,4	
		niepełnosprawności	7 814	7 282	7 017	-265	-3,6	
		możliw. utrzym. lub nabycia upraw. do świad. z innych syst. zabezp. społ.	99	168	131	-37	-22,0	
		z innego powodu	6 758	6 948	6 944	-4	-0,1	
	zasiłki okresowe kontynuowane niezależnie od dochodu na podst. art. 38 ust. 4a i 4b	52	38	55	17	44,7	
Schronienie	4 741	4 254	4 246	-8	-0,2	
Posiłek	ogółem	54 959	47 002	39 520	-7 482	-15,9	
	w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki 
w szkole	44 576	35 015	30 343	-4 672	-13,3	
Ubranie	84	102	33	-69	-67,6	
Usługi opiekuńcze	ogółem	10 649	11 084	11 879	795	7,2	
	w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze	1 225	1 313	1 488	175	13,3	
Zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świad. zdrow.* 	ogółem	575	527	455	-72	-13,7	
	w tym dla osób bezdomnych	0	0	0	0	x	
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego	263	339	274	-65	-19,2	
Zasiłki celowe w formie biletu kredytowego	7	6	2	-4	-66,7	
Sprawienie pogrzebu	ogółem	865	832	838	6	0,7	
	w tym osobom bezdomnym	171	195	162	-33	-16,9	
Inne zasiłki celowe 
i w naturze ogółem	ogółem	74 673	65 275	56 553	-8 722	-13,4	
	w tym zasiłki specjalne celowe	10 123	10 989	10 470	-519	-4,7	
Zasiłki celowe przyznane niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2	5	1	2	1	100,0	
Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie	ogółem	2	0	0	0	x	
	w tym:	w naturze	0	0	0	0	x	
		zasiłki 	2	0	0	0	x	
		pożyczka	0	0	0	0	x	
Odpłatność gminy za pobyt w DPS	7 597	8 197	8 316	119	1,5	

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 42. Liczba świadczeń przyznanych decyzją w ramach realizacji zadań własnych gmin - województwo śląskie, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Zasiłki stałe	ogółem	199 839	198 316	187 171	-11 145	-5,6	
	w tym przyznane dla osoby:	samotnie gospodarującej	159 425	161 611	155 905	-5 706	-3,5	
		pozostającej w rodzinie	40 414	36 705	31 266	-5 439	-14,8	
Zasiłki okresowe	ogółem	268 532	225 146	181 750	-43 396	-19,3	
	w tym przyznane z powodu:	bezrobocia	189 796	147 255	105 231	-42 024	-28,5	
		długotrwałej choroby	16 300	16 241	17 959	1 718	10,6	
		niepełnosprawności	38 728	36 903	34 001	-2 902	-7,9	
		możliw. utrzym. lub nabycia upraw. do świad. 
z innych syst. zabezp. społ.	266	357	290	-67	-18,8	
		z innego powodu	23 454	24 265	24 260	-5	0,0	
Schronienie	823 180	701 597	704 663	3 066	0,4	
Posiłek	ogółem	7 249 192	6 013 172	4 887 342	-1 125 830	-18,7	
	w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki 
w szkole	5 429 463	4 057 609	3 384 977	-672 632	-16,6	
Ubranie	140	148	48	-100	-67,6	
Usługi opiekuńcze	ogółem	2 581 695	2 569 157	2 569 160	3	0,0	
	w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze	180 292	221 792	214 825	-6 967	-3,1	
Zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świad. zdrow.* 	ogółem	2 248	1 915	1 672	-243	-12,7	
	w tym dla osób bezdomnych	0	0	0	0	x	
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego	287	368	320	-48	-13,0	
Zasiłki celowe w formie biletu kredytowego	8	6	2	-4	-66,7	
Sprawienie pogrzebu	ogółem	865	832	838	6	0,7	
	w tym osobom bezdomnym	171	195	162	-33	-16,9	
Zasiłki specjalne celowe	24 886	27 270	24 325	-2 945	-10,8	
Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie	w naturze	0	0	0	0	x	
	zasiłki 	2	0	0	0	x	
	pożyczka	0	0	0	0	x	
Odpłatność gminy za pobyt w DPS	78 434	83 841	85 703	1 862	2,2	

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 43. Kwota świadczeń przyznanych decyzją w ramach realizacji zadań własnych gmin - województwo śląskie, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Lata	Zmiana w latach 2017-2018	
	2016	2017	2018	liczba	%	
Ogółem	kwota świadczeń w zł	502 375 191	507 334 173	504 590 378	-2 743 795	-0,5	
	kwota wydatków na świadczenia na 1 mieszkańca (w zł)	110	111	111	0	0,0	
W tym:	Zasiłki stałe	ogółem	95 092 969	94 179 698	90 800 598	-3 379 100	-3,6	
		w tym:	środki własne	418 353	76 497	74 877	-1 620	-2,1	
			dotacja	94 674 616	94 103 201	90 725 721	-3 377 480	-3,6	
		w tym przyznane dla osoby:	samotnie gospodarującej	82 765 038	83 074 812	81 439 690	-1 635 122	-2,0	
			pozostającej w rodzinie	12 327 931	11 104 886	9 360 908	-1 743 978	-15,7	
	Zasiłki okresowe	ogółem	85 530 027	67 892 804	53 967 516	-13 925 288	-20,5	
		w tym:	środki własne	1 317 986	835 658	659 136	-176 522	-21,1	
			dotacja	84 212 041	67 057 146	53 308 380	-13 748 766	-20,5	
		w tym przyznane 
z powodu:	bezrobocia	65 871 105	49 179 192	35 472 714	-13 706 478	-27,9	
			długotrwałej choroby	4 601 106	4 565 935	5 048 280	482 345	10,6	
			niepełnosprawności	7 716 442	6 577 427	5 789 392	-788 035	-12,0	
			możliw. utrzym. lub nab. upr. do świad. z innych syst. zab. społ.	87 351	107 323	86 194	-21 129	-19,7	
			z innego powodu	7 254 023	7 462 927	7 570 936	108 009	1,4	
		w tym kontynuow. Niezal. od dochodu na podst. art. 38 ust. 4a i 4b	30 700	14 838	20 554	5 716	38,5	
	Schronienie	17 950 663	18 818 555	19 352 441	533 886	2,8	
	Posiłek	ogółem	31 562 417	27 788 886	25 642 138	-2 146 748	-7,7	
		w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole	22 046 167	17 212 002	14 679 458	-2 532 544	-14,7	
	Ubranie	17 139	15 371	4 950	-10 421	-67,8	
	Usługi opiekuńcze	ogółem	24 438 882	39 340 981	43 224 487	3 883 506	9,9	
		w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze	2 228 113	3 822 109	4 028 523	206 414	5,4	
	Zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świad. zdrow.* 	ogółem	154 741	168 285	174 912	6 627	3,9	
		w tym dla osób bezdomnych	0	0	0	0	x	
	Zasiłki celowe na pokrycie wydatków powst. w wyniku zdarzenia losowego	567 689	854 507	912 888	58 381	6,8	
	Zasiłki celowe w formie biletu kredytowego	289	148	110	-38	-25,7	
	Sprawienie pogrzebu	ogółem	1 762 041	1 758 791	1 777 672	18 881	1,1	
		w tym osobom bezdomnym	339 027	424 253	359 010	-65 243	-15,4	
	Inne zasiłki celowe 
i w naturze ogółem	ogółem	71 658 493	65 827 540	62 961 650	-2 865 890	-4,4	
		w tym zasiłki specjalne celowe	5 522 438	6 527 296	6 335 397	-191 899	-2,9	
	Zasiłki celowe przyznane niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a ust. 1 i 2	1 550	50	120	70	140,0	
	Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie	ogółem	3 400	0	0	0	x	
		w tym:	w naturze	0	0	0	0	x	
			zasiłki 	3 400	0	0	0	x	
			pożyczka	0	0	0	0	x	
	Odpłatność gminy za pobyt w DPS	173 634 891	190 688 557	205 770 896	15 082 339	7,9	

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 44. Przeciętna liczba świadczeń na osobę, której decyzją przyznano świadczenie 
w ramach realizacji zadań własnych gmin - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	
	lata	zmiana w latach 2017-2018		
				
	2016	2017	2018	liczba	%		
Zasiłki stałe	ogółem	9,9	9,8	9,8	0,0	0,0	9,9	
	w tym przyznane dla osoby:	samotnie gospodarującej	10,0	9,9	9,9	0,0	0,0	10,1	
		pozostającej w rodzinie	8,6	8,4	8,3	-0,1	-1,2	8,6	
Zasiłki okresowe	ogółem	6,0	5,8	5,6	-0,2	-3,4	5,6	
	w tym przyznane z powodu:	bezrobocia	5,8	5,7	5,4	-0,3	-5,3	5,6	
		długotrwałej choroby	3,1	3,1	3,1	0,0	0,0	3,6	
		niepełnosprawności	5,0	5,1	4,8	-0,3	-5,9	5,3	
		możliw. utrzym. lub nabycia upr. do świad. z innych syst. zab. społ.	2,7	2,1	2,2	0,1	4,8	2,5	
		z innego powodu	3,5	3,5	3,5	0,0	0,0	3,6	
Schronienie	173,6	164,9	166,0	1,1	0,7	164,8	
Posiłek	ogółem	131,9	127,9	123,7	-4,2	-3,3	132,8	
	w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole	121,8	115,9	111,6	-4,3	-3,7	125,8	
Ubranie	1,7	1,5	1,5	0,0	0,0	1,5	
Usługi opiekuńcze	ogółem	242,4	231,8	216,3	-15,5	-6,7	311,1	
	w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze	147,2	168,9	144,4	-24,5	-14,5	222,5	
Zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świad. zdrow.* 	ogółem	3,9	3,6	3,7	0,1	2,8	3,6	
	w tym dla osób bezdomnych	0,0	0,0	0,0	0,0	x	1,1	
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego	1,1	1,1	1,2	0,1	9,1	1,1	
Zasiłki celowe w formie biletu kredytowego	1,1	1,0	1,0	0,0	0,0	2,7	
Sprawienie pogrzebu	ogółem	1,0	1,0	1,0	0,0	0,0	1,0	
	w tym osobom bezdomnym	1,0	1,0	1,0	0,0	0,0	1,0	
Zasiłki specjalne celowe	2,5	2,5	2,3	-0,2	-8,0	2,4	
Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie	w naturze	x	x	x	x	x	x	
	zasiłki 	1,0	x	x	x	x	1,0	
	pożyczka	x	x	x	x	x	1,0	
Odpłatność gminy za pobyt w DPS	10,3	10,2	10,3	0,1	1,0	10,0	

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 45. Przeciętna kwota świadczeń na osobę, której decyzją przyznano świadczenie 
w ramach realizacji zadań własnych gmin - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	
	lata	zmiana 
w latach 2017-2018		
	2016	2017	2018	liczba	%		
Ogółem	3 543	4 112	4 646	534	13,0	3 813	
W tym:	zasiłki stałe	ogółem	4 698	4 644	4 742	98	2,1	5 009	
		w tym przyznane dla osoby:	samotnie gospodarującej	5 194	5 100	5 155	55	1,1	5 436	
			pozostającej w rodzinie	2 627	2 548	2 481	-67	-2,6	2 658	
	zasiłki okresowe	ogółem	1 902	1 750	1 656	-94	-5,4	1 853	
		w tym przyznane z powodu:	bezrobocia	2 017	1 892	1 815	-77	-4,1	2 040	
			długotrwałej choroby	873	869	878	9	1,0	1 085	
			niepełnosprawności	988	903	825	-78	-8,6	938	
			możliw. utrzym. lub nabycia upr. do świad. z innych syst. zab. społ.	882	639	658	19	3,0	861	
			z innego powodu	1 073	1 074	1 090	16	1,5	1 255	
		w tym kontynuowane niezależnie od dochodu na podst. art. 38 ust. 4a 
i 4b	590	390	374	-16	-4,2	406	
	schronienie	3 786	4 424	4 558	134	3,0	4 448	
	posiłek	ogółem	574	591	649	58	9,7	664	
		w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole	495	492	484	-8	-1,7	548	
	ubranie	204	151	150	-1	-0,7	156	
	usługi opiekuńcze	ogółem	2 295	3 549	3 639	90	2,5	5 444	
		w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze	1 819	2 911	2 707	-204	-7,0	4 347	
	zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świad. zdrow.* 	ogółem	269	319	384	65	20,5	374	
		w tym dla osób bezdomnych	x	x	x	x	x	237	
	zasiłki celowe na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego	2 159	2 521	3 332	811	32,2	3 135	
	zasiłki celowe w formie biletu kredytowego	41	25	55	30	120,0	58	
	sprawienie pogrzebu	ogółem	2 037	2 114	2 121	7	0,3	2 510	
		w tym osobom bezdomnym	1 983	2 176	2 216	40	1,8	2 610	
	inne zasiłki celowe i w naturze ogółem	ogółem	960	1 008	1 113	105	10,4	1 046	
		w tym zasiłki specjalne celowe	546	594	605	11	1,9	626	
	zasiłki celowe przyznane niezależnie od dochodu na podstawie art. 39a 
ust. 1 i 2	310	50	60	10	20,0	780	
	pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie	ogółem	1 700	x	x	x	x	900	
		w tym:	w naturze	x	x	x	x	x	x	
			zasiłki 	1 700	x	x 	x	x	300	
			pożyczka	x	x	x	x	x	1 500	
	odpłatność gminy za pobyt w DPS	22 856	23 263	24 744	1 481	6,4	25 940	

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 46. Przeciętna wysokość świadczeń przyznanych w ramach realizacji zadań własnych gmin - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	Śląskie / Polska (w %)	
	lata	zmiana w latach 2017-2018			
	2016	2017	2018	liczba	%			
Zasiłki stałe	ogółem	475,85	474,90	485,12	10,22	2,2	505,17	-4,0%	
	w tym przyznane dla osoby:	samotnie gospodarującej	519,15	514,04	522,37	8,33	1,6	540,81	-3,4%	
		pozostającej w rodzinie	305,04	302,54	299,40	-3,14	-1,0	307,46	-2,6%	
Zasiłki okresowe	ogółem	318,51	301,55	296,93	-4,62	-1,5	328,29	-9,6%	
	w tym przyznane z powodu:	bezrobocia	347,06	333,97	337,09	3,12	0,9	364,88	-7,6%	
		długotrwałej choroby	282,28	281,14	281,10	-0,04	0,0	301,27	-6,7%	
		niepełnosprawności	199,25	178,24	170,27	-7,97	-4,5	178,60	-4,7%	
		możliw. utrzym. lub nabycia upr. do świad. z innych syst. zab. społ.	328,39	300,62	297,22	-3,40	-1,1	340,49	-12,7%	
		z innego powodu	309,29	307,56	312,07	4,51	1,5	349,13	-10,6%	
Schronienie	21,81	26,82	27,46	0,64	2,4	26,99	1,7%	
Posiłek	ogółem	4,35	4,62	5,25	0,63	13,6	5,00	5,0%	
	w tym dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole	4,06	4,24	4,34	0,10	2,4	4,36	-0,5%	
Ubranie	122,42	103,86	103,13	-0,73	-0,7	104,48	-1,3%	
Usługi opiekuńcze	ogółem	9,47	15,31	16,82	1,51	9,9	17,50	-3,9%	
	w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze	12,36	17,23	18,75	1,52	8,8	19,53	-4,0%	
Zasiłek celowy na pokrycie wydatków na świad. zdrow.* 	ogółem	68,83	87,88	104,61	16,73	19,0	105,29	-0,6%	
	w tym dla osób bezdomnych	x	x	x	x	x	210,56	x	
Zasiłki celowe na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego	1 978,01	2 322,03	2 852,78	530,75	22,9	2 757,60	3,5%	
Zasiłki celowe w formie biletu kredytowego	36,13	24,67	55,00	30,33	122,9	21,62	154,4%	
Sprawienie pogrzebu	ogółem	2 037,04	2 113,93	2 121,33	7,40	0,4	2 505,60	-15,3%	
	w tym osobom bezdomnym	1 982,61	2 175,66	2 216,11	40,45	1,9	2 609,87	-15,1%	
Zasiłki specjalne celowe	221,91	239,36	260,45	21,09	8,8	261,06	-0,2%	
Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie	w naturze	x	x	x	x	x	x	x	
	zasiłki 	1700	x	x	x	x	300,00	x	
	pożyczka	x	x	x	x	x	1 500,00	x	
Odpłatność gminy za pobyt w DPS	2 213,77	2 274,41	2 400,98	126,57	5,6	2 603,52	-7,8%	

* Osobom niemającym dochodu i możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów 
o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ.

Źródło: Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018.

Tabela 47. Wydatki na pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem* - województwo śląskie i Polska, lata 2016-2018.

Wyszczególnienie	Śląskie	Polska 2018	Śląskie / Polska 
(w %)	
	lata	zmiana w latach 2017-2018			
	2016	2017	2018	liczba	%			
Ogółem	kwota (w zł)	1 615 474	1 264 921	983 126	-281 795	-22,3	6 764 779	-85,5	
	kwota na 1 mieszkańca (w zł)	0,35	0,28	0,22	-0,06	-21,4	0,18	22,2	
W tym:	pomoc pieniężna na usamodzielnienie 	liczba świadczeń	74	49	42	-7	-14,3	288	-85,4	
		kwota świadczeń	280 823	182 053	141 872	-40 181	-22,1	1 032 881	-86,3	
		przeciętna wys. świad. (w zł)	3 794,91	3 715,37	3 377,90	-337,46	-9,1	3 586,39	-5,8	
	pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki	liczba świadczeń	2 196	1 772	1 453	-319	-18,0	9 165	-84,1	
		kwota świadczeń	1 127 502	922 095	749 220	-172 875	-18,7	4 711 875	-84,1	
		przeciętna wys. świad. (w zł)	513,43	520,37	515,64	-4,73	-0,9	514,12	0,3	
	uzyskanie odpowiednich warunków mieszk.	ogółem	liczba świadczeń	53	52	30	-22	-42,3	325	-90,8	
			kwota świadczeń	7 485	12 916	10 109	-2 807	-21,7	124 407	-91,9	
			przeciętna wys. świad. (w zł)	141,23	248,38	336,97	88,59	35,7	382,79	-12,0	
		w tym 
w mieszkaniu chronionym	liczba świadczeń	53	40	30	-10	-25,0	60	-50,0	
			kwota świadczeń	7 485	6 717	10 109	3 392	50,5	18 984	-46,7	
			przeciętna wys. świad. (w zł)	141,23	167,93	336,97	169,04	100,7	316,40	6,5	
	pomoc na zagospodarowanie 
w formie rzeczowej	liczba świadczeń	69	51	37	-14	-27,5	291	-87,3	
		kwota świadczeń	199 664	147 857	81 925	-65 932	-44,6	895 616	-90,9	
		przeciętna wys. świad. (w zł)	2 893,68	2 899,16	2 214,19	-684,97	-23,6	3 077,72	-28,1	

* Dla osób opuszczających: rodziny zastępcze, całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze typu rodzinnego i socjalizacyjnego, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii zapewniające całodobową opiekę, domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małymi dziećmi i kobiet w ciąży, schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze.	

Źródło: 1) Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-03 za lata 2016-2018, 2) Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start.

Katowice, dnia 31.05.2019 r.