Załącznik 
do uchwały nr  624/360/III/2010
Zarządu Województwa Śląskiego
z dnia 23.03..2010 roku

           Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
              Województwa Śląskiego

RAPORT Z WYKONANIA W 2009 ROKU

WOJEWÓDZKIEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII 
NA LATA 2008-2010

Katowice  2010 rok
I.  INFORMACJA NA TEMAT WOJEWÓDZKIEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW NARKOMANII NA LATA 2008-2010

Wojewódzki Program Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008–2010 został przyjęty przez Sejmik Województwa Śląskiego Uchwałą Nr  III/29/4/2008 z dnia 22 października 2008 roku. 
Podstawę prawną opracowania programu stanowi art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 
2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.), zgodnie z którym organ wykonawczy samorządu województwa opracowuje projekt Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii uwzględniając kierunki i rodzaje działań określone w Krajowym Programie oraz zadania ujęte w art. 2 ust. 1 pkt. 1-3 ustawy tj.: 
•	działalność wychowawczą, edukacyjną, informacyjną i zapobiegawczą,
•	leczenie, rehabilitację i reintegrację osób uzależnionych,
•	ograniczanie szkód zdrowotnych i społecznych.
W myśl zapisów art. 9 ust. 3 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii organ wykonawczy samorządu województwa:
•	odpowiada za przygotowanie projektu Wojewódzkiego Programu i jego realizację               oraz koordynację,
•	udziela pomocy merytorycznej podmiotom realizującym zadania objęte Wojewódzkim Programem,
•	współdziała z innymi organami administracji publicznej w zakresie przeciwdziałania narkomanii.
Wojewódzki Program Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008–2010 koresponduje z zapisami Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000–2020  celu strategicznego I – wzrost wykształcenia mieszkańców oraz ich zdolności adaptacyjnych do zmian społecznych i gospodarczych w poczuciu bezpieczeństwa społecznego i publicznego oraz wpisuje się w kierunek działań 5 – zintegrowanie systemu pomocy społecznej, aktywna polityka społeczna, kierunek działań 6 – poprawa stanu zdrowia mieszkańców regionu oraz zapewnienie powszechności dostępu do świadczeń zdrowotnych i kierunek działań 8 – zapewnienie bezpieczeństwa publicznego i przeciwdziałanie dezorganizacji i patologii społecznej. Treść Programu wpisuje się w priorytety polityki społecznej województwa śląskiego określone w Strategii Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na lata 2006-2020 (przyjętej uchwałą Sejmiku Województwa Śląskiego Nr II/47/3/2006 z dnia 24 kwietnia 2006 roku), w szczególności w cel strategiczny 5 – Wspieranie działań na rzecz profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień, który obejmuje następujące kierunki działań:
•	Badanie i monitorowanie problemów związanych z zażywaniem środków psychoaktywnych oraz wzmacnianie systemu informacji w tym zakresie.
•	Wspieranie działań profilaktycznych na rzecz zapobiegania używaniu środków psychoaktywnych.
•	Rozwój edukacji publicznej. Szkolenie przedstawicieli różnych zawodów w zakresie problematyki uzależnień oraz przemocy domowej.
•	Rozwój oraz modernizacja bazy materialnej, organizacyjnej i merytorycznej usług terapeutycznych dla osób uzależnionych i współuzależnionych.
•	Wzmacnianie systemu wsparcia dla osób uzależnionych i współuzależnionych oraz członków ich rodzin.
•	Wspieranie działań w obszarze reintegracji społecznej i zawodowej osób uzależnionych.
Przy opracowywaniu Programu uwzględniono także kierunki działań przewidzianych do realizacji przez jednostki samorządu terytorialnego określone w Krajowym Programie Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2006 – 2010 (przyjętym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 roku  - Dz. U. Nr 143, poz. 1033), tj.:
•	w zakresie profilaktyki narkomanii:
•	Kierunek 1: Zwiększenie zaangażowania samorządów terytorialnych w przeciwdziałanie narkomanii.
•	Kierunek 2: Podniesienie jakości wojewódzkich i gminnych programów przeciwdziałania narkomanii.
•	Kierunek 3: Podniesienie poziomu wiedzy społeczeństwa na temat problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych i możliwości zapobiegania zjawisku.
•	w zakresie leczenia, rehabilitacji, ograniczenia szkód zdrowotnych i reintegracji społecznej:
•	Kierunek 1: Polepszenie jakości postępowania leczniczego, rehabilitacyjnego i programów ograniczania szkód zdrowotnych.
•	Kierunek 2: Poprawa dostępności świadczeń na poziomie regionalnym i lokalnym. 

•	w zakresie badań i monitoringu problemu narkotyków i narkomanii:
•	Kierunek 1: Monitorowanie epidemiologiczne problemu narkotyków i narkomanii na szczeblu lokalnym i wojewódzkim.
•	Kierunek 2: Monitorowanie reakcji społecznych na problem narkotyków                    
i narkomanii. 
•	Kierunek 3: Rozwój i konsolidacja systemu informacji o narkotykach i narkomanii. 

Wojewódzki Program Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008–2010 został opracowany przez Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego przy współpracy z Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej Województwa Śląskiego oraz poddany konsultacjom społecznym, w których wzięły udział podmioty prowadzące działalność w zakresie przeciwdziałania narkomanii, w tym powiaty oraz organizacje pozarządowe.

Głównym celem opracowanego programu jest ograniczenie używania narkotyków oraz związanych z tym problemów społecznych i zdrowotnych. Cele szczegółowe zakładają:
•	Zahamowanie tempa wzrostu popytu na narkotyki.
•	Poprawę stanu zdrowia i funkcjonowania społecznego osób uzależnionych od narkotyków oraz używających narkotyków w sposób szkodliwy. 
•	Badanie i monitorowanie problemów związanych z używaniem środków psychoaktywnych oraz wzmacnianie systemu informacji w tym zakresie.
Realizacja celu głównego odbywa się w trzech obszarach: 
•	Profilaktyka.
•	Leczenie, rehabilitacja, ograniczanie szkód zdrowotnych i reintegracja społeczna.
•	Ograniczenie podaży.

Wojewódzki Program Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008–2010 realizowany jest przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego 
w Katowicach oraz eksperta wojewódzkiego ds. informacji o narkotykach i narkomanii, we współpracy z różnymi podmiotami.

Podstawę prawną opracowania niniejszego raportu stanowi art.  11 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, zgodnie z którym organ wykonawczy samorządu województwa sporządza raport z wykonania w danym roku Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii. Raport przedkładany jest sejmikowi województwa, w terminie do dnia 31 marca roku następującego po roku, którego dotyczy raport.
Raport składa się z trzech części. W pierwszej (oznaczonej cyfrą I) zawarto informacje ogólne na temat Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008-2010, w tym jego celów. W drugiej części (oznaczonej cyfrą II) opisano zjawisko narkomanii w województwie śląskim opierając się na wynikach przeprowadzonych badań oraz na danych statystycznych zgromadzonych z różnych instytucji, w tym z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Państwowego Zakładu Higieny, Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Wojewódzkiej Komendy Policji w Katowicach. Ostatnia część raportu (oznaczona cyfrą III) zawiera szczegółowy opis zadań zrealizowanych w 2009 roku w ramach Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii, ich efektów oraz rekomendacje dotyczące wyboru i sposobu realizacji zadań w opisywanym obszarze w 2010 roku.

II. EPIDEMIOLOGIA ZJAWSKA NARKOMANII W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM

II. 1.    WSTĘP
Od początku lat dziewięćdziesiątych w Polsce odnotowywano zwiększanie podaży substancji psychoaktywnych innych niż alkohol lub tytoń, a także popytu na nie. Ogólnokrajowe dane epidemiologiczne wskazywały na wzrost rozpowszechnienia problemu narkotyków i zmiany we wzorach ich używania. Narastały również rozmiary problemów związanych z narkotykami. W ostatnich latach pojawiły się sygnały o odwróceniu niekorzystnych trendów. Ponadto, dane statystyczne oraz badania ankietowe wskazują na znaczne zróżnicowanie terytorialne problemu narkomanii. Dane z poziomu kraju nie stanowią zwykle dobrego przybliżenia sytuacji w skali województwa, podobnie jak na podstawie danych regionalnych nie można oceniać sytuacji w całym kraju. Stąd potrzeba badań epidemiologicznych prowadzonych zarówno na poziomie całego kraju, jak i na poziomie województw. Wyniki takich badań dostarczają wiedzy na temat rozmiarów i charakteru zjawiska narkomanii, niezbędnej do planowania działań zapobiegawczych oraz ich ewaluacji. 

II. 2.   OKAZJONALNE UŻYWANIE NARKOTYKÓW

Informacji na temat rozpowszechnienia eksperymentalnego i okazjonalnego używania substancji psychoaktywnych dostarczają badania ankietowe realizowane na reprezentatywnych próbach populacji lub jej wyróżnionych segmentach, na przykład młodzieży. Badania takie nie dają podstaw do oceny rozmiarów narkomanii rozumianej jako problemowe używanie narkotyków, pozwalają jednak szacować rozmiary zjawiska eksperymentowania z narkotykami oraz okazjonalnego używania narkotyków, a tym samym przewidywać, przynajmniej w ogólnych zarysach,  przyszłe trendy w rozwoju problemowego używania narkotyków, czyli narkomanii. 
Badania takie przeprowadzono w województwie śląskim w roku 2004 oraz 2007 na reprezentatywnej próbie uczniów klas trzecich szkół gimnazjalnych (wiek 15-16 lat) oraz klas drugich szkół ponadgimnazjalnych (wiek 17-18 lat), zgodnie z metodologią międzynarodowego Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD. Porównanie wyników badań z 2007 roku z badaniami zrealizowanymi w 2004 roku wykazało tendencję spadkową bądź stabilizacyjną większości wskaźników dotyczących używania poszczególnych substancji psychoaktywnych przez młodzież województwa śląskiego w wieku 15-16 lat. Niemal dwukrotnie spadł odsetek uczniów, którzy kiedykolwiek używali przetworów konopi. Jeszcze większy, bo ponad dwukrotny spadek, nastąpił w przypadku używania amfetaminy. Nieznacznie spadł także odsetek badanych sięgających po leki uspokajające i nasenne bez wskazań lekarskich. Tendencję wzrostową zanotowano natomiast w zakresie rozpowszechnienia doświadczeń z substancjami wziewnymi - z 8% do 14%, podczas gdy na poziomie kraju odnotowano stabilizację w tym zakresie (wykres 1). Używanie substancji wziewnych jest bardzo niebezpieczne – wprawdzie nie prowadzi szybko do uzależnienia, ale rodzi wysokie ryzyko innych szkód zdrowotnych, w tym zgonu z powodu przedawkowania. 

Wykres 1.  Odsetki uczniów w wieku 15-16 lat, którzy używali poszczególnych środków chociaż raz w swoim życiu

Źródło: Wyniki szkolnych badań ankietowych w Województwie Śląskim (2004, 2007) oraz na poziomie kraju ESPAD 2007.

W przypadku uczniów klas drugich szkół ponadgimnazjalnych (17-18 lat) odnotowano wzrost odsetka osób sięgających po substancje wziewne, LSD, ecstasy, sterydy anaboliczne oraz kokainy. Jednocześnie nastąpił spadek używania konopi (wykres 2).

Wykres 2.  Odsetki uczniów w wieku 17-18 lat, którzy używali poszczególnych środków chociaż raz w swoim życiu

Źródło: Wyniki szkolnych badań ankietowych w Województwie Śląskim (2004, 2007) oraz na poziomie kraju ESPAD 2007.
Kolejnym źródłem wiedzy o zjawisku używania narkotyków w województwie śląskim jest badanie przeprowadzone w 2008 roku na temat używania substancji psychoaktywnych (narkotyków, alkoholu, tytoniu) wśród mieszkańców województwa śląskiego oraz opinii i przekonań w tym zakresie. Celem niniejszego projektu było pozyskanie informacji na temat wzorów, postaw i zachowań, związanych z używaniem substancji psychoaktywnych w populacji mieszkańców województwa śląskiego. Problematyka badań uwzględniała m.in.: postrzeganie problemu narkomanii, rozpowszechnienie używania substancji psychoaktywnych, postawy wobec używania, prowadzenie pojazdu pod wpływem narkotyków, stereotypy związane z narkomanią. 
Badanie to ujawniło jedynie okazjonalne używanie przetworów konopi. W próbie nie znalazł się nikt, kto używałby w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem innych substancji nielegalnych. Nie oznacza to, że w województwie nie ma takich osób. Rozpowszechnienie używania tych substancji jest jednak tak nikłe, że w próbie 638 osób nie udało się uchwycić nikogo z grupy użytkowników. Wśród wszystkich badanych okazjonalni użytkownicy przetworów konopi stanowili 1,9%. Na podstawie wyników badania ankietowego populacji generalnej można szacować, że w województwie śląskim niespełna 70 tysięcy pełnoletnich mieszkańców aktualnie używa okazjonalnie marihuany lub haszyszu, z tego prawie połowa (ok. 33 tysiące) to osoby w wieku 18-24 lat. 
Mieszkańcy województwa śląskiego uważają, że najłatwiej mogą zdobyć leki uspokajające lub nasenne oraz marihuanę lub haszysz. Tylko nieco ponad 1/3 badanych uznaje za całkowicie niemożliwe zdobycie ciężkich narkotyków, jak heroina czy crack. Świadczy to o przekonaniu o dużej dostępności tego typu substancji na rynku. Najbardziej dostępną substancją psychoaktywną jest marihuana lub haszysz – 14% badanych deklaruje, że mogłoby zdobyć ten narkotyk w ciągu 1 dnia lub krócej. 9% mieszkańców uznaje za możliwe zdobycie ecstasy w tym samym okresie czasu, a 8% - amfetaminy lub heroiny.
W świetle uzyskanych wyników, osoby uzależnione od narkotyków są postrzegane przede wszystkim jako jednostki chore, pacjenci. Badani uważają, że zjawisko uzależnienia nie jest wyłączną domeną ludzi ze społecznego marginesu, a każdy człowiek może, w pewnych okolicznościach, popaść w uzależnienie. Przeważają postawy empatyczne i współczujące. Większość mieszkańców sądzi, że osoby uzależnione od narkotyków należy objąć leczeniem i pomocą. Znacznie mniej zwolenników mają „policyjne” i „prokuratorskie” metody postępowania względem osób uzależnionych. Niepokojącym wnioskiem wynikającym z badań jest niski poziom wiedzy na temat instytucji działających na rzecz zapobiegania uzależnieniom. W dużym stopniu dotyczy to działań na poziomie lokalnym, podejmowanych przez instytucje gminne. Wydaje się, że instytucje te nie są wystarczająco prężne lub zbyt słabo informują mieszkańców o swojej działalności.

II. 3.  PROBLEMOWE UŻYWANIE NARKOTYKÓW

Trendy w rozwoju narkomanii rozumianej jako regularne używanie narkotyków powodujące poważne problemy, tj. zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, śledzić można na podstawie badań prowadzonych metodą wywiadów pogłębionych wśród problemowych użytkowników narkotyków. Badania takie zostały zrealizowane w województwie śląskim w 2003 i 2007 roku. Umożliwiły one oszacowanie liczby narkomanów, identyfikację wzorów używania substancji w tej grupie oraz problemów jakich doświadczają. Na podstawie badań z 2007 roku liczbę problemowych użytkowników narkotyków oszacowano na 15 000 – 17 000 osób. Liczba ta znacznie wzrosła w stosunku do roku 2003. 
Popularność iniekcyjnego przyjmowania narkotyków po spadku w latach dziewięćdziesiątych i na początku obecnej dekady, wykazuje ponowny trend wzrostowy, zwłaszcza wśród problemowych użytkowników. Dzielenie się igłami i strzykawkami, chociaż znacznie rzadsze niż niegdyś, nie zostało do końca wyeliminowane. Badani często nie są zainteresowani poddawaniu się testom na obecność przeciwciał HIV. Stan zdrowia, zarówno somatyczny jak psychiczny, części badanych jest zły, a w niektórych przypadkach wręcz katastrofalny. 
Badania przeprowadzone w 2007 roku wśród problemowych użytkowników substancji psychoaktywnych wykazały, że narkomani w zasadzie nie mają problemów w dostępie do narkotyków. Każdy z nich ma kontakty w środowisku dostawców. Kupno narkotyku w ogóle nie stanowi żadnej trudności, jeśli tylko dysponuje się gotówką. Narkotyki można zamówić na telefon lub kupić u ulicznych sprzedawców
Z danych zebranych w trakcie badania wynika, że pierwsze kontakty z narkotykami przypadają najczęściej na koniec szkoły gimnazjalnej i początek szkoły ponadgimnazjalnej. Do inicjacji używania narkotyków służą zwykle marihuana lub substancje wziewne, względnie leki uspokajające i nasenne. Motywem sięgnięcia po te substancje jest zwykle ciekawość. Często też trudno określić motyw – do pierwszego użycia dochodzi przypadkowo, warunkuje je splot czynników sytuacyjnych, bez wyraźnej refleksji osoby sięgającej po narkotyk. Zarówno inicjacji, jak i kontynuacji używania narkotyków, sprzyja duża ilość niekontrolowanego przez dorosłych czasu wolnego. Ważnym czynnikiem jest także brak zrozumienia ze strony najbliższych, brak miłości rodzicielskiej i zainteresowania dzieckiem. Ten drugi czynnik odgrywa ważną rolę w procesie kontynuowania doświadczeń z narkotykami. Większość badanych ma pełną świadomość swojego problemu, zdaje sobie sprawę z uzależnienia, identyfikuje się ze światem narkomanów.  
Badania jakościowe wśród narkomanów w województwie śląskim dostarczają  informacji na temat sytuacji życiowej tej grupy. Nie wszyscy problemowi użytkownicy narkotyków są wykluczeni społecznie. Do pełnej marginalizacji dochodzi po pewnym, niekiedy dość długim, czasie regularnego używania narkotyków, przy czym długość tego okresu jest indywidualnie zróżnicowana. Niektórym narkomanom udaje się dość długo utrzymać przynajmniej w niektórych rolach społecznych. Pozytywne znaczenie może mieć tu wsparcie społeczne udzielane zarówno przez najbliższych jak i przez instytucje oraz podejmowanie leczenia. Nie zawsze marginalizacja społeczna jest efektem używania narkotyków, niekiedy leży ona u podstaw problemu narkotykowego. Część problemowych użytkowników rekrutuje się właśnie ze środowisk zmarginalizowanych. Sytuacja życiowa badanych używających narkotyków w zastrzykach, szczególnie uzależnionych od opiatów, jest dramatyczna. Odrzucenie przez rodzinę, brak oparcia w kimkolwiek, bezdomność, brak stałych środków utrzymania to podstawowe wyznaczniki sytuacji najsilniej doświadczonych. Najczęściej spotykane źródła utrzymania osób, które nie są na utrzymaniu rodziców, to obok rent i zasiłków, produkcja „kompotu”, handel narkotykami, drobna przestępczość (głównie kradzieże w sklepach), prostytucja, żebranie. W większości przypadków całość dochodów przeznaczana jest na finansowanie używania narkotyków, w wyniku czego nie starcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Badani żyją na marginesie społeczeństwa, w poczuciu totalnego odrzucenia. Często spotykają się z przejawami niechęci a nawet wrogości. Doświadczenia takie sprzyjają nasileniu procesu marginalizacji. 
W 2008 roku pomocą społeczną z powodu narkomanii objęto w województwie śląskim 270 rodzin, w tym 468 osób, zamieszkujących głównie duże miasta.

Informacji na temat narkomanii, obok badań, dostarczają dane statystyczne stacjonarnego lecznictwa psychiatrycznego. Lata 2001-2005 to okres wzmożonego (86-procentowego) wzrostu liczby osób przyjętych do leczenia stacjonarnego w województwie śląskim z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (z 730 osób do 1358 osób). W 2006 roku trend ten uległ spadkowi. Zgłaszalność do leczenia stacjonarnego w województwie śląskim pozostaje niższa od średniej krajowej (wykres 3).

Wykres 3. Osoby przyjęte do leczenia stacjonarnego w latach 2000-2008 z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (ICD X: F11-F16; F18; F19) - wskaźniki na 100 tys. mieszkańców.

Źródło: Dane z systemu statystycznego lecznictwa psychiatrycznego (Instytut Psychiatrii i Neurologii).

Odsetek pacjentów pierwszorazowych (czyli przyjętych do leczenia stacjonarnego po raz pierwszy w życiu) w latach 2000-2007 wahał się w granicach od 51 do 63%. W 2008 roku wyniósł on 49,4 %.  
W ostatnich latach zwiększył się odsetek kobiet przyjętych do lecznictwa stacjonarnego. W 2008 roku wynosił on w województwie śląskim 29,4%, podczas gdy w Polsce kształtował się na poziomie 25,9%. 

Tabela 1 Kobiety przyjęte do lecznictwa stacjonarnego w latach 2000-2008 z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (ICD X: F11-F16; F18; F19) 

	Liczba	Odsetek kobiet wśród wszystkich przyjętych	
	województwo  śląskie	Polska 	województwo śląskie	Polska 	
2000	180	1888	22,0	24,7	
2001	200	2090	23,0	27,4	
2002	256	2608	23,2	25,5	
2003	282	2826	24,0	25,3	
2004	294	3028	23,6	23,8	
2005	314	3139	23,6	23,1	
2006	313	3168	24,0	25,9	
2007	325	3089	28,6	24,6	
2008	323	3272	29,4	25,9	

Źródło: Dane z systemu statystycznego lecznictwa psychiatrycznego (Instytut Psychiatrii i Neurologii).

Istotne zmiany obserwuje się także w strukturze wieku osób przyjmowanych do lecznictwa stacjonarnego. W 2008 roku w województwie śląskim dominującą grupę pacjentów stanowiły osoby w wieku od 16-24 lat (34%), a następnie osoby w wieku od 25-34 lat (27%). W sumie obie te kategorie wiekowe pokrywają prawie 62% leczonych (wykres 4). Od 2004 roku wśród pacjentów przyjętych do lecznictwa stacjonarnego w województwie śląskim zwiększa się odsetek osób ze starszych grup wiekowych, a od 2005 roku zmniejsza się z młodszej grupy (od 16-24 lat). Podobne trendy mają miejsce na poziomie ogólnokrajowym aczkolwiek charakteryzują się one większym nasileniem. 

Wykres 4. Mieszkańcy województwa śląskiego przyjęci do lecznictwa stacjonarnego z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (ICD X: F11-F16; F18; F19) wg wieku.

Źródło: Dane z systemu statystycznego lecznictwa psychiatrycznego (Instytut Psychiatrii i Neurologii).
Osoby w wieku do 18 lat przyjęte do lecznictwa stacjonarnego w 2008 roku stanowiły 10,1% wśród ogółu przyjętych, podczas gdy w Polsce odsetek ten kształtował się na poziomie 6,9%.(tabela 2).

Tabela 2. Osoby w wieku do 18 lat przyjęte do lecznictwa stacjonarnego z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (ICD X: F11-F16; F18; F19) 

	Liczba	Odsetek osób w wieku do 18 lat wśród wszystkich przyjętych	
	Woj. Śląskie	Polska 	Woj. Śląskie	Polska 	
2000	80	1178	11,0	13,9	
2001	110	1169	15,0	12,8	
2002	106	1295	10,4	11,0	
2003	113	1221	10,2	10,4	
2004	164	1230	13,2	9,6	
2005	139	1160	10,3	8,7	
2006	122	1127	10,4	8,6	
2007	122	955	10,8	7,7	
2008	111	867	10,1	6,9	
Źródło: Dane z systemu statystycznego lecznictwa psychiatrycznego (Instytut Psychiatrii i Neurologii).
W 2008 roku najliczniejszą grupę osób przyjętych do lecznictwa stacjonarnego stanowiły osoby używające leki uspokajające i nasenne (12,6%), opiaty (10,9%)  oraz amfetaminę (5,4%). Należy podkreślić, że ponad 66% pacjentów mieści się w kategorii „mieszane” (wykres 5).

Wykres 5. Mieszkańcy województwa śląskiego przyjęci do lecznictwa stacjonarnego w 2008 roku z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (ICD X: F11-F16, F18, F19), wg typu substancji (odsetki przyjętych).

Źródło: Dane z systemu statystycznego lecznictwa psychiatrycznego (Instytut Psychiatrii i Neurologii)

Subregionem o największym współczynniku zgłaszalności do leczenia stacjonarnego jest subregion sosnowiecki (35,8 – wskaźnik na 100 tys. mieszkańców). Przewyższa on znacznie średnią dla województwa (23,7), a nawet średnią ogólnopolską (33,1). Dwa inne subregiony o współczynnikach wyższych niż dla całego województwa to katowicki (27,7) i częstochowski (25,4). Blisko średniej wojewódzkiej ulokował się także subregion gliwicki (22,2). 

Wykres 6 Mieszkańcy województwa śląskiego przyjęci do placówek lecznictwa stacjonarnego w całym kraju w 2008 roku z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol (ICD X: F11-F16; F18; F19) wg subregionu zamieszkania (współczynniki na 100 tys. mieszkańców)

Źródło: Dane z systemu statystycznego lecznictwa psychiatrycznego (Instytut Psychiatrii i Neurologii).

Jednym z najpoważniejszych problemów zdrowotnych związanych z narkotykami są choroby infekcyjne. Przyjmowanie środków odurzających w zastrzykach rodzi zwiększone ryzyko zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby typu B i C oraz wirusem HIV. Informacji o rozpowszechnieniu zakażeń chorobami infekcyjnymi wśród osób używających narkotyków w zastrzykach dostarczają badania zrealizowane w 2004 roku przez Państwowy Zakład Higieny. Z badań tych wynika że 13%  iniekcyjnych użytkowników narkotyków na Górnym Śląsku jest nosicielami HIV, 62% nosicielami HBV, a 68% nosicielami HCV. 
Liczba nowych zakażeń HIV w województwie śląskim na przełomie lat 2000-2008 przedstawia się następująco:

Tabela 3. Liczby nowych zakażenia HIV w województwie śląskim

Lata	Zakażeni ogółem	w tym narkomani	
2000	73	40	
2001	77	43	
2002	27	3	
2003	43	20	
2004	70	10	
2005	59	3	
2006	63	1	
2007	44	5	
2008	22	6	

Źródło: Dane Państwowego Zakładu Higieny.

Liczbę zgonów z powodu przedawkowania narkotyków w województwie śląskim w latach 2000-2007 przedstawia Tabela 4.

Tabela 4. Zgony z powodu przedawkowania narkotyków (liczby zgonów)

Lata	Województwo Śląskie	Polska	
	wg miejsca zamieszkania	wg miejsca zgonu		
2000	58	62	310	
2001	43	44	294	
2002	50	51	324	
2003	42	45	277	
2004	47	48	231	
2005	43	44	290	
2006	39	38	241	
2007	brak danych	26	214	

Źródło: Dane Instytutu Psychiatrii i Neurologii.

II. 4  PRZESTĘPCZOŚĆ ZWIĄZANA Z NARKOTYKAMI

W roku 2009 na terenie województwa śląskiego nastąpił znaczny wzrost ujawnialności przestępstw z Ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.). Z danych statystycznych gromadzonych przez Wydział Wywiadu Kryminalnego KWP w Katowicach wynika, że w 2009 roku stwierdzono 8 315 przestępstw, co stanowi ponad 16-procentowy wzrost w stosunku do roku 2008. Liczba czynów  popełnionych przez osoby nieletnie w 2009 roku wyniosła 2 132, co stanowi wzrost o 36,6% w stosunku do roku poprzedniego. Wzrosła również liczba nieletnich sprawców, z 391 w 2008 roku do 514 w 2009 roku ( to jest o 23,9%). Liczba podejrzanych dorosłych kształtowała się na podobnym poziomie, tj. w 2009 roku – 2 723, a w 2008 roku – 2 747.
	Biorąc pod uwagę kwalifikację prawną przestępstw stwierdzonych z Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, w 2009 roku najwięcej popełniono z:
•	 art. 58 (udzielanie, umożliwianie, nakłanianie do zażycia) – 3 191 przestępstw,
•	 art. 59 (udzielanie narkotyków w celu osiągnięcia korzyści majątkowej) – 2 208 przestępstw,
•	 art. 62 ust. 1 i 3 (posiadanie narkotyków) – 2 200 przestępstw.
Najbardziej zagrożonymi w województwie śląskim były miasta liczące:
•	od 100 do 200 tys. mieszkańców – 2 903 przestępstwa,
•	od 200 do 500 tys. mieszkańców – 2 513 przestępstw,
•	od 50 do 100 tys. mieszkańców – 1 464 przestępstwa.
Najwięcej przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii stwierdzono w Sosnowcu, Rudzie Śląskiej i Katowicach.

	Miejscami i obiektami, w których w 2009 roku  najczęściej dokonywano przestępstw narkotykowych były:
•	ulice                                       -  3 834 przestępstwa,
•	budynki wielorodzinne           – 1 501 przestępstw,
•	budynki samodzielne             – 199 przestępstw,
•	tramwaje, trolejbusy              – 105 przestępstw.

	W szkołach podstawowych i gimnazjach ujawniono 81 przestępstw, a w średnich 
i zawodowych 60.
	Wśród ogólnej liczby 2 723 podejrzanych, najwięcej było osób bezrobotnych i niepracujących – 934, a następnie pracujących – 835 i pełnoletnich uczniów 828. Zarejestrowano również 34 sprawców-cudzoziemców.

	W 2009 roku policjanci ujawnili 32 nieletnich będących pod wpływem narkotyków (56 w 2008 roku) oraz 5 nieletnich sprawców, którzy pod ich wpływem popełnili czyny karalne (3 w 2008 roku).
	Do jednostek Policji garnizonu śląskiego wpływały również informacje o zatruciach narkotykowych. W 2009 roku śląska Policja odnotowała 19 takich zatruć (22 w 2008 roku) oraz 3 zgony – 20, 18, i 15-latka.	
Z informacji przekazanych przez jednostki terenowe Policji wynika, że w 2009 roku na terenie województwa utrzymywały się następujące trendy związane z przestępczością narkotykową oraz konsumpcją środków odurzających i psychotropowych:
1.	najbardziej popularną formą dystrybucji narkotyków były transakcje przeprowadzane poprzez komunikatory internetowe, gadu-gadu, czat itp. oraz za pośrednictwem często zmienianych telefonów komórkowych na kartę, a dealerzy posługiwali się pseudonimami i korzystali z pośredników,
2.	coraz częściej narkotyków używa młodzież z tzw. typowych domów, pełnych, dobrze sytuowanych rodzin,
3.	wśród uczniów renomowanych szkół, w których młodzież musiała sprostać wysokim wymaganiom, a także sama między sobą rywalizowała o wyniki w nauce, panowała moda na tzw. „reset”, czyli spędzanie weekendów przy dużych ilościach alkoholu i narkotyków,
4.	zwiększyła się liczba rodziców zgłaszających się do policjantów oraz specjalistycznych podmiotów po pomoc, w związku z zaburzeniami osobowościowymi i zachowania ich dzieci, podejrzewając je o kontakt z narkotykami,
5.	osoby używające narkotyków rozpuszczały je w napojach, aby przebywając w miejscach publicznych trudniej było je ujawnić,
6.	powiększyła się grupa młodzieży eksperymentującej z substancjami dostępnymi na legalnym rynku lekarstw (np. preparaty przeciwkaszlowe i przeciwprzeziębieniowe) 
i  napojami energetycznymi, 
7.	na terenie województwa funkcjonowało 9 sklepów z tzw. „dopalaczami”, jednak liczba ta była zmienna, gdyż część została zamknięta z uwagi na niskie obroty.

	Z uwagi na nowelizację prawa zezwalającego na posiadanie narkotyków na własny użytek, która w dniu 1 stycznia 2010 roku weszła w życie na terenie Republiki Czeskiej, jednostki Policji z terenów przygranicznych planują nasilenie działań wykrywczych we współpracy ze Strażą Graniczną i Służbą Celną.
	    
II. 5 PODSUMOWANIE

W kontekście przedstawionych powyżej danych nasuwają się następujące wnioski:
•	istnieje potrzeba prowadzenia systematycznych badań dotyczących problemów narkomanii w regionie, które umożliwiają monitorowanie zmian zachodzących na przestrzeni lat, analizę potrzeb i zasobów w omawianym obszarze oraz planowanie i podejmowanie skutecznych działań naprawczych;
•	intensyfikacji wymaga profilaktyka adresowana do osób dorosłych ze średnich grup wiekowych;
•	szczególną uwagę w działaniach profilaktycznych skierowanych do młodzieży należy zwrócić na używanie substancji wziewnych. Kwestia ta wymaga także pogłębionych badań, które odpowiedziałyby na pytanie o podłoże większej niż w skali kraju popularności substancji wziewnych wśród młodzieży;  
•	konieczne jest wzmocnienie działań mających na celu przeciwdziałanie marginalizacji społecznej osób uzależnionych oraz wsparcie ich rodzin;
•	biorąc pod uwagę większe niż w skali kraju wskaźniki zgonów z powodu przedawkowania narkotyków, zakażeń HCV, istnieje potrzeba intensyfikacji działań z zakresu redukcji szkód zdrowotnych spowodowanych używaniem narkotyków.

III. OPIS ZADAŃ ZREALIZOWANYCH PRZEZ SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Z ZAKRESU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W 2009 ROKU 

Zadania podejmowane w województwie śląskim w 2009 roku w ramach Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008–2010 służyły osiągnięciu celu głównego niniejszego programu czyli ograniczeniu używania narkotyków oraz związanych z tym problemów społecznych i zdrowotnych. 

Zadania przedmiotowego programu realizowane były przy współpracy z instytucjami z obszaru polityki społecznej, ochrony zdrowia, policji, oświaty, administracji samorządowej, kuratorskiej służby sądowej oraz organizacjami pozarządowymi.

Beneficjentami programu byli mieszkańcy województwa śląskiego, 
w szczególności:
•	dzieci i młodzież, w tym z grup podwyższonego ryzyka oraz ich rodzice,
•	osoby dorosłe z grup ryzyka,
•	rodziny z problemem narkotykowym,
•	osoby uzależnione od narkotyków i współuzależnione,
•	instytucje i organizacje pozarządowe działające w obszarze przeciwdziałania narkomanii.

Cel główny programu realizowany był poprzez:
1.	Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii realizowanych przez organizacje społeczne oraz jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub przez nie nadzorowane w oparciu o ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 
ze zm.).
2.	Leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków.
3.	Wzmacnianie gminnych świetlic  i klubów dla dzieci i młodzieży.
4.	Rozwój edukacji publicznej oraz szkolenie przedstawicieli różnych zawodów
w zakresie przeciwdziałania narkomanii.
5.	Badanie i monitoring problemów narkomanii w województwie śląskim.

1. Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii realizowanych przez organizacje społeczne oraz jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub przez nie nadzorowane w oparciu o ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 
ze zm.).

Uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego nr 57/230/III/2009 z dnia 20 stycznia 2009 roku ogłoszony został Otwarty konkurs ofert na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień w 2009 roku 
– przeciwdziałanie narkomanii. 
Niniejszy konkurs miał na celu wsparcie zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii podejmowanych przez organizacje społeczne oraz jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub przez nie nadzorowane w oparciu o ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 
ze zm.). 
Podmioty biorące udział w konkursie mogły wnioskować o środki na realizację następujących zadań: 
•	prowadzenie działalności informacyjno–edukacyjnej z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki narkomanii,
•	programy profilaktyczne dla osób zagrożonych narkomanią oraz eksperymentujących z  narkotykami,
•	programy wsparcia dla osób uzależnionych od narkotyków utrzymujących abstynencję,
•	programy wsparcia dla rodzin osób zagrożonych uzależnieniem, używających i uzależnionych od narkotyków,
•	programy ograniczania szkód zdrowotnych związanych z używaniem narkotyków,
•	organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje zawodowe osób realizujących zadania 
z zakresu przeciwdziałania narkomanii.
Spośród 18 ofert złożonych w ramach konkursu, 10 zostało uznanych 
za kompletne pod względem formalnym. Komisja konkursowa, powołana Uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego nr 588/252/III/2009 z dnia 24 marca 2009 roku,  dokonała ich oceny merytorycznej według następujących kryteriów:
•	zgodność merytoryczna zadania z dziedziną konkursu oraz z przedsięwzięciami wskazanymi w Ogłoszeniu konkursu,
•	ocena zgłoszonych możliwości realizacji zadania przez podmiot (deklarowane zasoby kadrowe i rzeczowe niezbędne dla realizacji zadania, partnerzy zaangażowani                  w realizację projektu, dotychczasowe doświadczenie w realizacji zadań o podobnym charakterze),
•	ocena przedstawionej we wniosku kalkulacji kosztów realizacji zadania, w tym             w odniesieniu do zakresu rzeczowego zadania,
•	zadeklarowany udział środków własnych albo pozyskanych z innych źródeł na realizację zadania,
•	zasięg terytorialny przedstawionego zadania,
•	analiza i ocena wykonania zadań zleconych podmiotowi w okresie poprzednim,             z uwzględnieniem rzetelności i terminowości ich realizacji oraz sposobu rozliczenia otrzymanych na ten cel środków,
•	rekomendacje udzielone przez inne podmioty (szczególnie powiatowe centrum pomocy rodzinie, ośrodek pomocy społecznej), a także udokumentowane partnerstwa pomiędzy podmiotem składającym ofertę a innymi instytucjami.	
Zarząd Województwa Śląskiego, uwzględniając wyniki prac komisji konkursowej, Uchwałą nr 1039/265/III/2009 z dnia 6 maja 2009 roku, przyznał dotacje na realizację 7 zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii w łącznej kwocie 70 000,00 zł.

Tabela 5 Wykaz podmiotów, które otrzymały dotacje w ramach otwartego konkursu ofert na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień w 2009 roku – przeciwdziałanie narkomanii.
Lp.	Numer wniosku	Nazwa organizacji	Nazwa zadania	Przyznana kwota dotacji	
1	001/NA	Stowarzyszenie Promocji Zdrowia i Trzeźwego Stylu Życia "SZANSA"
ul. Cmentarna 18
44-171 Pławniowice	Program readaptacji społecznej dla uzależnionych oraz ich rodzin	15 000,00	
2	013/NA	Fundacja "Dom Nadziei"
ul. Konstytucji 9
41-905 Bytom	Kolejny etap	15 250,00	
3	012/NA	Śląskie Centrum Profilaktyki 
i Psychoterapii
ul. Powstańców 21
40-039 Katowice	Nawiązać relacje	11 000,00	
4	006/NA	Fundacja Zapobiegania 
i Resocjalizacji Uzależnień "NADZIEJA"
ul. Barkowska 167c
43-346 Bielsko-Biała	Mój Everest - Program ograniczania szkód zdrowotnych związanych z używaniem narkotyków	8 250,00	
5	004/NA	Hufiec Związku Harcerstwa Polskiego
ul. Wilsona 34
42-201 Częstochowa	Prowadzenie działalności informacyjno - edukacyjnej 
z zakresu promocji zdrowia 
i profilaktyki narkomanii "Młodzież sukcesem Częstochowy"	9 500,00	
6	003/NA	Abstynencki Klub Wzajemnej Pomocy "Jedność"
ul. 11 Listopada 32
42-300 Myszków	Jedność - szansą dla wszystkich	9 000,00	
7	018/NA	Stowarzyszenie "Razem Łatwiej"
ul. Mickiewicza 19
43-502 Czechowice-Dziedzice	"DASZ RADĘ!" - program profilaktyczny dla osób zagrożonych narkomanią oraz eksperymentujących 
z narkotykami	2 000,00	
Łącznie	70 000,00	
Źródło: Opracowanie własne Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Na realizację w 2009 roku zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii w ramach powyższego konkursu wydatkowano środki budżetowe w wysokości 69 907,61 zł.

Dofinansowane w ramach konkursu podmioty zrealizowały 7 zadań, które objęły swoim zakresem 801 beneficjentów. 
Zadania skierowane były w szczególności do:
•	dzieci i młodzieży, w tym zagrożonych uzależnieniem, 
•	osób uzależnionych od narkotyków,
•	członków rodzin z problemem uzależnienia od narkotyków, w tym rodziców i opiekunów osób uzależnionych,
•	osób realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii, w tym wychowawców, terapeutów. 
Dofinansowane projekty obejmowały następujące typy działań:
•	realizację programów profilaktycznych dla osób zagrożonych narkomanią oraz eksperymentujących z  narkotykami - w ramach konkursu dofinansowano program profilaktyczny o nazwie „Dasz radę” zrealizowany przez Stowarzyszenie „Razem Łatwiej” z siedzibą w Czechowicach-Dziedzicach. Celem projektu był wzrost świadomości młodzieży z grup szczególnego ryzyka na temat zagrożeń płynących z używania środków psychoaktywnych. Program obejmował zajęcia socjoterapeutyczne, artystyczne i  sportowe, w których uczestniczyło w sumie 13 osób w wieku od 13 do 18 lat. Realizacja zadania przyczyniła się m.in. do rozwoju umiejętności psychospołecznych, poprawy sposobu funkcjonowania w grupie, wzrostu poczucia własnej wartości, uzyskania wiedzy na temat uzależnień oraz nabycia umiejętności konstruktywnego spędzania czasu wolnego.
•	prowadzenie działalności informacyjno–edukacyjnej z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki narkomanii - w ramach konkursu zostało dofinansowane zadanie zrealizowane przez Abstynencki Klub Wzajemnej Pomocy „Jedność” z siedzibą w Myszkowie. Obejmowało ono prowadzenie punktu konsutacyjnego, w którym specjaliści (tj. psycholog, pedagog i prawnik) świadczyli pomoc osobom uzależnionym,  zagrożonym uzależnieniem oraz ich rodzinom poprzez:
•	prowadzenie działalności informacyjnej,
•	motywowanie do podjęcia leczenia,
•	udzielanie wsparcia i pomocy psychologicznej osobom po zakończeniu terapii odwykowej i ich rodzinom,
•	propagowanie zdrowego stylu życia.
W punkcie konsultacyjnym udzielono w sumie 553 porady, z których skorzystało 405 osób. W ramach powyższego zadania zorganizowano także imprezę integracyjną pod nazwą „Postaw na zdrowie” promującą zdrowy styl życia. 
Ponadto Zarząd Województwa Śląskiego dofinansował zadanie zrealizowane przez Hufiec Związku Harcerstwa Polskiego w Częstochowie polegające na przeszkoleniu 40 liderów młodzieżowych z zakresu problematyki narkomanii. Program szkolenia obejmował zajęcia edukacyjne na temat uzależnień od substancji psychoaktywnych, miejsc i form pomocy osobom uzależnionym oraz warsztaty umiejętności psychospołecznych z zakresu komunikacji, asertywności, radzenie sobie ze stresem. Realizacja w/w zadania przyczyniła się do:
•	poszerzenia wiedzy uczestników projektu na temat substancji psychoaktywnych,
•	zwiększenia świadomości zagrożeń wynikających z ich używania,
•	nabycia umiejętności udzielania pomocy rówieśnikom eksperymentującym z substancjami psychoaktywnymi.
•	realizację programów wsparcia dla rodzin osób zagrożonych uzależnieniem, i uzależnionych od narkotyków – w ramach konkursu zostało dofinansowane zadanie zrealizowane przez Śląskie Centrum Profilaktyki i Psychoterapii z siedzibą w Katowicach, które polegało na nawiązywaniu relacji z osobami uzależnionymi od narkotyków przebywającymi na dworcu PKP i w centrum Katowic. W trakcie prowadzonych dyżurów ulicznych i interwencji motywowano osoby uzależnione do podjęcia leczenia oraz udzielono im  pomocy w załatwianiu spraw formalnych związanych z leczeniem. W ramach niniejszego zadania pomocą objęto 220 osób.
•	realizację programów wsparcia dla osób uzależnionych od narkotyków utrzymujących abstynencję – w ramach konkursu zostały dofinansowane dwa zadania tego typu zrealizowane przez Fundację „Dom Nadziei” w Bytomiu oraz Stowarzyszenie Promocji i Trzeźwego Stylu Życia „Szansa” w Pławniowicach. Oba zadania adresowane były do osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych utrzymujących abstynencję po przebytej terapii. Dofinansowane zadania miały na celu wsparcie procesu readaptacji społecznej osób uzależnionych, a tym samym przeciwdziałanie ich wykluczeniu społecznemu, bezdomności, bezrobociu i nawrotowi choroby. Określony powyżej cel realizowany był poprzez prowadzenie 7 mieszkań readaptacyjnych, których członkowie, pod opieką wykwalifikowanej kadry, nabywali umiejętność samodzielnego życia. Ponadto kontynuowano działania terapeutyczne poprzez prowadzenie m.in. grupy zapobiegania nawrotom, treningu zachowań konstruktywnych, pracy nad budowaniem własnej wartości, grupy wsparcia. Ważnym elementem zrealizowanych zadań były działania mające na celu zwiększenie szans osób uzależnionych utrzymujących abstynencję na uzyskanie zatrudnienia poprzez umożliwienie im kontynuowania nauki, udziału w kursach przysposobienia zawodowego oraz w treningu umiejętności przydatnych przy poszukiwaniu pracy. W  obu zadaniach uczestniczyło w sumie 126 osób. 
•	realizację programów ograniczania szkód zdrowotnych związanych z używaniem narkotyków – w ramach konkursu zostało dofinansowane zadanie pod nazwą „Mój Everest” zrealizowane przez Fundację Zapobiegania i Resocjalizacji Uzależnień „Nadzieja” w Bielsku-Białej. Jego adresatami były osoby w wieku od 13 do 18 lat,  uzależnione od środków psychoaktywnych, przebywające na leczeniu w prowadzonym przez Fundację Ośrodku Wychowania i Resocjalizacji Młodzieży w Bielsku-Białej. Projekt miał charakter kompleksowy – obejmował zarówno terapię jak również organizację czasu wolnego, w tym zajęć ogólnorozwojowych (tanecznych, plastycznych, teatralnych, sportowych) oraz rekreacyjnych (udział w wycieczkach i obozie terapeutyczno-wypoczynkowym). W ramach projektu pomocą objęto łącznie 37 osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych.
Zadania wykonane w ramach otwartego konkursu ofert na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie przeciwdziałania narkomanii miały różnorodny zasięg – 3 regionalny, 3 ponadpowiatowy, 1 powiatowy.
Dzięki przeprowadzeniu otwartego konkursu ofert na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień 
w 2009 roku – przeciwdziałanie narkomanii wsparta została działalność podmiotów prowadzących działania w przedmiotowym obszarze, co w szczególności przyczyniło się do:
•	wzmocnienia systemu wsparcia dla osób uzależnionych oraz rodzin z problemem narkotykowym,
•	wzrostu umiejętności dzieci i młodzieży oraz rodziców w zakresie zachowań chroniących przed uzależnieniami, 
•	zmniejszenia zjawiska marginalizacji dzieci z grup podwyższonego ryzyka poprzez prowadzenie działań opiekuńczo – wychowawczych,
•	wzrostu wiedzy na temat problemów uzależnienia od narkotyków i sposobów ich rozwiązywania poprzez organizację spotkań edukacyjno–informacyjnych dla młodzieży, rodziców, wychowawców,
•	zwiększenia dostępności informacji o miejscach i formach pomocy osobom uzależnionym i ich rodzinom,
•	reintegracji społeczno-zawodowej osób uzależnionych.

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w dniu 16 października 2009 roku zorganizował szkolenie dla organizacji społecznych, poświęcone sporządzaniu sprawozdań z realizacji zadań dofinansowanych w ramach otwartego konkursu ofert na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień w 2009 roku – przeciwdziałanie narkomanii.

W 2009 roku dokonano analizy sprawozdań z realizacji zadań dofinansowanych w 2008 roku z budżetu Województwa Śląskiego. Ponadto w siedzibach dotowanych podmiotów przeprowadzono kompleksowe kontrole merytoryczno – finansowe, którymi objęto zadania: 
•	Jedność szansą dla uzależnionych od narkotyków, zrealizowane przez Abstynencki Klub Wzajemnej Pomocy „JEDNOŚĆ” w Myszkowie w oparciu o umowę dotacyjną nr 2089/ROPS/2008 z dnia 6 października 2008 roku,
•	Program wsparcia dla rodzin osób uzależnionych od narkotyków, zrealizowane przez Fundację Zapobiegania i Resocjalizacji Uzależnień „NADZIEJA” w Bielsku-Białej w oparciu o umowę dotacyjną nr 1647/ROPS/2008 z dnia 25 sierpnia 2008 roku,
•	Bądź Wolny od Nałogu, zrealizowane przez Uczniowski Klub Sportowy OSIEMNASTKA w Rybniku w oparciu o umowę dotacyjną nr 1648/ROPS/2008 z dnia 22 sierpnia 2008 roku.
	
Zadania realizowane przez organizacje pozarządowe stanowią ważne uzupełnienie działań terapeutycznych świadczonych przez ambulatoryjne i stacjonarne placówki leczenia uzależnień oraz instytucji oświaty i pomocy społecznej. Przeciwdziałają wykluczeniu społecznemu osób uzależnionych,  udzielają wsparcia ich rodzinom, prowadzą działalność profilaktyczną i edukacyjną, a także jako jedne z niewielu podmiotów realizują programy redukcji szkód zdrowotnych obejmujące wymianę sprzętu iniekcyjnego oraz działalność informacyjną i motywującą do leczenia wśród osób używających narkotyków nie zmotywowanych do leczenia. Biorąc  powyższe pod uwagę, ważne jest wspieranie organizacji pozarządowych w podejmowanych przez nie działaniach w zakresie przeciwdziałania narkomanii.

2. Leczenie i rehabilitacja osób uzależnionych od narkotyków.

W 2009 roku w ramach Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008– 2010 przeprowadzono konkurs dla samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej dla których Województwo Śląskie jest organem założycielskim, realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii. Celem konkursu było podniesienie jakości świadczonych usług poprzez rozwój oraz modernizację bazy materialnej zakładów prowadzących leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków.
Konkurs został ogłoszony Uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego nr 58/230/III/2009 z dnia 20 stycznia 2009 roku.
 W ramach konkursu wpłynęło 5 wniosków, które zostały ocenione pod względem formalnym i merytorycznym przez komisję konkursową powołaną przez Zarząd Województwa Śląskiego uchwałą nr 774/257/III/2009 z dnia 9 kwietnia 2009 roku. Biorąc pod uwagę wyniki dokonanej oceny oraz potrzeby zakładów uczestniczących w konkursie, określone szczegółowo w złożonych wnioskach, Zarząd Województwa Śląskiego, na mocy uchwały nr 1116/270/III/2009 z dnia 19 maja 2009 roku udzielił dotacji celowych 5 zakładom w łącznej kwocie 250 000,00 zł na zakup aparatury i sprzętu medycznego oraz przeprowadzenie niezbędnych remontów i inwestycji. 

Tabela 6 Wykaz podmiotów, które otrzymały dotacje w 2009 roku w ramach konkursu dla samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, dla których Województwo Śląskie jest organem założycielskim, realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii 
Nr wn.	Nazwa zakładu	Nazwa zadania	Kwota dotacji	
1.	Zespół Wojewódzkich Przychodni Specjalistycznych
ul. Powstańców 31
40 – 038 Katowice	Modernizacja bazy materialnej. 	50 000,00 zł 
	
2.	Wojewódzki Szpital Neuropsychiatryczny
im. dr Emila Cyrana
ul. Grunwaldzka 48
42 – 700 Lubliniec	Podniesienie standardu świadczonych usług zdrowotnych na rzecz pacjentów uzależnionych od narkotyków, poprzez pierwsze wyposażenie 
w meble oddziałowe, hospitalizowanych w Oddziale Psychiatrycznym dla Dzieci i Młodzieży Wojewódzkiego Szpitala Neuropsychiatrycznego 
im. Dr Emila Cyrana w Lublińcu.	50 000,00 zł 
	
3.	Wojewódzki Szpital Zespolony im. prof. dr W. Orłowskiego
ul. PCK 1
42 – 200 Częstochowa	Modernizacja bazy materialnej Oddziału Psychiatrycznego prowadzącego leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków.	50 000,00 zł 

4.	Szpital Specjalistyczny 
ul. Zjednoczenia 10
41 – 500 Chorzów	Doposażenie Poradni Terapii Uzależnień od Substancji Psychoaktywnych i Współuzależnień.	50 000,00 zł 

5.	Szpital Psychiatryczny
ul Gliwicka 5 
44 – 180 Toszek	Modernizacja bazy materialnej Sądowego Oddziału Rehabilitacji Odwykowej w Szpitalu Psychiatrycznym w Toszku.	50 000,00 zł 

	
Suma                                                                                                                         250 000,00 zł	
Źródło: Opracowanie własne Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Realizując w 2009 roku zadania w ramach zawartych umów dotacyjnych finansowanych z budżetu Województwa Śląskiego, zakłady opieki zdrowotnej wydatkowały łącznie kwotę 233  831,86 zł.

W celu nadzoru oraz ustalenia stanu realizacji zadań inwestycyjnych dofinansowanych z budżetu Województwa Śląskiego w 2009 roku, kontroli poddano zadania realizowane przez:
•	Zespół Wojewódzkich Przychodni Specjalistycznych w Katowicach na podstawie umowy nr 1661/ROPS/2009 z dnia 16 czerwca 2009 roku,
•	Wojewódzki Szpital Neuropsychiatryczny im. dr Emila Cyrana w Lublińcu  na podstawie umowy nr 1656/ROPS/2009  z dnia 17 czerwca 2009 roku,
•	Wojewódzki Szpital Zespolony im. prof. dr W. Orłowskiego w Częstochowie na podstawie umowy nr 1660/ROPS/ 2009 z dnia 17 czerwca 2009 roku,
•	Szpital Psychiatryczny w Toszku na podstawie umowy nr 1853/ROPS/2009 z dnia 26 czerwca 2009 roku,
•	Szpital Specjalistyczny w Chorzowie na podstawie umowy nr 2594/ROPS/2009 z dnia 12 sierpnia 2009 roku.

Zrealizowane przez zakłady opieki zdrowotnej zadania przyczyniły się m.in. do:
•	podniesienia poziomu usług świadczonych dla osób uzależnionych od narkotyków,
•	zmniejszenia szkód zdrowotnych spowodowanych używaniem narkotyków,
•	poprawienia standardów lokalowych zakładów oraz komfortu pacjentów,
•	dostosowania pomieszczeń placówek do wymagań Rozporządzenia Ministra Zdrowia 
z dnia 10 listopada 2006 roku w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej (Dz. U z 2006 roku, Nr 213, poz. 1568 ze zm.) oraz do przepisów ustawy Prawo budowlane t.j. (Dz. U. z 2006 roku, Nr 156, poz. 1118 ze zm.),
•	umożliwienia wdrażania nowoczesnych form diagnostyki i terapii psychologicznej,  
•	poprawienia warunków pracy personelu świadczącego pomoc osobom uzależnionym.

Przyznane zakładom dotacje z budżetu Województwa Śląskiego umożliwiły przeprowadzenie niezbędnych remontów i inwestycji oraz zakup sprzętu, w tym aparatury medycznej. Środki te nie zaspokoiły jednak w pełni istniejących potrzeb. W związku z powyższym konieczna jest kontynuacja realizacji opisywanego zadania. Ważne jest również wspieranie finansowe programów zdrowotnych z zakresu leczenia i rehabilitacji osób uzależnionych od narkotyków oraz podnoszenie kwalifikacji zawodowych osób je realizujących, co przyczyni się do poprawy jakości oraz dostępności świadczonych usług.

3. Wzmacnianie gminnych świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży.

W 2009 roku Samorząd Województwa Śląskiego kontynuował działania mające na celu wsparcie działalności gminnych świetlic oraz klubów dla dzieci i młodzieży. 
	Zarząd Województwa Śląskiego Uchwałą nr 27/227/III/2009 z dnia 13 stycznia 2009 roku ogłosił konkurs pn. Wzmacnianie gminnych świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży. Do udziału w powyższym przedsięwzięciu zostały uprawnione gminy osiągające najniższe dochody z tytułu opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych (do 150 000,00 zł).
	W ramach konkursu wpłynęło 29 wniosków, z których jeden nie spełnił wymogów formalnych. Komisja konkursowa powołana przez Zarząd Województwa Śląskiego Uchwałą nr 595/252/III/2009 z dnia 24 marca 2009 roku oceniła merytorycznie wnioski kompletne pod względem formalnym według następujących kryteriów:
•	ocena założeń działalności placówki, w tym programu zajęć,
•	ocena deklarowanych przez podmiot zasobów kadrowych, rzeczowych i lokalowych niezbędnych do realizacji zadania,
•	ocena kalkulacji kosztów realizacji zadania,
•	sytuacja społeczna i finansowa gminy.
Uchwałą nr III/37/12/2009 z dnia 29 kwietnia 2009 roku Sejmik Województwa Śląskiego udzielił pomocy finansowej gminom województwa śląskiego na realizacje 28 zadań. Przyznane dotacje umożliwiły kontynuację oraz profesjonalizację zadań realizowanych w świetlicach i klubach na rzecz dzieci i młodzież.

Tabela 7 Wykaz gmin, którym Sejmik Województwa Śląskiego udzielił pomocy finansowej na realizację zadania Wzmacnianie gminnych świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży.

Lp.	Wnioskodawca	Nazwa zadania	Kwota dotacji	Źródła finansowania	
				Rozdział 85154
§ 2710	Rozdział 85153
§ 2710	
1.	Gmina Kobiór
43-210 Kobiór
ul. Centralna 57	Wzmocnienie Gminnej Świetlicy Środowiskowej 
w Kobiórze	15 000,00 zł	12 700,00 zł	2 300,00 zł	
2.	Gmina Kochanowice
42-713 Kochanowice
ul. Wolności 5	Wzmocnienie działań Świetlicy Środowiskowej "Stokrotka" 
w Kochcicach, działającej 
w strukturze Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej 
w Kochanowicach	5 600,00 zł	4 600,00 zł	1 000,00 zł	
3.	Gmina Krzanowice
47-470 Krzanowice
ul. 15 Grudnia 5	Dobry Klub	6 700,00 zł	5 700,00 zł	1 000,00 zł	
4.	Gmina Krzanowice
47-470 Krzanowice
ul. 15 Grudnia 5	"Coś dobrego dla każdego"	22 500,00 zł	19 000,00 zł	3 500,00 zł	
5.	Gmina Ornontowice
43-178 Ornontowice
ul. Zwycięstwa 26a	"Spójrz na świat moimi oczami"	3 700,00 zł	3 000,00 zł	700,00 zł	
6.	Gmina Ślemień
34-323 Ślemień 431	Wzmocnienie gminnej świetlicy dla dzieci 
i młodzieży w Kocoń	13 000,00 zł	11 000,00 zł	2 000,00 zł	
7.	Gmina Ślemień
34-323 Ślemień 431	Wzmocnienie gminnej świetlicy dla dzieci 
i młodzieży w Lasie	13 000,00 zł	11 000,00 zł	2 000,00 zł	
8.	Gmina Pawonków
42-772 Pawonków
ul. Zawadzkiego 7	Organizacja czasu wolnego, rozwój zainteresowań, organizacja zabaw i zajęć sportowych. Udzielanie pomocy w sytuacjach kryzysowych szkolnych, rodzinnych, rówieśniczych i osobistych	8 000,00 zł	6 800,00 zł	1 200,00 zł	
9.	Gmina Poręba
42-480 Poręba
ul. Dworcowa 1	Jakość funkcjonowania świetlicy środowiskowej lepszą perspektywą dla intelektualnego rozwoju dzieci 
i młodzieży	15 000,00 zł	12 700,00 zł	2 300,00 zł	
10.	Gmina Ujsoły
34-371 Ujsoły
ul. Gminna 1	"Szczęśliwe godziny" - projekt poszerzania oferty Świetlicy Środowiskowej w Ujsołach	5 900,00 zł	5 000,00 zł	900,00 zł	
11.	Gmina Dąbrowa Zielona
42-265 Dąbrowa Zielona
Pl. Kościuszki 31	Świetlica szansą dla dzieci wiejskich	22 500,00 zł	19 000,00 zł	3 500,00 zł	
12.	Gmina Dąbrowa Zielona
42-265 Dąbrowa Zielona
Pl. Kościuszki 31	Świetlica środowiskowa alternatywą i szansą	22 500,00 zł	19 000,00 zł	3 500,00 zł	
13.	Gmina Lyski
44-295 Lyski
ul. Dworcowa 1a	Aktywne formy spędzania wolnego czasu dzieci 
i młodzieży z terenu gminy Lyski	10 400,00 zł	9 000,00 zł	1 400,00 zł	
14.	Gmina Boronów
42-283 Boronów
ul. Dolna 2	"Świetlica twoim drugim domem"	22 000,00 zł	18 500,00 zł	3 500,00 zł	
15.	Gmina Kornowac
44-285 Kornowac
ul. Raciborska 48	Wzmocnienie działalności Świetlicy dla dzieci 
i młodzieży w Kornowacu	4 500,00 zł	3 900,00 zł	600,00 zł	
16.	Gmina Żarki
42-310 Żarki
ul. Kościuszki 15/17	Nasza świetlica w Zawadzie uczy i bawi	15 000,00 zł	12 700,00 zł	2 300,00 zł	
17.	Gmina Żarki
42-310 Żarki
ul. Kościuszki 15/17	Przystań na Wysokiej - wzmocnienie świetlicy 
w Wysokiej Lelowskiej Gmina Żarki	15 000,00 zł	12 700,00 zł	2 300,00 zł	
18.	Gmina Żarki
42-310 Żarki
ul. Kościuszki 15/17	Nasza świetlica - Akademia Nauki i Przygody - wzmocnienie świetlicy 
w Przybynowie	15 000,00 zł	12 700,00 zł	2 300,00 zł	
19.	Gmina Szczekociny
42-445 Szczekociny
ul. Senatorska 2	"Okno na świat" - nowe możliwości	12 500,00 zł	10 500,00 zł	2 000,00 zł	
20.	Gmina Olsztyn
42-256 Olsztyn
Pl. Piłsudskiego 10	Świetlica w Zrębicach - uczy, bawi, wychowuje	11 000,00 zł	9 400,00 zł	1 600,00 zł	
21.	Gmina Olsztyn
42-256 Olsztyn
Pl. Piłsudskiego 11	"Każdy dzień w świetlicy może być ciekawy"	5 000,00 zł	4 000,00 zł	1 000,00 zł	
22.	Gmina Łękawica
34-321 Łękawica
ul. Wspólna 24	Wzmacnianie gminnych świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży	15 000,00 zł	12 800,00 zł	2 200,00 zł	
23.	Gmina Bestwina
43-512 Bestwina
ul. Krakowska 111	Poznajemy gminę i okolicę - jej historię i współczesność	4 500,00 zł	3 500,00 zł	1 000,00 zł	
24.	Gmina Kalety
42-660 Kalety
ul. Żwirki i Wigury 2	Bez nałogów zdrowo i na sportowo	13 000,00 zł	11 000,00 zł	2 000,00 zł	
25.	Gmina Kalety
42-660 Kalety
ul. Żwirki i Wigury 2	"Sport i edukacja w Klubie to coś, co naprawdę lubię"	15 000,00 zł	12 500,00 zł	2 500,00 zł	
26.	Gmina Kalety
42-660 Kalety
ul. Żwirki i Wigury 2	Świetlica jako alternatywa spędzania czasu wolnego i przeciwdziałania patologii	11 700,00 zł	9 700,00 zł	2 000,00 zł	
27.	Gmina Poraj
42-360 Poraj
ul. Jasna 23	Nowe umiejętności wychowanków świetlicy kapitałem na przyszłość	4 500,00 zł	3 700,00 zł	800,00 zł	
28.	Gmina Bojszowy
43-220 Bojszowy
ul. Gaikowa 35	Placówka opiekuńczo-wychowawcza wsparcia dziennego Świetlica środowiskowa	22 500,00 zł 	18 900,00 zł	3 600,00 zł	
   Suma	350 000,00 zł	295 000,00 zł	55 000,00 zł	
Źródło: Opracowanie własne Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

W 2009 roku zawarto 28 umów dotacyjnych z gminami na wzmocnienie świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży. Środki finansowe wydatkowane na ten cel z działu 851 – Ochrona zdrowia, rozdziału 85153 – Zwalczanie narkomanii wyniosły łącznie 54 982,80 zł.

Realizacja powyższych zadań przyczyniła się do:
•	wzmocnienia 28 placówek dla dzieci i młodzieży funkcjonujących na terenie województwa śląskiego,
•	redukcji deficytów wychowawczych i edukacyjnych dzieci ze środowisk defaworyzowanych,
•	wzrostu umiejętności społecznych, życiowych oraz współdziałania w grupie uczestników świetlic i klubów,
•	ograniczenie zachowań ryzykownych (w tym używania środków psychoaktywnych) wśród dzieci i młodzieży poprzez działania wychowawcze i profilaktyczne,
•	budowania partnerstw lokalnych w obszarze pracy z dzieckiem i rodziną.

W dniu 28 maja 2009 roku w Katowicach, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej zorganizował spotkanie dla gmin, które w 2009 roku uzyskały pomoc finansową z budżetu Województwa Śląskiego na utworzenie lub wzmocnienie gminnych świetlic dla dzieci i młodzieży. Podczas spotkania podsumowano działania podjęte w ramach konkursu oraz omówiono zagadnienia związane z zawieraniem umów oraz rozliczeniem pod względem finansowym i merytorycznym przyznanych dotacji. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele samorządów gminnych oraz placówek opiekuńczo-wychowawczych wsparcia dziennego. 
W 2009 roku dokonano analizy sprawozdań z realizacji zadań dofinansowanych w 2008 roku z budżetu Województwa Śląskiego w ramach konkursu na  Wzmocnienie infrastruktury świetlic oraz klubów dla dzieci i młodzieży. Przeprowadzono ponadto kompleksowe kontrole merytoryczno – finansowe w siedzibach dotowanych podmiotów, którymi objęto zadania:
•	Przystań na Wysokiej – wzmocnienie świetlicy środowiskowej w Wysokiej Lelowskiej, zrealizowane przez Gminę Żarki w oparciu o umowę dotacyjną nr 1881/ROPS/2008 z dnia 12 września 2008 roku,
•	Nasza świetlica w Zawadzie uczy i bawi, zrealizowane przez Gminę Żarki, na podstawie umowy dotacyjnej nr 1882/ROPS/2008 z dnia 12 września 2008 roku,
•	Świetlica – moim małym światem nauki i zabawy, zrealizowane przez Gminę Poraj na podstawie umowy dotacyjnej nr 2008/ROPS/2008 z dnia 29 września 2008 roku,
•	Żyjmy inaczej – dokonujmy właściwych wyborów, zrealizowane przez Gminę Poraj na podstawie umowy dotacyjnej nr 2009/ROPS/2008 z dnia 29 września 2008 roku,
•	Stop - mogę żyć inaczej, zrealizowane przez Gminę Poraj na podstawie umowy dotacyjnej nr 2010/ROPS/2008 z dnia 29 września 2008 roku.
Placówki opiekuńczo-wychowawcze wsparcia dziennego odgrywają ważną rolę w systemie pomocy dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych oraz defaworyzowanych społecznie. Zapewniają dzieciom opiekę po zajęciach szkolnych, pomoc w nauce, wsparcie w  rozwiązywaniu trudnych sytuacji życiowych oraz udział w zajęciach pod opieką wykwalifikowanej kadry. Świetlice, zwłaszcza socjoterapeutyczne, redukują deficyty wychowawcze i edukacyjne, przeciwdziałają wykluczeniu społecznemu, realizują programy profilaktyczne przeciwdziałające uzależnieniom. 
Istnieje potrzeba wsparcia takich systemów zwłaszcza w samorządach, które dysponują mniejszą ilością środków finansowych na realizację gminnego programu przeciwdziałania narkomanii, a tym samym posiadają mniejsze możliwości realizacji działań profilaktycznych.

4.	Rozwój edukacji publicznej oraz szkolenie przedstawicieli różnych zawodów w zakresie przeciwdziałania narkomanii (organizacja szkoleń, konferencji, kampanii, seminariów).

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego zorganizował konferencję oraz szkolenia z zakresu przeciwdziałania narkomanii o następującej tematyce:
•	Kluczowe aspekty realizacji gminnych programów rozwiązywania problemów uzależnień – konferencja zorganizowana w dniach 28-29 października 2009 roku w Kroczycach, podczas której odbyły się wykłady i zajęcia warsztatowe. W spotkaniach wzięła udział 86 osobowa grupa pełnomocników i członków gminnych komisji rozwiązywania problemów uzależnień z terenu województwa śląskiego. Celem konferencji było:
•	zaznajomienie się z prawnymi i finansowymi aspektami realizacji gminnych programów rozwiązywania problemów uzależnień,
•	poszerzanie wiedzy na temat uzależnienia od narkotyków oraz form pomocy osobom uzależnionym i ich rodzinom,
•	rozwój umiejętności podejmowania kontaktu z klientem gminnej komisji do spraw rozwiązywania problemów uzależnień.

•	Formy pomocy i zasady pierwszego kontaktu z klientem punktu konsultacyjnego do spraw uzależnień – w ramach szkolenia prowadzonego metodą warsztatowo-wykładową odbyły się trzy jednodniowe spotkania w dniach 3, 5 i 6 listopada 2009 roku w Katowicach. Wzięła w nich udział 20-osobowa grupa pracowników punktów konsultacyjnych z terenu województwa śląskiego. Celem szkolenia było m.in.:
•	dostarczenie uczestnikom wiedzy na temat uzależnienia od substancji psychoaktywnych oraz współuzależnienia,
•	wzrost umiejętności diagnozowania problemów, nawiązywania pierwszego kontaktu i motywowania do zmiany klienta punktu konsultacyjnego,
•	zdobycie wiedzy dotyczącej zadań punktów konsultacyjnych oraz form pomocy w nich świadczonej dla osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych i współuzależnionych.
•	Uzależnienie od narkotyków – praca z osobami uzależnionymi i ich rodzinami – szkolenie zorganizowano w dniach 19 – 20 listopada 2009 roku w Wiśle. Wzięło w nim udział 59 osób, w tym: pracownicy socjalni, pedagodzy, psychologowie i kuratorzy sądowi z terenu województwa śląskiego. Celem szkolenia było dostarczenie uczestnikom wiedzy na temat uzależnienia od substancji psychoaktywnych oraz wzrost umiejętności pracy z osobą uzależnioną i jej rodziną. Szkolenie prowadzili specjaliści metodą warsztatowo-wykładową. 
•	Realizacja działań profilaktycznych w placówkach opiekuńczo-wychowawczych  – szkolenie zorganizowane w dniach 14-15 grudnia 2009 roku w Ustroniu. Wzięło w nim udział 55 osób, w tym pracownicy placówek opiekuńczo-wychowawczych, pedagodzy, psycholodzy oraz nauczyciele. Celem szkolenia było przygotowanie uczestników do stosowania skutecznych metod działania w zakresie profilaktyki, poprzez:
•	poszerzenie wiedzy z zakresu profilaktyki,
•	zaznajomienie ze skutecznymi strategiami w pracy wychowawczej, środowiskowej i profilaktycznej,
•	projektowanie działań profilaktycznych w zależności od potrzeb i warunków,
•	zdobycie umiejętności współpracy z rodzicami i opiekunami wychowanków.
•	Młodzież wobec uzależnienia od narkotyków – diagnoza i wczesna interwencja – w szkoleniu, które odbyło się w Ustroniu w dniach 14 – 15 grudnia 2009 roku uczestniczyła 60 osobowa grupa pedagogów, kuratorów sądowych, pracowników socjalnych i psychologów z terenu województwa śląskiego. Celem szkolenia było:
•	poszerzenie wiedzy w zakresie diagnozowania, rozpoznawania przyczyn i skutków zażywania narkotyków, 
•	zwiększenie umiejętności pracy z młodzieżą sięgającą po substancje psychoaktywne, w tym: nawiązywania pierwszego kontaktu i podejmowania interwencji,
•	wzrost umiejętności pracy z rodziną osoby zażywającej narkotyki,
•	uzyskanie wiedzy na temat aspektów prawnych związanych z problemami narkomanii,
•	zwiększenie umiejętności w zakresie tworzenia lokalnych koalicji na rzecz rozwiązywania problemów narkomanii.

	Konferencja oraz szkolenia zorganizowane przez ROPS umożliwiły poszerzenie wiedzy, wymianę doświadczeń oraz integrację osób działających w obszarze przeciwdziałania narkomanii: przedstawicieli pomocy społecznej, oświaty, lecznictwa odwykowego, kuratorskiej służby sądowej, policji, administracji, organizacji pozarządowych. 
Powyższe formy doskonalenia zawodowego podlegały ewaluacji. Ocenie poddano m. in. zawartość merytoryczną oraz użyteczność zajęć dla pracy zawodowej. Średnia ocena w pięciopunktowej skali wyniosła 4,62.

W ramach edukacji społecznej, obok konferencji i szkoleń dla przedstawicieli poszczególnych grup zawodowych, realizowane były kampanie społeczne mające na celu przeciwdziałanie narkomanii.
W 2009 roku Województwo Śląskie uczestniczyło w dwóch ogólnopolskich kampaniach zorganizowanych przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii pod hasłami „Brałeś? Nie jedź” oraz  „Dopalacze mogą Cię wypalić – Poznaj fakty”. fakty”
Kampania „Brałeś? Nie jedź”, miała na celu zwiększenie świadomości społecznej dotyczącej niebezpieczeństwa prowadzenia pojazdów pod wpływem narkotyków. Jej adresatami byli przede wszystkim kierowcy oraz pasażerowie. Na potrzeby kampanii przygotowano spot telewizyjny, spoty radiowe, ogłoszenia prasowe, outdoor, plakaty, a także stronę internetową rozumwysiada.pl. Zadanie Województwa Śląskiego polegało na dystrybucji materiałów otrzymanych od Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii. Plakaty oraz breloki do kluczyków samochodowych z logo kampanii zostały przekazane instytucjom i organizacjom realizującym zadania z zakresu przeciwdziałania narkomanii oraz  do miejsc, w których młodzi ludzie spędzają czas wolny, w tym klubów, dyskotek, pubów.
Ogólnopolska akcja profilaktyczno-edukacyjna pod hasłem „Dopalacze mogą Cię wypalić – Poznaj fakty” rozpoczęła się w styczniu 2009 roku. Była prowadzona przy współpracy ze środkami masowego przekazu oraz poprzez serwis internetowy www.dopalaczeinfo.pl. Kampania miała na celu przekazanie wiedzy na temat skutków zażywania substancji psychoaktywnych wchodzących w skład tzw. dopalaczy. Jej adresatami były osoby w wieku 15 – 25 lat, bywalcy klubów i dyskotek, podejmujący szereg ryzykownych zachowań, w tym eksperymentujący z nowymi substancjami o charakterze psychoaktywnym, potencjalni klienci sklepów z dopalaczami. Zadanie Województwa Śląskiego polegało na dystrybucji materiałów przekazanych przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, które za pośrednictwem Wydziału Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego, zostały przekazane do 56 samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej.

W grudniu 2009 roku rozpoczęto także działania związane z realizacją na terenie województwa śląskiego kampanii edukacyjno-profilaktycznej pod nazwą „Dlaczego STOP narkotykom?” skierowanej do uczniów oraz ich rodziców i opiekunów. Celem kampanii jest poszerzenie wiedzy na temat przyczyn i konsekwencji zażywania środków psychaktywnych, kształtowanie właściwej postawy wobec problemu narkotyków oraz promocja zdrowego stylu życia. W ramach powyższego przedsięwzięcia na terenie szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych emitowany będzie film dotyczący problematyki uzależnień od substancji psychaktywnych oraz zorganizowane zostaną przez wychowawców zajęcia dla uczniów i ich rodziców z zakresu przeciwdziałania narkomanii, według przygotowanych scenariuszy.  W celu zwiększenia skuteczności kampanii planuje się organizację szkoleń dla bezpośrednich realizatorów programu czyli nauczycieli, wychowawców oraz pedagogów i psychologów szkolnych.
Organizatorami kampanii są Województwo Śląskie, które zobowiązało się do zakupu programów profilaktyczno-edukacyjnych dla szkół oraz Wojewoda Śląski odpowiedzialny za promocję kampanii i dystrybucję materiałów. Kampania została objęta honorowym patronatem Ministra Edukacji Narodowej, Marszałka Województwa Śląskiego, Wojewody Śląskiego oraz Śląskiego Kuratora Oświaty.
Na potrzeby kampanii opracowano wykaz placówek działających w województwie śląskim świadczących pomoc młodzieży zażywającej środki psychoaktywne. W niniejszej publikacji ujęto 78 podmiotów, w tym:
•	placówki ambulatoryjne (poradnie leczenia uzależnień, punkty konsultacyjne ds. uzależnień) udzielające pomocy psychologicznej, poprzez profesjonalne poradnictwo, diagnostykę psychologiczno-medyczną, farmakoterapię, psychoterapię indywidualną i grupową oraz motywujące do podjęcia decyzji o zmianie dotychczasowego, destruktywnego stylu życia i pomagające w utrwaleniu tej decyzji,
•	oddziały detoksykacyjne, których celem jest zlikwidowanie lub złagodzenie objawów abstynencyjnych, zaburzeń psychotycznych i powikłań somatycznych, występujących w następstwie odstawienia substancji psychoaktywnych,
•	placówki stacjonarne (oddziały całodobowe i dzienne), prowadzące leczenie w oparciu o psychoterapię indywidualną i grupową z wykorzystaniem metody społeczności terapeutycznej. Pobyt w tych placówkach może obejmować od kilku do kilkunastu miesięcy, podczas których prowadzona jest terapia ukierunkowana na zmianę dotychczasowego stylu życia, środowiska oraz uzyskanie trwałej abstynencji od środków psychoaktywnych,
•	organizacje pozarządowe działające w zakresie przeciwdziałania narkomanii poprzez organizację punktów konsultacyjnych ds. uzależnień, realizację zajęć profilaktyczno-edukacyjnych, tworzenie stacjonarnych ośrodków terapeutycznych oraz realizację zadań na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu,
•	telefony zaufania, stwarzające możliwość uzyskania wsparcia w anonimowym kontakcie.
Wykaz placówek świadczących pomoc młodzieży zażywającej środki psychoaktywne został zamieszczony na stronie internetowej Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa (www.rops-katowice.pl) oraz stanowi załącznik do niniejszego raportu.

W kolejnych latach konieczna jest kontynuacja oraz rozszerzenie działań w opisywanym obszarze poprzez organizację szkoleń dla różnych grup zawodowych realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii,  w tym  przedstawicieli pomocy społecznej, oświaty, policji, samorządów terytorialnych, podstawowej opieki zdrowotnej, lecznictwa odwykowego, kuratorskiej służby sądowej, organizacji pozarządowych. Ważna jest również edukacja społeczna skierowana do mieszkańców województwa śląskiego mająca na celu promowanie zdrowego stylu życia, wolnego od nałogów, przekazanie wiedzy na temat zagrożeń wynikających z narkomanii oraz kształtowanie właściwych postaw wobec narkotyków  i problemu narkomanii.
5.	Monitorowanie i badanie problemów narkomanii

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej opracował Raport z wykonania w 2008 roku Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008 – 2010, który został przyjęty przez Zarząd Województwa Śląskiego Uchwałą nr 601/252/III/2009 z dnia 24 marca 2009 roku, a następnie przekazany Przewodniczącemu Sejmiku Województwa Śląskiego. Niniejszy dokument zawierał szczegółowy opis zadań zrealizowanych przez Samorząd Województwa Śląskiego w 2008 roku w następujących obszarach:
•	profilaktyka uzależnień,
•	leczenie i rehabilitacja osób uzależnionych od narkotyków,
•	rozwój edukacji publicznej oraz szkolenie przedstawicieli różnych zawodów w zakresie przeciwdziałania narkomanii,
•	badanie i monitorowanie problemów narkomanii w województwie śląskim.
W raporcie ujęto m. in. dane pochodzące z różnych instytucji (w tym z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Głównego Urzędu Statystycznego, Polskiego Zakładu Higieny, pomocy społecznej, policji, sądów) pozwalające na oszacowanie rozmiarów problemu narkomanii w województwie śląskim oraz określenie trendów w ich rozwoju. Zgromadzone dane zostały zebrane w postaci szeregów czasowych, które zanalizowano na tle trendów ogólnopolskich oraz trendów w innych województwach. Raport prezentował także wyniki badań przeprowadzonych w województwie śląskim na temat używania substancji psychoaktywnych wśród mieszkańców województwa śląskiego, w tym wśród młodzieży oraz opinii i przekonań w tym zakresie. W raporcie zawarto ponadto informacje na temat efektów realizacji Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii w 2008 roku oraz rekomendacje dotyczące wyboru i sposobu realizacji zadań w opisywanym obszarze w 2009 roku. 
W 2009 roku przygotowano także szczegółowe sprawozdanie dla Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii z realizacji przez Samorząd Województwa 
Śląskiego zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii w 2008 roku.
Ponadto dokonano aktualizacji danych dotyczących problemu narkomanii w województwie śląskim, w tym pozyskano informacje z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie na temat osób objętych leczeniem z powodu zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych innych niż alkohol.

Obok wyżej opisanych zadań, w 2009 roku w województwie śląskim podejmowane były także przedsięwzięcia merytorycznie korespondujące z celami określonymi w Wojewódzkim Programie Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2008-2010, które finansowane były z innych źródeł. Najważniejsze z nich to:

1.	Wzmacnianie działań samorządów gminnych w realizacji zadań z zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień.

W 2009 roku Województwo Śląskie po raz kolejny uczestniczyło w realizacji Rządowego Programu Świetlica, praca i staż – socjoterapia w środowisku gminnym. Głównym celem Programu było organizowanie w społecznościach lokalnych świetlic oraz klubów dla dzieci i młodzieży. Placówki tego typu zapewniają dzieciom opiekę po zajęciach szkolnych, pomoc w nauce, wsparcie w rozwiązywaniu trudnych sytuacji życiowych oraz udział w zajęciach pod opieką wykwalifikowanej kadry. Świetlice, zwłaszcza realizujące programy socjoterapeutyczne, odgrywają ważną rolę w systemie pomocy dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych oraz defaworyzowanych – redukują deficyty wychowawcze i edukacyjne, rozbudzają aspiracje, udzielają pomocy psychologicznej. Realizacja Programu przyczyniła się również do budowania partnerstw na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu oraz tworzenia nowych miejsc pracy poprzez powierzanie zajęć prowadzonych w ramach tworzonych placówek osobom bezrobotnym, w tym absolwentom szkół wyższych o specjalizacji pedagogika, psychologia, socjologia, resocjalizacja. Bezpośrednimi realizatorami Programu były gminy wspierane przez samorządy województw, powiatowe urzędy pracy. Do zadań województw należało m. in. wytypowanie gmin do udziału w Programie oraz udzielenie im pomocy finansowej umożliwiającej realizację zadań związanych z organizowaniem gminnych świetlic. Realizując zapisy Rządowego Programu Świetlica, praca i staż – socjoterapia w środowisku gminnym Zarząd Województwa Śląskiego uchwałą nr 26/227/III/2009 z dnia 13 stycznia 2009 roku ogłosił konkurs pn. Tworzenie gminnych świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży, do udziału w którym zostały uprawnione gminy osiągające najniższe dochody z tytułu opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych (do 150 000,00 zł). Informacja na temat konkursu została zamieszczona m.in. w prasie.
Wszystkie 13 wniosków zgłoszonych do konkursu spełniło wymogi formalne. Gminy wnioskowały o dofinansowanie zadań na łączną kwotę 455 446,00 zł. Komisja konkursowa powołana przez Zarząd Województwa Śląskiego Uchwałą nr 595/252/III/2009 z dnia 24 marca 2009 roku dokonała oceny merytorycznej złożonych wniosków.

Uchwałą nr III/37/11/2009 z dnia 29 kwietnia 2009 roku Sejmik Województwa Śląskiego udzielił pomocy finansowej gminom w łącznej kwocie 250 000,00 zł na uruchomienie 12 placówek. 

Tabela 8 Wykaz podmiotów, które uzyskały w 2009 roku dotacje z budżetu Województwa Śląskiego na realizację zadania o nazwie „Tworzenie gminnych świetlic i klubów dla dzieci i młodzieży”.

Lp.	Wnioskodawca	Nazwa zadania	Kwota dotacji	
1.		Gmina Herby
42-284 Herby
ul. Lubliniecka 33	Utworzenie Świetlicy Środowiskowej "GaCeK"

	18 000,00 zł	
2.		Gmina Krzanowice
47-470 Krzanowice
ul. 15 Grudnia 5	Klub "Przystań"

	16 000,00 zł	
3.		Gmina Żarnowiec
42439 Żarnowiec
ul. Krakowska 34	Świetlica środowiskowa

	10 000,00 zł	
4.		Gmina Janów
42-253 Janów
ul. Częstochowska 1	Pomocna dłoń - razem możemy więcej

	15 000,00 zł	
5.		Gmina Wyry

43-175 Wyry

ul. Dąbrowszczaków 13	Gminna świetlica środowiskowa w Wyrach

	14 000,00 zł	
6.		Gmina Kamienica Polska
42-260 Kamienica Polska
ul. M. Konopnickiej 12	Utworzenie gminnej świetlicy dla dzieci 
i młodzieży "SOLAR" w Rudniku Wielkim 

	30 000,00 zł	
7.		Gmina Żarki
42-310 Żarki
ul. Kościuszki 15/17	Nasza świetlica - okno na świat

	30 000,00 zł	
8.		Gmina Żarki
42-310 Żarki
ul. Kościuszki 15/17	Nasza świetlica spełnia marzenia

	30 000,00 zł	
9.		Gmina Lyski
44-295 Lyski
ul. Dworcowa 1a	Świetlica Środowiskowa w Zwonowicach

	20 000,00 zł	
10.		Gmina Mstów
42-244 Mstów
ul. 16 Stycznia 14	"Świetlica praca i staż - socjoterapia 
w środowisku wiejskim"

	28 000,00 zł	
11.		Gmina Herby

42-284 Herby

ul. Lubliniecka 33	Utworzenie gminnego klubu środowiskowego

	9 000,00 zł	
12.		Gmina Bojszowy
43-220 Bojszowy
ul. Gaikowa 35	Placówka wsparcia dziennego Klubu Rozwoju "Moja Szansa"

	30 000,00 zł	
Suma                                                                                                                                    250 000,00 zł

Źródło: Opracowanie własne Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Realizacja powyższych zadań przyczyniła się do:
•	utworzenia 11 nowych placówek dla dzieci i młodzieży,
•	redukcji deficytów wychowawczych i edukacyjnych dzieci ze środowisk defaworyzowanych,
•	wzrostu umiejętności społecznych, życiowych oraz współdziałania w grupie uczestników świetlic i klubów,
•	ograniczenia zachowań ryzykownych (w tym używania środków psychoaktywnych) poprzez działania wychowawcze i profilaktyczne,
•	stworzenia nowych miejsc pracy poprzez powierzenie realizacji zadań w ramach utworzonych  świetlic i klubów osobom bezrobotnym oraz absolwentom w porozumieniu z powiatowymi urzędami pracy.

2.	Organizacja szkoleń dotyczących problemu uzależnień w ramach projektu systemowego pn.: Kształcenie i doradztwo dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego.

	Niniejszy projekt został opracowany przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki – Priorytet VII Promocja integracji społecznej, Działanie 7.1 Rozwój i upowszechnienie aktywnej integracji, Poddziałanie 7.1.3. Podnoszenie kwalifikacji kadr pomocy i integracji społecznej. Głównym celem projektu jest wzmocnienie systemu rozwoju zawodowego kadr instytucji pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego poprzez organizowanie szkoleń i doradztwa.
W ramach powyższego projektu w 2009 roku zrealizowano m.in. ścieżkę szkoleniową Inicjatywy społeczne na rzecz profilaktyki uzależnień adresowaną do liderów i członków klubów abstynenckich. Program szkoleniowy realizowany był w okresie od września do grudnia 2009 roku i obejmował 56 godzin dydaktycznych, w ramach których przeprowadzono następujące moduły tematyczne: pierwszy kontakt z osobą potrzebującą pomocy, prowadzenie telefonu zaufania, praktyczne umiejętności organizacji zajęć integracyjnych oraz trening zachowań interpersonalnych i asertywności. W/w szkolenia odbywały się zarówno w trybie stacjonarnym jak i wyjazdowym. W ramach ścieżki przeszkolono 22 uczestników. 
             Całość szkolenia została bardzo wysoko oceniona przez uczestników
 w ankietach ewaluacyjnych, otrzymała ocenę 4,81 w pięciostopniowej skali.

3.	Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania problemom alkoholowym, polityki społecznej oraz zwalczania AIDS i zapobiegania zakażeniom HIV w oparciu o ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 ze zm.) oraz ustawę o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2009 roku, Nr 175, poz. 1362).

W 2009 roku Zarząd Województwa Śląskiego przeprowadził otwarte konkursy ofert na:
•	realizację  zadań publicznych  Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień – przeciwdziałanie problemom alkoholowym,
•	realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie polityki społecznej,
•	realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w ramach „Krajowego Programu Zwalczania AIDS i Zapobiegania Zakażeniom HIV na lata 2007-2011”.

W ramach wyżej wymienionych konkursów zostały dofinansowane zadania o charakterze profilaktycznym mające na celu przeciwdziałanie uzależnieniom od substancji psychoaktywnych oraz promocję zdrowego stylu życia. Zadania te obejmowały m.in. realizację programów profilaktycznych w szkołach i placówkach opiekuńczo-wychowawczych, prowadzenie punktów konsultacyjnych, organizację kampanii medialnych, a także zagospodarowanie czasu wolnego. Adresatami zadań o charakterze profilaktycznym były głównie dzieci, młodzież oraz ich rodzice i opiekunowie. W ramach wymienionych konkursów wsparto także zadania ukierunkowane na niwelowanie szkód zdrowotnych powstałych w wyniku uzależnień oraz reintegrację społeczną i zawodową osób uzależnionych. 

Podsumowanie

Osoby uzależnione oraz eksperymentujące z narkotykami jak również ich bliscy doświadczają szkód zdrowotnych i społecznych, co powoduje dezorganizację ich życia. Istotne jest zatem ciągłe podejmowanie działań profilaktycznych, interwencyjnych i naprawczych. Wskazane jest również obejmowanie profilaktyką nie tylko młodzieży i osób dorosłych, ale również dzieci, ze względu na wczesną inicjację narkotykową. Ważne jest także prowadzenie wszelkiego rodzaju działań ukierunkowanych na niwelowanie szkód powstałych w wyniku uzależnień oraz przywracanie osób uzależnionych i ich rodzin do uczestnictwa w życiu społecznym i zawodowym.

Opracowano:
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego 
Dział Profilaktyki, Rozwiązywania Problemów Uzależnień
i Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi
Specjalista   Małgorzata Sikora
Katowice, dnia         marca 2010 roku