Załącznik
do uchwały nr 739/114/VI/2020  
Zarządu Województwa Śląskiego
z dnia 25.03.2020 r.

RAPORT Z WYKONANIA W 2019 ROKU

PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII 
W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM
NA LATA 2017 – 2020

Katowice 2020 rok

SPIS TREŚCI

I.	INFORMACJE OGÓLNE ……………………………………………….…………….………..… 3

II.	EPIDEMIOLOGIA ZJAWISKA NARKOMANII ..………………………………………………... 4

III.	ZADANIA ZREALIZOWANE PRZEZ SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO 
Z ZAKRESU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W 2018 ROKU ……........................... 32

IV.	WNIOSKI I REKOMENDACJE …….………………………………………………...…………. 40

I.	INFORMACJE OGÓLNE
Program przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017-2020 stanowi realizację zapisu art. 9 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, zgodnie z którym Zarząd Województwa odpowiada za przygotowanie projektu programu i jego realizację oraz koordynację, udziela pomocy merytorycznej podmiotom realizującym zadania objęte Wojewódzkim Programem oraz współdziała z innymi organami administracji publicznej w zakresie przeciwdziałania narkomanii. Sejmik Województwa uchwala program, który uwzględnia cele operacyjne dotyczące przeciwdziałania narkomanii, określone 
w Narodowym Programie Zdrowia oraz stanowi część strategii wojewódzkiej w zakresie polityki społecznej.

Obowiązujący Programu przygotowano w oparciu o doświadczenia zdobyte podczas realizacji poprzednich jego edycji oraz diagnozę problemów narkotykowych, przy wsparciu powołanego przez Zarząd Województwa Śląskiego zespołu specjalistów, w skład którego weszli przedstawiciele ochrony zdrowia, pomocy społecznej, oświaty, policji, wymiaru sprawiedliwości, samorządów oraz organizacji pozarządowych. 

Misją Programu jest przeciwdziałanie narkomanii w województwie śląskim. Wyznaczone cele operacyjne i działania umożliwiają wdrożenie szerokiego wachlarza oddziaływań profilaktycznych, edukacyjnych, prewencyjnych, leczniczych oraz reintegracyjnych prowadzonych we współpracy z różnymi podmiotami działającymi w obszarze przeciwdziałania narkomanii. Jego adresatami są osoby fizyczne, prawne i podmioty nieposiadające osobowości prawnej, realizujące zadania w obszarze przeciwdziałania narkomanii, osoby z grup ryzyka, uzależnione i ich rodziny oraz wszyscy mieszkańcy województwa śląskiego. Program przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017-2020 uwzględnia rekomendacje zawarte w dokumentach programowych regionalnych, krajowych i międzynarodowych. 

Środki finansowe na realizację Programu pochodzą z dochodów uzyskiwanych przez Województwo Śląskie z tytułu wydawania zezwoleń na obrót hurtowy napojami alkoholowymi o zawartości do 18% alkoholu, zgodnie z art. 93 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Dopuszcza się możliwość realizacji zdań z obszaru przeciwdziałania narkomanii współfinansowanych 
z innych źródeł oraz współfinansowanie działań realizowanych wspólnie z partnerami Programu. 

W raporcie zaprezentowano sytuację dotycząca problematyki narkomanii w województwie śląskim w oparciu o dostępne dane oraz wyniki przeprowadzonych badań. Kolejną część poświęcono szczegółowemu omówieniu zadań zrealizowanych w ramach Programu 
w 2019 roku. W ostatniej części zawarto wnioski i rekomendacje do prowadzenia działań 
w kolejnym roku, opracowane w oparciu o diagnozę problemu i doświadczenie w realizacji zadań w przedmiotowym obszarze.

II.	EPIDEMIOLOGIA ZJAWISKA NARKOMANII 
Rozpowszechnienie używania substancji psychoaktywnych wśród młodzieży. 

W 2019 roku w województwie śląskim w ramach Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD zostały przeprowadzone badania wśród młodzieży szkolnej. Badania te są prowadzone co cztery lata. Kolejne badanie odbędzie się 
w 2019 roku. Wyniki badań z 2019 roku wskazują, że większość badanych nigdy po substancje nielegalne nie sięgała. Wśród osób mających doświadczenie z zażywaniem substancji psychoaktywnych, najczęściej eksperymentowano z marihuaną lub haszyszem (21,2% wśród uczniów klas młodszych i 38,3% w starszej grupie), a na drugim leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza (odpowiednio 14,6% i 17,2%), na trzecim znalazły się substancje wziewne (odpowiednio 10,2% i 7,4%), a na czwartym leki przeciwbólowe w celu odurzania się (odpowiednio 6,7% i 5,2%).
Wśród 15-16 latków co najmniej trzyprocentowe rozpowszechnienie osiągnęły jeszcze alkohol zażywany razem z tabletkami (5,1%) i alkohol zażywany razem z marihuaną lub haszyszem (11,2%). Wśród starszych uczniów analogiczna lista środków również obejmuje alkohol razem z tabletkami (8,3%), alkohol razem z marihuana lub haszyszem (22,9%), amfetaminę (4,7%), LSD lub inne halucynogeny (4,0%) i ecstasy (5,1%). W przypadku większości substancji rozpowszechnienie eksperymentowania jest większe wśród starszej młodzieży. Jedynie, do doświadczeń z substancjami wziewnymi i używania leków przeciwbólowych nieco częściej przyznaje się młodzież z młodszej kohorty.
W wyniku przeprowadzonych badań ujawniono, że GHB, nowy w Polsce narkotyk, używany był kiedykolwiek przez 0,7% młodszych uczniów i 0,8% starszej młodzieży. Bardzo niskim rozpowszechnieniem charakteryzuje się także heroina. Substancje te były używane kiedykolwiek przez podobny odsetek badanych, niewiele odbiegający od odsetka respondentów, którzy przyznali się do używania nieistniejącego środka – relevinu. Zauważalne jest również bardzo niskie rozpowszechnienie używania narkotyków 
w zastrzykach (około 1-3%). Szczególny niepokój budzą natomiast dość znaczne odsetki młodzieży eksperymentującej z alkoholem w połączeniu z lekami (5,1% w młodszej kohorcie i 8,3% w starszej) oraz alkoholu w połączeniu z przetworami konopi (11,2% wśród uczniów gimnazjów i 22,9% wśród respondentów ze szkół średnich). Łączne przyjmowanie różnych substancji jest szczególnie niebezpieczne ze względu na ryzyko szkód zdrowotnych. 

Używanie substancji psychoaktywnych chociaż raz w swoim życiu przez uczniów 
w wieku 15-16 lat i uczniów w wieku 17-18 lat
Wyszczególnienie	Młodsza kohorta (15-16 lat)	Starsza kohorta (17-18 lat)	
	Województwo śląskie	Polska	Województwo śląskie	Polska	
Marihuana lub haszysz 	21,2	21,4	38,3	37,2	
Substancje wziewne 	10,2	8,6	7,4	6,9	
Leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza	14,6	15,1	17,2	18,3	
Leki przeciwbólowe w celu odurzania się	6,7	6,6	5,2	5,9	
Amfetamina	2,5	4,2	4,7	4,7	
Metamfetamina	1,8	3,0	2,9	2,9	
LSD lub inne halucynogeny	2,1	3,2	4,0	4,2	
Crack	1,2	1,4	1,0	1,1	
Kokaina	1,4	2,9	2,9	3,1	
Relevin	0,6	1,3	0,6	0,9	
Heroina	1,0	1,9	1,0	1,5	
Ecstasy	2,3	3,3	5,1	5,1	
Grzyby halucynogenne	1,8	2,3	1,2	2,2	
GHB	0,7	1,4	0,8	1,1	
Narkotyki wstrzykiwane za pomocą igły i strzykawki	0,9	2,1	2,4	1,9	
Alkohol razem z tabletkami	5,1	5,3	8,3	6,9	
Sterydy anaboliczne	2,2	2,6	1,8	2,1	
Alkohol razem z marihuaną lub haszyszem	11,2	12,1	22,9	24,1	
Źródło: Ł. Wieczorek, J. Sierosławski, Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z badań ankietowych zrealizowanych w województwie śląskim w 2019 r., Europejski Program Badań Ankietowych
w Szkołach ESPAD, s. 43.

Porównując wyniki badania z 2019 roku z wynikami z lat poprzednich odnotować trzeba spadek eksperymentowania ze zdecydowaną większością substancji. Dotyczy to zarówno młodszej jak i starszej kohorty badanych. W 2007 roku nastąpił silny spadek odsetków uczniów eksperymentujących z przetworami konopi, zarówno w młodszej grupie, jak i wśród uczniów szkół ponadgimnazjalnych. W 2011 roku w obu grupach nastąpił wzrost i to do nie notowanego dotychczas poziomu. W 2015 roku w młodszej grupie obserwujemy stabilizację trendu, a w starszej – kontynuację wzrostu wskaźnika. Pomiar z 2019 roku pokazał, 
że używanie przetworów konopi spadło. Podobnie stało się z niektórymi innymi środkami. 
W 2007 roku pojawił się spadek w rozpowszechnieniu sięgania po LSD i heroinę w obu grupach wiekowych. Następnie w 2011 roku wszystkie te wskaźniki wzrosły, zarówno wśród 15-16 latków, jak w starszej grupie wiekowej, a w 2015 roku obserwujemy ich dalszy wzrost. Rok 2019 to zmniejszenie rozpowszechnienia używania tych substancji wśród uczniów.
W 2007 roku w młodszej grupie nastąpiła stabilizacja wskaźników rozpowszechnienia eksperymentowania z takimi środkami jak ecstasy czy kokaina na bardzo niskim poziomie, 
a w starszej grupie odsetek eksperymentujących z kokainą nie uległ zmianie, zaś 
w przypadku ecstasy nastąpił spadek. W 2011 roku zarówno odsetki eksperymentujących 
z ecstasy, jak i z kokainą w obu badanych grupach wzrosły. W przypadku kokainy 
w 2015 roku nadal obserwujemy tendencję wzrostową w obu grupach, w przypadku ecstasy tylko w grupie młodszej. Z kolei w 2019 roku wyniki pokazały spadek używania tych substancji za wyjątkiem eksperymentowania z ecstasy przez 17-18 latków.
Rozwój sytuacji w zakresie używania leków uspokajających i nasennych bez przepisu lekarza był w województwie śląskim podobny jak w skali kraju i to zarówno w starszej, jak 
i w młodszej kohorcie. W 2007 roku odnotowano nieznaczny spadek wysokości wskaźnika 
w porównaniu do 2003 roku, w 2011 roku obserwowano jego stabilizację. W 2015 roku odnotowano nieznaczny wzrost wskaźników na obu analizowanych obszarach, z kolei 
w 2019 roku spadek. W zakresie eksperymentowania z substancjami wziewnymi 
w 2015 roku w województwie śląskim w obu kohortach zaobserwowano względną stabilizację, po wzroście odsetka deklarujących używanie tych substancji w 2007 roku. 
W 2019 roku notowano dalszy spadek rozpowszechnienia używania substancji wziewnych 
w obu grupach badanych.

Używanie substancji kiedykolwiek w życiu w województwie śląskim w latach 2004-2019
Wyszczególnienie	2004	2007	2011	2015	2019	
Młodsza kohorta 
(15-16 lat)	Marihuana lub haszysz 	20,5	12,0	26,2	23,1	21,2	
	Substancje wziewne 	8,4	14,0	11,2	11,5	10,2	
	Leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza	17,1	14,3	14,2	16,1	14,6	
	Amfetamina	6,7	3,0	5,9	3,6	2,5	
	LSD lub inne halucynogeny	2,5	3,0	5,3	4,1	2,1	
	Crack	1,1	3,0	2,6	1,4	1,2	
	Kokaina	2,3	2,0	4,1	2,8	1,4	
	Heroina	2,2	2,0	2,2	1,9	1,0	
	Ecstasy	2,6	2,0	4,1	2,5	2,3	
	Sterydy anaboliczne	2,2	3,0	3,1	1,6	2,2	
Starsza kohorta 
(17-18 lat)	Marihuana lub haszysz 	32,7	29,0	39,5	45,9	38,3	
	Substancje wziewne 	4,6	9,0	7,7	8,2	7,4	
	Leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza	19,4	19,0	16,8	17,6	17,2	
	Amfetamina	11,9	10,0	7,6	9,0	4,7	
	LSD lub inne halucynogeny	3,2	6,0	5,6	6,8	4,0	
	Crack	1,0	3,0	1,8	2,4	1,0	
	Kokaina	2,0	3,0	3,1	4,5	2,9	
	Heroina	1,9	2,0	2,2	3,0	1,0	
	Ecstasy	5,0	7,0	4,1	4,5	5,1	
	Sterydy anaboliczne	3,0	5,0	1,9	3,0	1,8	
Źródło: Ł. Wieczorek, J. Sierosławski, Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z badań ankietowych zrealizowanych w województwie śląskim w 2019 r., Europejski Program Badań Ankietowych
w Szkołach ESPAD, s. 121.

Używanie substancji kiedykolwiek w życiu w województwie śląskim w latach 2004-2019 
przez młodzież w wieku 15-16 lat

Źródło: Ibidem, s. 121.

Używanie substancji kiedykolwiek w życiu w województwie śląskim w latach 2004-2019 
przez młodzież w wieku 17-18 lat

Źródło: Ibidem, s. 121.

Respondenci w województwie śląskim zapytani podczas badania w 2019 roku o oczekiwania jakie mieli wobec stosowanej marihuany lub haszyszu podobnie jak w przypadku pytania 
o alkohol, częściej za całkiem prawdopodobne lub pewne uważali, że spotkają ich konsekwencje pozytywne. Wśród nich na pierwszym miejscu lokuje się: zwiększenie intensywności radości (młodsza kohorta – 30,2%, starsza kohorta – 42,3%), na drugim zwiększenie otwartości (młodsza kohorta – 28,4%, starsza kohorta- 35,8%) a na trzecim 
w młodszej grupie mniejsza nieśmiałość (26,2%), a w starszej zwiększenie intensywności doświadczeń (32,8%). Najczęściej przewidywaną konsekwencją negatywną były trudności 
z koncentracją (młodsza kohorta – 20,0%, starsza kohorta – 22,3%), a następnie utrata wątku myślenia (młodsza kohorta – 18,6%, starsza kohorta – 20,2%) oraz trudności 
w prowadzeniu rozmowy (młodsza kohorta – 14,2%, starsza kohorta – 14,0%).  

Oczekiwania wobec marihuany i haszyszu 
Wyszczególnienie	Nie- możliwe	Mało prawdo-podobne	Może	Całkiem prawdo-podobne	Pewne	
Młodsza kohorta 
(15-16 lat)

 

 

 
 	Bardziej intensywne postrzeganie rzeczy	33,1	11,8	39,9	11,6	3,6	
	Trudności z prowadzeniem rozmowy	33,1	17,7	35,0	11,1	3,1	
	Utrata wątku myślenia	34,0	12,8	34,5	13,6	5,0	
	Mniejsza nieśmiałość	32,3	8,4	33,1	16,9	9,3	
	Trudności z koncentracją	31,6	11,9	36,5	14,1	5,9	
	Zwiększenie otwartości	30,2	8,2	33,2	17,4	11,0	
	Zwiększenie intensywności radości	29,1	6,3	34,4	16,7	13,5	
	Zwiększenie intensywności doświadczeń 	29,4	8,1	37,6	15,3	9,7	
	Zmniejszenie zahamowań 	31,0	10,3	34,5	16,2	8,0	
	Poczucie bycia prześladowanym przez innych	42,5	18,0	32,2	4,9	2,3	
Starsza kohorta 
(17-18 lat)  

 

 

 	Bardziej intensywne postrzeganie rzeczy	24,0	12,7	42,6	16,4	4,4	
	Trudności z prowadzeniem rozmowy	29,9	19,0	37,1	11,2	2,8	
	Utrata wątku myślenia	27,3	17,1	35,4	16,0	4,2	
	Mniejsza nieśmiałość	23,9	11,1	34,6	22,5	7,9	
	Trudności z koncentracją	25,8	15,5	36,4	18,1	4,2	
	Zwiększenie otwartości	20,5	8,3	35,4	25,4	10,4	
	Zwiększenie intensywności radości	20,0	6,4	31,3	25,4	16,9	
	Zwiększenie intensywności doświadczeń 	20,6	9,5	37,1	20,7	12,1	
	Zmniejszenie zahamowań 	24,3	15,6	35,2	17,9	7,0	
	Poczucie bycia prześladowanym przez innych	41,6	22,0	29,4	4,6	2,3	
Źródło: Ibidem, s. 65.

Aby zbadać dostępność poszczególnych substancji psychoaktywnych poproszono respondentów o oszacowanie, na ile trudne byłoby dla nich zdobycie każdej z substancji psychoaktywnych, gdyby tego chcieli. Skala odpowiedzi wyznaczona była przez dwie skrajne możliwości: „Niemożliwe” oraz „Bardzo łatwe”. Pozostawiono też możliwość odpowiedzi 
„nie wiem”. Ocenie badanych poddano dostępność napojów alkoholowych, leków uspokajających i nasennych, substancji wziewnych oraz poszczególnych środków nielegalnych. Kwestia dostępu do leków uspokajających i nasennych okazała się trudniejsza do oceny. Na to pytanie odpowiedzi „Nie wiem” udzielił mniej więcej co siódmy badany. Dostęp do tych leków jest też zdaniem młodzieży znacznie trudniejszy. Bardzo łatwo byłoby je dostać 19,3% respondentów z młodszej grupy i 24,4% starszych uczniów, niemożliwe do zdobycia byłoby to dla 16,8% badanych w pierwszej grupie i dla 8,2% z drugiej. 
Należy zaznaczyć, że dostępność substancji nielegalnych oceniana jest niżej. Odsetki uczniów młodszych, którzy uważają je za niemożliwe do zdobycia wahają się od 21,6% 
w przypadku konopi indyjskich do 36,4% w odniesieniu do cracku. Odsetki młodzieży 
w wieku 15-16 lat stwierdzającej, że byłoby jej bardzo łatwo dostać poszczególne substancje wahają się od 14,6% w przypadku konopi indyjskich do 4,4% w przypadku cracku. 
W szkołach średnich badani w przypadku większości substancji nielegalnych w podobnym odsetku co młodsi uczniowie uznają je za bardzo łatwe do zdobycia, za wyjątkiem konopi indyjskich, które są w tej grupie częściej niż w młodszej grupie oceniane jako bardzo łatwe do zdobycia (21,1%). Uczniowie z obu kohort w dość wysokim odsetku uważają też, 
że dopalacze są substancją bardzo łatwą do zdobycia (8,8% młodszych i 12,4% starszych uczniów).
Na koniec trzeba zwrócić uwagę na bardzo wysokie odsetki badanych, którzy nie potrafili oszacować swoich możliwości w zakresie dostępu do substancji nielegalnych. Najmniej badanych miało trudności z oceną odstępu do marihuany i haszyszu (14-15%), najwięcej 
z oceną dostępu do cracku (ok. 24-29%). Te stosunkowo wysokie odsetki badanych, którzy wybrali odpowiedź „Nie wiem” wskazują na znaczą frakcję osób do tego stopnia 
nie zainteresowanych substancjami nielegalnymi, że nie potrafiących nawet wyobrazić sobie skali trudności w zdobyciu tego typu środków. 
Dostępność marihuany i haszyszu deklarowana przez badanych w województwie śląskim uczniów z obu poziomów nauczania była oceniana podobnie w 2019 roku, jak 2015 w roku, jednak wciąż wyżej niż w 2007 roku. Na poziomie ogólnopolskim do 2015 roku odnotowano stabilizację trendu, jednak w pomiarze z 2019 roku zauważa się spadek w dostępie 
do marihuany i haszyszu. W województwie śląskim w 2019 roku, w porównaniu do roku 2015, zarówno w młodszej jak i starszej kohorcie odnotowano spadek dostępu do wszystkich pozostałych substancji. Podobnie trend spadkowy odnotowano na poziomie ogólnopolskim.
W 2019 roku zbadano również znajomości miejsc, gdzie można substancje psychoaktywne łatwo nabyć. Odsetek badanych znających takie miejsca jest wyższy wśród starszej młodzieży (46,0%) niż młodszej (38,4%). Statystyki odnoszące się do miejsc, gdzie można łatwo kupić marihuanę lub haszysz prezentuje tabela poniżej. 

Miejsca, gdzie można łatwo kupić marihuanę lub haszysz
Wyszczególnienie	Młodsza kohorta (15-16 lat)	Starsza kohorta (17-18 lat)	
	Województwo śląskie	Polska	Województwo śląskie	Polska	
Nie znam takich miejsc 	61,6	62,2	54,0	54,5	
Ulica, park	20,1	20,9	27,6	24,8	
Szkoła	10,7	11,6	14,9	14,7	
Dyskoteka, bar	9,8	10,4	18,1	16,7	
Mieszkanie dealera	13,4	11,7	19,7	16,4	
Internet	8,4	10,2	11,9	11,0	
Inne miejsce	7,8	6,4	4,6	6,2	
Źródło: Ibidem, s. 82-83.

Jak wynika z powyższych danych, 15-16 latkowie najczęściej wymieniali miejsce, w którym mogą kupić narkotyki ulicę i park (20,1%) mieszkanie dealera (13,4%), szkołę (10,7%) oraz dyskotekę i bar (9,8%). Taki sam rozkład odpowiedzi odnosił się do uczniów szkół średniego szczebla. Najczęściej wspominali o ulicy i parku (27,6%), a następnie o mieszkaniu dealera (19,7%), dyskotece lub barze (18,1%) lub szkole (14,9%). W obu kohortach na końcu rankingu ulokował się Internet. Odsetek uczniów, którzy orientują się, gdzie można kupić marihuanę lub haszysz jest podobny w województwie śląskim i na terenie całego kraju. Znajomość poszczególnych miejsc ewentualnego zakupu pozostaje również na zbliżonym poziomie na obu analizowanych obszarach. Te prawidłowości dotyczą obu grup badanych.
Używanie substancji psychoaktywnych, zarówno legalnych, takich jak napoje alkoholowe 
czy tytoń, jak i nielegalnych, takich jak narkotyki, niesie za sobą ryzyko pojawienia się szkód zdrowotnych i społecznych. Ryzyko to jest szczególnie duże, gdy po te substancje sięgają ludzie bardzo młodzi, nie świadomi tego, co może im zagrażać. Pewne znaczenie profilaktyczne może tu mieć wiedza na temat wielorakich niebezpieczeństw związanych z ich używaniem. Nie tylko dlatego, że uświadomienie sobie ryzyka skłaniać powinno 
do ograniczania konsumpcji, ale również dlatego, że stwarza ono szansę zadbania o jak największe zminimalizowanie niebezpieczeństwa powikłań. Badanym przedstawiono listę środków legalnych i nielegalnych, aby ocenili ryzyko zaszkodzenia sobie w wyniku używania każdego z nich w czterostopniowej skali od „nie ma ryzyka” do „duże ryzyko”. Pozytywna informacja jest to, że zdecydowana większość uczniów dostrzega ryzyko szkód związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Tylko bardzo nieliczni stwierdzają, że ich używanie nie jest związane z żadnym negatywnym następstwem. Stosunkowo najwięcej takich odpowiedzi padło przy eksperymentowaniu z marihuaną lub haszyszem oraz paleniu papierosów lub marihuany lub haszyszu od czasu do czasu. Jednak regularne palenie papierosów w ilości co najmniej jednej paczki dziennie lub regularne palenie marihuany lub haszyszu traktowane jest jako zachowanie bardzo ryzykowne. 
Analiza rozkładów odpowiedzi wskazuje na nasilenie używania jako główne źródło zróżnicowania ryzyka, w mniejszym stopniu rolę tę pełni rodzaj substancji. Jest tak zarówno w klasach młodszych jak i klasach starszych. Zwraca uwagę, że na przykład eksperymentowanie z tak niebezpiecznym narkotykami jak ecstasy traktowane jest w sumie jako mniej ryzykowne niż regularne palenie papierosów lub częste picie w dużych ilościach napojów alkoholowych. Ryzyko związane z poszczególnymi substancjami jest jednak również różnicowane przez badanych, chociaż, w nieco mniejszym stopniu. Jeśli wziąć pod uwagę tylko odsetki respondentów wybierających odpowiedź „duże ryzyko”, to na poziomie eksperymentowania za najbardziej groźną w opiniach badanych uznać można amfetaminę (45% w młodszej grupie i 50,5% w starszej grupie). W przypadku przetworów konopi odsetki te są wyraźnie niższe – 25,9% w młodszej kohorcie i 17,8% w starszej kohorcie. 
Na poziomie regularnego używania największe odsetki badanych za obarczone dużym ryzykiem także uznały używanie amfetaminy. Trzeba jednak dodać, że regularne palenie tytoniu oceniane było jako obarczone dużym ryzykiem przez niewiele mniejszą część badanych. 

Ocena ryzyka związanego z używaniem poszczególnych substancji przez młodzież województwa śląskiego w wieku 15-16 lat
Wyszczególnienie	Nie ma ryzyka	Małe ryzyko	Umiarkowane ryzyko	Duże ryzyko	Nie wiem	
Palą papierosy od czasu do czasu	10,7	37,2	36,0	13,0	3,2	
Wypalają co najmniej paczkę papierosów dziennie	2,6	3,7	15,9	74,4	3,4	
Próbują 1 raz lub 2 razy elektronicznych papierosów	34,9	39,9	15,0	5,5	4,6	
Wypijają 1 lub 2 drinki prawie codziennie	6,5	18,7	38,6	31,8	4,4	
Wypijają 4 lub 5 drinków prawie codziennie	3,3	4,2	17,9	69,4	5,2	
Wypijają 5 drinków lub więcej w czasie weekendu	3,5	8,9	24,1	56,6	6,9	
Próbują 1 raz lub 2 razy marihuany lub haszyszu	20,2	26,2	18,9	25,9	8,8	
Palą marihuanę lub haszysz od czasu do czasu	13,2	20,1	30,0	28,5	8,2	
Palą marihuanę lub haszysz regularnie	7,1	7,4	17,1	61,1	7,3	
Próbują 1 raz lub 2 razy esctasy	5,5	16,9	23,2	36,8	17,6	
Biorą esctasy regularnie	3,1	2,0	7,8	72,3	14,7	
Próbują 1 raz lub 2 razy amfetaminę	4,1	12,9	26,0	45,0	12,0	
Biorą amfetaminę regularnie	2,5	1,1	4,6	81,4	10,4	
Próbują 1 raz lub 2 razy syntetycznych kannabinoidów	3,7	7,9	19,3	41,3	27,7	
Próbują 1 raz lub 2 razy dopalaczy	6,7	14,9	26,0	44,0	8,4	
Biorą dopalacze regularnie	4,7	0,9	3,1	83,6	7,8	
Źródło: Ibidem, s. 85.

Ocena ryzyka związanego z używaniem poszczególnych substancji przez młodzież województwa śląskiego w wieku 17-18 lat
Wyszczególnienie	Nie ma ryzyka	Małe ryzyko	Umiarkowane ryzyko	Duże ryzyko	Nie wiem	
Palą papierosy od czasu do czasu	7,5	39,3	38,2	13,0	2,0	
Wypalają co najmniej paczkę papierosów dziennie	1,1	3,9	12,7	80,6	1,8	
Próbują 1 raz lub 2 razy elektronicznych papierosów	35,3	39,3	14,7	7,0	3,6	
Wypijają 1 lub 2 drinki prawie codziennie	5,2	20,5	37,1	35,4	1,9	
Wypijają 4 lub 5 drinków prawie codziennie	1,6	3,4	17,1	75,2	2,7	
Wypijają 5 drinków lub więcej w czasie weekendu	4,1	8,8	29,2	53,9	4,0	
Próbują 1 raz lub 2 razy marihuany lub haszyszu	27,3	32,5	16,9	17,8	5,5	
Palą marihuanę lub haszysz od czasu do czasu	16,4	25,5	29,0	23,1	6,0	
Palą marihuanę lub haszysz regularnie	6,4	10,3	19,6	58,6	5,2	
Próbują 1 raz lub 2 razy esctasy	5,8	17,4	25,7	35,8	15,3	
Biorą esctasy regularnie	0,8	1,8	8,9	74,9	13,7	
Próbują 1 raz lub 2 razy amfetaminę	3,2	11,6	23,5	50,5	11,2	
Biorą amfetaminę regularnie	1,0	0,7	3,7	84,7	9,9	
Próbują 1 raz lub 2 razy syntetycznych kannabinoidów	2,8	5,7	18,2	44,8	28,5	
Próbują 1 raz lub 2 razy dopalaczy	3,7	13,3	25,2	51,6	6,2	
Biorą dopalacze regularnie	1,4	0,2	2,4	90,9	5,1	
Źródło: Ibidem, s. 86.
Analizując wyniki badań z poszczególnych lat, w obu kohortach młodzieży z województwa śląskiego poddanych badaniu obserwowaliśmy w 2007 roku, w stosunku do 2004 roku, spadek odsetków uczniów traktujących używanie poszczególnych substancji jako bardzo ryzykowne, zarówno na poziomie pojedynczych prób, jak regularnego używania. 
W 2011 roku odnotowano spadek w stosunku do 2004 roku odsetków badanych traktujących używanie poszczególnych substancji jako bardzo ryzykowne. W 2015 roku obserwowano wahania wartości wskaźników w przypadku niektórzy odnotowano wzrost a w innych spadek postrzegani istotności problemów. Podobnie było w pomiarze z 2019 roku. 
Trzeba zauważyć, że odsetki badanych w województwie śląskim, którzy traktują używanie przetworów konopi jako bardzo ryzykowne, wykazują trend spadkowy od 2004 roku. Trend spadkowy w został utrzymany również w obecnym pomiarze. Oznacza to, że uczniowie 
z obu kohort w coraz mniejszym stopniu postrzegają używanie przetworów konopi jako bardzo ryzykowne. Poziom ten jest niższy niż w przypadku picia napojów alkoholowych.
W 2011 roku odnotowano wyraźny spadek w stosunku do 2004 roku odsetków badanych traktujących używanie amfetaminy i ecstasy jako bardzo ryzykowne. Dotyczyło to nie tylko eksperymentowania z tymi substancjami, ale także ich regularnego używania. Natomiast 
w 2015 roku zaobserwowano w obu kohortach wzrost odsetka osób, które uważają, 
że używanie amfetaminy i ecstasy jest bardzo ryzykowne, przy czym wzrost był szczególnie wyraźny w przypadku oceny regularnego używania. Jedynie w przypadku oceny ryzyka dotyczącego eksperymentowania z ecstasy w starszej grupie nie zauważono większych zmian. Pomiar w 2019 roku pokazał, że więcej młodszych respondentów niż w 2015 roku postrzega eksperymentowanie z amfetaminą i ecstasy jako zachowanie obarczone dużym ryzykiem. Z kolei w przypadku regularnego używania widoczny jest spadek 15-16 latków, którzy uważają że jest to duże ryzyko. Wśród starszej kohorty przekonanie o szkodliwości eksperymentowania i regularnego używania wzrosło w porównaniu do 2015 roku. Trendy obserwowane w województwie śląskim w zasadzie nie odbiegają znacząco od tendencji ogólnopolskich.
Realizując badania, podjęto się próby oszacowania ile przyjaciół respondenta używa substancji psychoaktywnych, która to informacja dostarcza uzupełniającego wskaźnika rozpowszechnienia używania tych środków przez młodzież. Wprawdzie z odpowiedzi respondentów nie można w prosty sposób wyliczyć liczby osób używających poszczególnych środków, ale mogą one w pewnym stopniu pełnić rolę kontrolną wobec oszacowań uzyskanych na podstawie informacji dotyczących używania tych substancji przez respondentów. Wskaźnik rozpowszechnienia używania substancji w najbliższym otoczeniu badanych można też z pewnymi zastrzeżeniami interpretować jako wskaźnik ryzyka sięgania po te substancje. Znaczne rozpowszechnienie substancji wśród przyjaciół respondenta może zwiększać szanse na to, że będzie on ich używał. Rozkłady odpowiedzi na to pytanie o to, ilu zdaniem respondenta jego przyjaciół używa poszczególnych substancji psychoaktywnych zawiera tabela poniżej. 

Ocena rozpowszechnienia używania substancji wśród przyjaciół (województwo śląskie)
Wyszczególnienie	Nikt	Kilka osób	Sporo	Większość	Wszyscy	
Młodsza kohorta 
(15-16 lat)
 	palą papierosy	12,1	36,6	33,3	14,7	3,3	
	pije napoje alkoholowe	11,9	29,1	32,3	23,2	3,5	
	upija się 	14,2	73,7	7,9	3,7	0,6	
	pali marihuanę lub haszysz	51,9	33,9	9,1	3,9	1,2	
	bierze środki uspokajające lub nasenne (bez przepisu lekarza)	79,5	16,2	2,5	1,2	0,6	
	bierze ecstasy	85,4	11,4	1,9	0,8	0,5	
	używa środków wziewnych	83,5	12,2	2,5	1,0	0,8	
Starsza kohorta 
(17-18 lat)  

 	palą papierosy	6,2	31,1	38,9	21,5	2,3	
	pije napoje alkoholowe	2,7	11,7	28,6	43,0	13,9	
	upija się 	10,5	63,0	17,4	7,5	1,6	
	pali marihuanę lub haszysz	32,5	46,4	14,5	5,0	1,6	
	bierze środki uspokajające lub nasenne (bez przepisu lekarza)	80,4	16,6	1,9	0,8	0,4	
	bierze ecstasy	83,4	13,4	2,0	0,9	0,3	
	używa środków wziewnych	91,8	6,4	0,9	0,4	0,5	
Źródło: Ibidem, s. 89-90.

Jak wynika z danych, jako zażywane w otoczeniu badanych najczęściej wskazywano leki uspokajające i nasenne przyjmowane bez przepisu lekarza. Do posiadania wśród przyjaciół osób przyjmujących takie leki w ten sposób przyznało się 20,5% badanych w młodszej grupie i 19,6% starszych uczniów. Wśród 15-16 latków na kolejnym miejscu są środki wziewne (16,5%), a na ostatnim ecstasy (14,6%). W grupie starszych uczniów 16,6% badanych ma przyjaciół używających ecstasy, zaś 8,2% – środki  wziewne. 

Używanie narkotyków w populacji generalnej 

Wyniki badań przeprowadzonych w populacji generalnej potwierdzają, że używanie narkotyków jest o wiele mniej rozpowszechnione niż picie napojów alkoholowych. Według ostatnich badań raportowanych przez Reitox Focal Point do EMCDDA w 16 krajach zarejestrowano wyższe wskaźniki używania nielegalnych substancji psychoaktywnych 
niż w Polsce. Najwyższe rozpowszechnienie używania odnotowano w Hiszpanii (12% 
w 2017 roku), Francji 11,5% (2017 rok), Holandii 11% (2017) oraz we Włoszech 10,6% (2017). Są to kraje, gdzie aktualne dane dotyczące używania narkotyków wskazują, że jest ono dwa razy wyższe niż w Polsce. Najniższy odsetek odnotowano na Cyprze (2,2% 
w 2016 roku).
Według ostatniego badania Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii i Kantar Polska z 2018 roku w populacji generalnej marihuana była najczęściej używanym narkotykiem (12,1%). Do jej zażywania przyznało się 7,8% badanych w wieku 15-34 lata. Natomiast w całej badanej populacji (15-64 lata) wyższy odsetek odnotowano wśród mężczyzn (16,4%) niż wśród kobiet (7,7%). Największy odsetek osób, które podejmowały leczenie zgłaszał problemy z zażywaniem marihuany jako przyczynę rozpoczęcia leczenia 
z powodu uzależnień. Drugą substancją, z powodu używania której osoby podejmowały leczenie, jest amfetamina. Jest ona o wiele rzadziej używana w populacji generalnej. Do jej zażywania w ciągu ostatniego roku przyznało się 1,4% badanych (15-34 lata). Kokaina należy do grupy nielegalnych substancji psychoaktywnych, których poziom rozpowszechnienia nie jest wysoki w Polsce. Wyniki badań w populacji generalnej pokazują, że wśród młodych dorosłych odsetek użytkowników wyniósł 0,5% to według danych dotyczących zgłaszalności do leczenia, tylko 2,2% osób podjęło leczenie z powodu uzależnienia od kokainy. Wyniki badań wśród osób dorosłych pokazują, że na tle Europy poziom rozpowszechnienia używania narkotyków, w tym najbardziej popularnej marihuany, w Polsce nie jest wysoki.
Wiadomości na temat skali zjawiska używania narkotyków w populacji generalnej dostarczają ogólnopolskie badania zrealizowane przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii. Jak wynika z otrzymanych danych, najbardziej popularnymi substancjami wśród badanych są marihuana i haszysz (16,3%). Na drugim miejscu pod względem rozpowszechnienia odnotowano amfetaminę i ecstasy (po 1,7%), a dalej kokainę (1,4%) oraz „dopalacze” i LSD (po 1,3%). Do używania jakiegokolwiek narkotyku przyznało się 16,4% badanych. Używanie substancji w ciągu ostatniego roku zadeklarowało 4,6% respondentów – dotyczyło to marihuany i haszyszu. Rozpowszechnienie używania pozostałych substancji utrzymywało się na poziomie poniżej 0,5%. Badając statystyki dotyczące używania bieżącego (ostatnie 30 dni), stwierdzono, że 2,1% respondentów zadeklarowało używanie marihuany i haszyszu. Jak wynika z badania, czynnikiem różnicującym używanie substancji psychoaktywnych, jest także wiek. Najwyższe odsetki użytkowników narkotyków odnotowano wśród badanych w wieku 25–34 lat, prawie co trzeci respondent z tej grupy sięgał po przetwory konopi (30,8%), a wśród osób w wieku 15–24 – co czwarty (25,3%). Ecstasy używało w ciągu całego życia 5,3% respondentów, a niewiele mniej amfetaminy i kokainy – po 4,3%. W starszych grupach wiekowych (ponad 34 lata) używanie narkotyków dotyczy głównie marihuany. Co siódmy badany w wieku 35–44 lat miał kontakt z przetworami konopi. 
W przypadku amfetaminy odsetek użytkowników wśród badanych wyniósł 3,3%, a grzybów halucynogennych – 2,1%. Używanie pozostałych substancji było na poziomie poniżej 2%.

Używanie substancji psychoaktywnych kiedykolwiek w życiu wg wieku badanych (%)
Wyszczególnienie 	Wiek w latach	
	15–24	25–34	35–44	45–54 	55–64 	
Marihuana lub haszysz 	25,3	30,8	14,6	6,7	2,7	
LSD 	1,0	3,1	2,1	-	-	
Amfetamina 	0,0	4,3	3,3	0,0	0,0	
Grzyby halucynogenne 	0,9	2,2	2,1	0,0	0,0	
Ecstasy 	0,3	5,3	1,8	0,0	0,0	
Kokaina 	0,0	4,3	1,3	0,0	0,5	
Heroina 	0,0	0,2	0,6	0,0	0,0	
Metadon 	0,0	0,0	0,0	0,0	0,0	
„Kompot" 	0,0	0,0	0,0	0,0	0,0	
GHB 	0,0	0,8	0,0	0,0	0,0	
Sterydy anaboliczne 	0,9	0,0	0,0	0,1	0,0	
Substancje wziewne 	0,8	1,1	0,7	1,3	0,0	
Dopalacze 	0,0	4,4	1,2	0,0	0,0	
Inne 	0,3	1,9	1,0	0,0	0,4	
Źródło: Badanie Substancje psychoaktywne – postawy i zachowania zrealizowane w ramach projektu Oszacowanie rozpowszechnienia wybranych uzależnień behawioralnych oraz analiza korelacji pomiędzy występowaniem uzależnień behawioralnych a używaniem substancji psychoaktywnych na ogólnopolskiej próbie gospodarstw domowych, wśród osób w wieku 15+, przy zastosowaniu metody bezpośredniego wywiadu ankieterskiego (face-to-face) wspomaganego komputerowo (CAPI); zrealizowano efektywnie 1 379 wywiadów, Projekt badawczy zrealizowany przez Fundację Centrum Badania Opinii Społecznej, Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii, 2015, s. 222.

Analizując dane widać, że podobnie jak w innych statystykach, mężczyźni o wiele częściej niż kobiety sięgają po substancje psychoaktywne. Wśród badanych ponad 1/5 mężczyzn używała kiedykolwiek marihuany lub haszyszu, podczas gdy wśród kobiet 1/10. O wiele mniej kobiet niż mężczyzn używało amfetaminy (3% mężczyzn oraz 0,5% kobiet). Podobne odsetki odnotowano w przypadku ecstazy. Substancją, której kobiety używały częściej 
od mężczyzn jest GHB, ale odsetki są tak niskie, że trudno jest wysnuć z tego jednoznaczny wniosek.
Badania wskazują, że okazjonalni użytkownicy przetworów konopi w 45,4% przypadków samodzielnie dokonują zakupu marihuany lub haszyszu. Można zatem stwierdzić, że jedynie z powodu tej substancji z nielegalnym rynkiem narkotyków bezpośredni kontakt ma 2,2% populacji w wieku 15–64 lata. W przypadku 22,6% użytkowników konopi palenie jest nie tylko elementem życia towarzyskiego, ale zdarza się też w samotności. Warto zauważyć, 
co wynika z uzyskanych danych, iż z powodu używania marihuany lub haszyszu 1,1% mieszkańców naszego kraju w wieku 15–64 lata chociaż raz w czasie ostatnich 12 miesięcy nie poszło lub spóźniło się do szkoły lub pracy. Osoby te stanowią 20,7% okazjonalnych użytkowników konopi. W próbie nie znalazł się nikt, kto często odczuwa potrzebę palenia marihuany.
Opierając się na analizowanych statystykach, należy zaznaczyć, że funkcjonująca 
w społecznej świadomości hierarchia uzależnień nie uległa zmianie na przestrzeni ostatnich dwóch lat. Jako groźniejsze stale postrzegane są uzależnienia o charakterze chemicznym, 
a wśród nich przede wszystkim narkomania i alkoholizm. Uzależnienia behawioralne odbierane są jako dolegliwości o zdecydowanie mniejszym ciężarze gatunkowym; wśród nich tylko hazard lokowany jest relatywnie bliżej „nałogów zagrażających życiu”, natomiast patologiczne zakupy – najbliżej „niegroźnych przyzwyczajeń”.
Zatrucia nowymi substancjami psychoaktywnymi 

Nowe substancje psychoaktywne stanowią duże niebezpieczeństwo dla zdrowia publicznego, ponieważ nie posiadają pełnej dokumentacji farmakologicznej, toksykologicznej oraz udowodnionego bezpieczeństwa stosowania. Nieznane działanie tych substancji stanowi bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia ich użytkowników. NSP sprzedawane są na wiele sposobów (sklepy stacjonarne, internet, dilerzy) pod różnymi postaciami jak np. susz, tabletki, proszek, plastelina, znaczki, a ich użytkownikami są różne grupy społeczne. Wzorce ich zażywania są odmienne w zależności od kraju i regionu świata. Taka sytuacja jest dużym wyzwanie dla służb międzynarodowych i krajowych. Szczególną trudność stanowi ich identyfikacja, diagnostyka i leczenie ostrych zatruć.
W porównaniu z poprzednimi latami w 2018 roku zaobserwowano spadek aktywności podmiotów wprowadzających do obrotu środki zastępcze. Pomimo, iż liczba zatruć spadła 
w porównaniu do roku poprzedniego nadal jest bardzo wysoka. Wynika to z rzetelnego zgłaszania podejrzeń zatruć tzw. dopalaczami przez placówki lecznicze z terenu województwa śląskiego. W 2018 r. przeprowadzono łącznie 10 kontroli i wizytacji dotyczących podejrzenia wprowadzania do obrotu środków zastępczych, podczas gdy 
w 2017 roku przeprowadzono łącznie 75. Skontrolowanych zostało 5 podmiotów (w 2017 roku - 7 podmiotów). Podczas kontroli zabezpieczono wspólnie z Policją 680 opakowań produktów, z czego do badań laboratoryjnych Państwowi Powiatowi Inspektorzy Sanitarni pobrali 232 próbki wyrobów, co do których zachodziło podejrzenie, że są środkami zastępczymi. W 2017 roku pobrano 9 859 takich opakowań produktów, z czego do badań laboratoryjnych Państwowi Powiatowi Inspektorzy Sanitarni pobrali 404 próbki wyrobów, co do których zachodziło podejrzenie, że są środkami zastępczymi. Z przeprowadzonych ocen 
i badań bezpieczeństwa produktów wynika, że wprowadzane do obrotu wyroby stanowią zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi. W badaniach prowadzonych w 2018 roku najczęściej wykrywano analogi strukturalne substancji wymienionych w załącznikach do ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. W 2018 r. wydano 100 decyzji w powyższym zakresie, od których wniesiono 8 odwołań. 81 decyzji dotyczyło osób prywatnych, które udostępniały lub udzielały środki zastępcze. Po otrzymaniu wyników badań bezpieczeństwa produktów wymierzono stronom postępowania 24 kary pieniężne na kwotę 570 000,00 zł 
za wprowadzanie do obrotu produktów uznanych za środki zastępcze. W ramach prowadzonego postępowania II instancyjnego Śląski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wydał 10 decyzji, na które złożono 4 skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.
Po 2015 roku, w którym to odnotowano najwięcej przypadków, w kolejnych latach obserwuje się niewielki spadek ogólnej liczby interwencji medycznych w związku z zażyciem NSP. 
W latach 2015-2018 największa liczba przypadków zatruć została zgłoszona z województw śląskiego i łódzkiego oraz wielkopolskiego. Warto zwrócić uwagę, że liczba zgłoszeń z tych województw stanowiła prawie 59% wszystkich zgłoszeń w tym okresie, a uwzględniając dane z pozostałych województw, w tym z województwa mazowieckiego, obejmowały one 65% wszystkich interwencji medycznych w latach 2015-2018. Najniższa liczba takich interwencji w analogicznym okresie miała miejsce w województwie opolskim.

Liczba zgłoszeń zatruć/podejrzeń zatruć NSP w latach 2015-2018 
na terenie kraju i poszczególnych województw 
Województwa	2015	2016	2017	2018	Razem	
dolnośląskie	280	114	110	141	645	
kujawsko-pomorskie	480	208	250	262	1200	
lubelskie	206	189	190	274	859	
lubuskie	413	143	63	157	776	
łódzkie	1499	1441	961	1094	4995	
małopolskie	149	112	279	150	690	
mazowieckie	433	203	271	304	1211	
opolskie	30	6	12	16	64	
podkarpackie	143	39	21	52	225	
podlaskie	142	48	54	52	296	
pomorskie	390	253	176	110	929	
śląskie	1855	987	1266	1117	5225	
świętokrzyskie	142	142	106	62	452	
Warmiński-mazurskie	308	98	118	94	618	
wielkopolskie	712	324	395	290	1721	
zachodniopomorskie	187	62	52	85	386	
Razem	7369	4369	4324	4260	20322	
Źródło: Nowe narkotyki. Dopalacze. Wybrane zagadnienia toksykologii współczesnej, praca zbiorowa pod redakcją Anny Krakowiak, Warszawa, s.29-30.

W latach 2013-2018 największą liczbę interwencji medycznych zgłoszono w 2015 roku (7383), a najmniejszą w 2013 r. (1079). W okresie 2016-2018 następował nieznaczny spadek corocznej liczby zgłoszeń, jednak nieróżniący się istotnie, odpowiednio: 4369, 4324 
i 4257. Największa liczba zgłoszonych w przypadkach zatruć/podejrzeń zatruć NSP 
w okresie 2013-2018 pochodziła z województw: śląskiego (5947; 24,9%), łódzkiego (5940; 24,9%) i wielkopolskiego (2085; 8,7%). Liczba tych zgłoszeń w tych trzech województwach stanowiła ponad połowę wszystkich zgłoszeń z terenu kraju w tym okresie (58,5%).
Poniżej mapy przedstawiają liczbę podejrzeń zatruć dopalaczami z podziałem na województwa w przeliczeniu na 100 tysięcy mieszkańców w latach 2016-2018. Średnia krajowa w całym 2016 roku wyniosła 11,19 przypadków na 100 tysięcy, w województwie śląskim było to 21,41, podczas gdy  2015 roku wyniosła 18,92, a w województwie śląskim było to 40,34. Średnia krajowa w całym 2017 roku wyniosła 11,00 przypadków na 100 tysięcy, w województwie śląskim było to 27,72, natomiast w 2018 roku średnia krajowa ulokowała się na poziomie 11,08, a w województwie śląskim 24,53 notując spadek w stosunku do roku poprzedniego.

Mapa przedstawiająca liczbę podejrzeń zatruć dopalaczami w 2016 roku z podziałem 
na województwa w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców.

Źródło: www.gis.gov.pl

Mapa przedstawiająca liczbę podejrzeń zatruć dopalaczami w 2017 roku z podziałem 
na województwa w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców.

Źródło: www.gis.gov.pl

Mapa przedstawiająca liczbę podejrzeń zatruć dopalaczami w 2018 roku z podziałem 
na województwa w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców.

Źródło: www.gis.gov.pl

W grupie wiekowej do 18 roku życia w 2018 roku zarejestrowanych zostało łącznie 686 interwencji medycznych w zatruciach lub podejrzeniach zatruć nowymi narkotykami, 
co stanowiło 16,1% wszystkich zgłoszeń w 2018 roku. W tejże grupie największa liczba zgłoszeń dotyczyła grupy wiekowej 16-18 lat (527), 13-15 lat (148), następnie grupy 7-12 lat (11). W grupie 0-6 lat zarejestrowano 2 przypadki zatrucia/podejrzenia zatrucia NSP. 
W grupie wiekowej powyżej 18 roku życia liczba zgłoszeń wyniosła 3339 (78,5%). W tej grupie liczba zgłoszonych interwencji medycznych była prawie pięciokrotnie wyższa od liczby interwencji wśród pacjentów do 18 roku życia. W omawianym czasie największa liczba zgłoszeń dotyczyła grupy wiekowej 19-24 lata (1251), 30-39 lat (1065) i w grupie 25-29 lat (814). W grupie powyżej 40 roku życia. zarejestrowano 209 zgłoszeń.
Uwzględniając dodatkowe źródła danych (czyli dane z zakładów medycyny sądowej, laboratoriów toksykologicznych i Prokuratury) należy stwierdzić, że w 2018 roku w wyniku zażycia nowych narkotyków zmarło 162 osób, natomiast największa liczba zgonów miała miejsce w województwie śląskim (67), a następnie w województwie łódzkim (16) 
i dolnośląskim (16). W omawianym czasie jedynie w województwie świętokrzyskim nie odnotowano żadnego zgonu.

W 2019 roku w województwie śląskim w ramach Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD zapytano młodzież o kwestię związane z zażywaniem dopalaczy. W tabeli poniżej przedstawiono porównanie wyników z 2019 roku z wynikami 
z poprzednich pomiarów w zakresie eksperymentowania, aktualnego i częstego używania dopalaczy w województwie śląskim. Analogiczne dane dla całego kraju przestawia kolejna tabela. Jak wynika z danych, używanie dopalaczy w młodszej i starszej kohorcie znacznie zmalało od ostatniego pomiaru. W przypadku eksperymentowania tych substancji używanie zmalało około trzykrotnie. Trend spadkowy w rozpowszechnieniu używania odnotowany 
na poziomie województwa jest spójny z tym na poziomie kraju, gdzie również odnotowano znaczne spadki w używaniu dopalaczy.

Używanie dopalaczy w województwie śląskim
Wyszczególnienie	2011	2015	2019	
Młodsza kohorta 
(15-16 lat)	Kiedykolwiek w życiu	12,3	10,7	3,7	
	W czasie 12 miesięcy przed badaniem	6,4	6,5	2,8	
	W czasie 30 dni przed badaniem	2,4	2,9	1,9	
Starsza kohorta 
(17-18 lat)	Kiedykolwiek w życiu	15,0	15,3	4,8	
	W czasie 12 miesięcy przed badaniem	5,6	7,4	2,6	
	W czasie 30 dni przed badaniem	1,4	3,7	1,1	
Źródło: Ł. Wieczorek, J. Sierosławski, Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z badań ankietowych zrealizowanych w województwie śląskim w 2019 r., …..op. cit., s. 125.

Używanie dopalaczy w Polsce ogółem
Wyszczególnienie	2011	2015	2019	
Młodsza kohorta (15-16 lat)	Kiedykolwiek w życiu	10,5	10,3	5,2	
	W czasie 12 miesięcy przed badaniem	7,1	6,9	3,6	
	W czasie 30 dni przed badaniem	2,5	4,3	2,5	
Starsza kohorta (17-18 lat)	Kiedykolwiek w życiu	15,8	12,6	5,3	
	W czasie 12 miesięcy przed badaniem	9,0	6,0	3,5	
	W czasie 30 dni przed badaniem	2,2	3,0	2,2	
Źródło: Ibidem, s. 125.

Z przeprowadzonego w 2019 roku badania wynika, że najwyższe odsetki rozpowszechnienia eksperymentowania z dopalaczami przez uczniów z młodszej kohorty odnotowane zostały w województwie wielkopolskim. Natomiast rekreacyjni użytkownicy (używający tych substancji w okresie ostatnich 12 miesięcy) i aktualni użytkownicy (używający dopalaczy w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem) byli najbardziej rozpowszechnieni w województwie lubelskim. Najniższe odsetki używania tych substancji kiedykolwiek w życiu i w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem były w województwie świętokrzyskim. Z kolei najniższe odsetki aktualnych użytkowników odnotowano 
w województwie śląskim. 
Różnice w rozpowszechnieniu używania między 15-16 latkami z województwa śląskiego 
a badanymi z województw, gdzie odnotowano najwyższe wskaźniki używania wynoszą między 0,5 a 1,3%. Największe rozpowszechnienie używania dopalaczy wśród uczniów 
w wieku 17-18 lat odnotowano w województwie dolnośląskim w przypadku używania kiedykolwiek w życiu, w ostatnich 12 miesiącach przed badaniem i w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem. Z kolei najniższe rozpowszechnienie używania dopalaczy odnotowano 
w województwie śląskim i to w każdym wymiarze czasowym.

Używanie dopalaczy kiedykolwiek w życiu, w czasie ostatnich 12 miesięcy oraz w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem według województw
Młodsza kohorta 
(15-16 lat)	dolnośląskie	kujawsko- pomorskie	lubelskie	małopolskie	mazowieckie	śląskie	święto-krzyskie	wielkopolskie	
Kiedykolwiek w życiu	4,5	4,0	4,5	4,1	4,9	3,7	3,2	5,0	
W czasie 12 miesięcy przed badaniem	3,7	2,9	4,2	4,0	3,2	2,8	2,5	3,4	
W czasie 30 dni przed badaniem	3,2	2,4	3,4	3,2	2,7	1,9	2,0	2,4	
Starsza kohorta
 (17-18 lat)	dolnośląskie	kujawsko- pomorskie	lubelskie	małopolskie	mazowieckie	śląskie	święto-krzyskie	wielkopolskie	
Kiedykolwiek w życiu	6,6	5,2	5,8	5,7	5,4	4,8	5,1	6,1	
W czasie 12 miesięcy przed badaniem	5,0	2,7	3,5	4,1	4,0	2,6	3,8	3,6	
W czasie 30 dni przed badaniem	4,0	1,7	2,6	3,3	2,9	1,1	3,0	2,1	
Źródło: Ibidem, s. 125.

W 2019 roku zapytano badanych także o częstotliwość używania syntetycznych kannabinoidów oraz syntetycznych katynonów czyli grup Nowych Substancji Psychoaktywnych (NSP), które są najbardziej rozpowszechnionymi „dopalaczami”. 
Z deklaracji wynika, że syntetycznych kannabinoidów jeden – dwa razy próbowało 0,9% uczniów z młodszej kohorty i 2,4% uczniów ze starszej. Trzy razy lub więcej próbował nieznaczny odsetek – 0,7% młodszych i 0,6% starszych respondentów. Na poziomie kraju syntetycznych kannabinoidów 1-2 razy używało 1,4% respondentów z młodszej i 2,3% uczniów ze starszej kohorty. Z kolei trzy razy lub więcej używało 0,9% uczniów z obu badanych grup.
Używanie syntetycznych katynonów jest mniej rozpowszechnione. NSP z tej grupy próbował 1-2 razy 0,7% młodszych uczniów i 0,8% uczniów szkół średnich, natomiast więcej jak 3 razy 0,5% 15-16 latków i 0,2% 17-18 latków. Na poziomie kraju syntetyczne katynony 1-2 razy używane były przez 0,8% 15-16 latków oraz 0,9% 17-18 latków, natomiast 3 razy i więcej używało ich 0,6% badanych z młodszej kohorty i 0,3% ze starszej kohorty.
W tabeli poniżej przedstawiono, jakie postacie dopalaczy były używane w czasie ostatnich 12 miesięcy. Jak wynika z danych, najczęściej dopalaczy używano w postaci mieszanki ziołowej do palenia (7,1% uczniów młodszych i 5,4% starszych). Inne postacie były wykorzystywane sporadycznie.
Używanie dopalaczy – postać substancji używanej w czasie ostatnich 12 miesięcy 
w województwie śląskim i w Polsce ogółem
Wyszczególnienie	Województwo śląskie	Polska	
Młodsza kohorta (15-16 lat)
	Mieszanki ziołowe do palenia	7,1	6,1	
	Proszek, kryształki, lub tabletki	3,1	3,4	
	Płyn	2,2	1,6	
	Inne	2,8	2,3	
Starsza kohorta (17-18 lat)
 	Mieszanki ziołowe do palenia	5,4	6,3	
	Proszek, kryształki, lub tabletki	2,3	2,9	
	Płyn	0,7	1,3	
	Inne	1,4	2,3	
Źródło: Ibidem, s. 62.

Leczenie w województwie śląskim 

Na strukturę systemu leczenia osób uzależnionych od narkotyków składają się placówki prowadzące detoksykację, stacjonarną rehabilitację, leczenie ambulatoryjne, programy leczenia substytucyjnego, programy ograniczania szkód zdrowotnych. Zgodnie z ustawą 
o przeciwdziałaniu narkomanii leczenie uzależnienia od narkotyków, rehabilitacja 
i readaptacja świadczone są nieodpłatnie bez względu na miejsce zamieszkania pacjenta.
Ważne znaczenie w procesie leczenia uzależnienia od narkotyków odgrywają placówki ambulatoryjne. W strukturze podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych z powodu uzależnienia od narkotyków istotną rolę pełnią także poradnie zdrowia psychicznego oraz poradnie leczenia uzależnienia od alkoholu, w których pomoc mogą uzyskać także osoby uzależnione od narkotyków jako z uzależnieniem współistniejącym. 
W województwie śląskim w 2018 roku w poradniach specjalistycznych związanych 
z profilaktyką, leczeniem i rehabilitacją uzależnień z powodu zaburzeń spowodowanych używaniem środków psychoaktywnych leczyło się 4 645 osób, tym 2 983 osób było pacjentami pierwszorazowymi (2017 rok – 4 201 osób, 2016 rok – 4 081, 2015 rok – 4 769, 2014 rok – 3 434 osoby, 2013 rok – 3 223). W omawianym czasie w przypadku ponad 71% (w 2017 – ponad 70%, w 2016 roku 69%) pacjentów główną przyczyną leczenia były zaburzenia zachowania spowodowane naprzemiennym przyjmowaniem kilku substancji psychoaktywnych lub innych substancji psychoaktywnych. Mężczyźni stanowili 2/3 ogółu leczonych. Liczbę chorych leczonych z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej, z uwzględnieniem rodzaju substancji, w latach 2015-2017 przedstawia tabela poniżej.

Leczeni z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych 
w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim 
w latach 2015 – 2018.
Wyszczególnienie	2015	2016	2017	2018	
Leczeni ogółem w tym:	4 769	4 081	4 201	4 645	
Kilka substancji lub inne substancje psychoaktywne	3 221	2 830	2 943	3 306	
Leki uspokajające i nasenne	510	429	395	448	
Opiaty	295	264	266	262	
Używanie tytoniu	351	192	299	194	
Kanabinole	243	247	251	321	
Inne substancje pobudzające, w tym kofeina	125	86	99	94	
Lotne rozpuszczalniki	4	7	3	3	
Substancje halucynogenne	12	14	10	11	
Kokaina	8	12	5	6	
Źródło:  Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie danych Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, Leczeni z powodu zaburzeń psychicznych, uzależnień od alkoholu 
i innych substancji psychoaktywnych – ambulatoryjna opieka zdrowotna za lata 2015-2018, Zdrowie mieszkańców woj. śląskiego w liczbach 2016 ( leczeni w jednostkach ambulatoryjnych). www.katowice.uw.gov.pl.

Liczbę chorych leczonych z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej, z uwzględnieniem rodzaju substancji, w latach 2013-2017 wraz z trendem przedstawia wykres poniżej.

Leczeni z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych 
w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim 
w latach 2013 – 2018 wraz z trendem

Źródło:  Ibidem.

W 2018 roku, podobnie jak w latach poprzednich, w województwie śląskim dominującą grupę wśród pacjentów stanowiły osoby w wieku 30-64 lat, a następnie osoby w wieku 19-29 lat. 
Strukturę pacjentów z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych według wieku, leczonych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w latach 
2015 – 2018 przedstawia tabela poniżej.

Struktura pacjentów z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych według wieku, leczonych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej 
w latach 2015 – 2018 (%).
Grupy wiekowe	Lata	
	2015	2016	2017	2018	
0-18	10,15	8,77	8,88	10,70	
19-29	40,74	41,19	39,01	37,55	
30-64	44,66	45,77	48,37	47,60	
65 lat i więcej	4,45	4,26	3,74	4,15	
Źródło: opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej na podstawie: Śląski Urząd Wojewódzki 
w Katowicach, Leczeni z powodu zaburzeń psychicznych, uzależnień od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych – ambulatoryjna opieka zdrowotna 2015-2018, Zdrowie mieszkańców woj. śląskiego w liczbach 2016 (leczeni w jednostkach ambulatoryjnych), www.katowice.uw.gov.pl. 

Struktura pacjentów z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych według wieku, leczonych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej 
w 2018 roku (%).

Źródło: Ibidem.

Najbardziej powszechnym typem leczenia uzależnień w Polsce jest terapia stacjonarna oparta na całkowitej abstynencji, prowadzona najczęściej metodą społeczności terapeutycznej. W województwie śląskim na przestrzeni lat 2014-2018 funkcjonowało 
8 ośrodków rehabilitacyjnych dla osób uzależnionych od środków psychoaktywnych, 
w których liczba łóżek wyniosła odpowiednio 222 (2014 rok), 250 (2015 rok), 274 (2016 rok 
i 2017 rok) i 246 (2019 rok) . Średnia długość pobytu pacjenta wynosiła 98,4 dnia w 2014 roku, 218,4 dnia w 2015 roku, 106,6 dnia w 2016 roku, 114,2 dnia w 2017 roku i 102,0 dnia w 2018 roku. Dane na temat stacjonarnej opieki psychiatrycznej – ośrodków rehabilitacyjnych dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych w województwie śląskim w latach 2014-2018 roku przedstawia poniższa tabela. 

Stacjonarna opieka psychiatryczna – ośrodki rehabilitacyjne dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych w województwie śląskim w latach 2014-2018

Wyszczególnienie	2014	2015	2016	2017	2018	
Liczba zakładów	8	8	8	8	8	
w tym niepublicznych	8	8	7	8	8	
Liczba łóżek	222	250	274	274	246	
na 10 000 ludności	0,5	0,5	0,6	0,6	0,5	
Chorzy leczeni	729	682	746	690	769	
na 10 000 ludności	1,6	1,5	1,6	1,5	1,7	
Średnie wykorzystanie łóżek w dniach	323,0	591,2	294,6	287,5	318,8	
w %	88 	162	81	78,8	87,4	
Średnia długość pobytu w dniach	98,4	218,4	106,6	114,2	102,0	
Liczba leczonych na 1 łóżko	3,3	2,7	2,8	2,5	3,1	
Źródło: Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach, Zasoby ochrony zdrowia w województwie śląskim w liczbach, Katowice 2018, s. 85,  www.katowice.uw.gov.pl.

Kolejną formą pomocy dla osób z problemem narkotykowym są mieszkania readaptacyjne. W województwie śląskim mieszkania readaptacyjne prowadzi Stowarzyszenie Promocji Zdrowia i Trzeźwego Stylu Życia „Szansa” w Pławniowicach. W 2015 roku, podobnie jak 
w roku poprzednim, funkcjonowało 5 mieszkań, natomiast w latach 2016 - 2019 roku było ich 6. Mieszkańcy musieli spełnić określone kryteria, tj. pozytywne ukończenie terapii, utrzymywanie abstynencji, przestrzeganie kontraktu, podjęcie pracy i opłacanie mediów. 
Uzależnienie od substancji psychoaktywnych uważane jest przez Światową Organizację Zdrowia za chorobę przewlekłą, u podłoża której leżą zaburzenia funkcjonowania mózgu spowodowane ich działaniem. Szczególnie uzależniające są opioidy, a wśród nich heroina. Do strategicznych metod redukcji szkód wśród osób problemowo używających narkotyków należy leczenie substytucyjne, ukierunkowane na zapobieganie zgonom spowodowanym przedawkowaniem i rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych. Leczenie substytucyjne polega na zastąpieniu substancji nadużywanej lekiem, który ma podobny efekt farmakologiczny i przez to eliminuje objawy abstynencyjne oraz głód (craving), ale nie posiada właściwości euforyzujących. Lek stosowany w leczeniu zastępczym zmniejsza lub blokuje euforyzujące efekty nadużywanej substancji, ma długi okres działania, co zapewnia stabilność pacjenta przy podawaniu go raz dziennie lub nawet rzadziej. Leczenie substytucyjne ma na celu umożliwienie zaprzestania używania substancji, od której pacjent był uzależniony i ograniczenie ryzyka szkód związanych z używaniem. Jest ono obecnie szeroko stosowane w leczeniu uzależnienia od opioidów i uzależnienia od nikotyny. Terapia substytucyjna w połączeniu z oddziaływaniami psychospołecznymi ma na celu poprawę stanu zdrowia i funkcjonowania społecznego osób uzależnionych od opioidów. Polski model substytucji lekowej opiera się na metadonie, będącym agonistą receptorów opioidowych (tj. działa podobnie jak substancje opioidowe). Większość pacjentów programów substytucyjnych realizowanych w Polsce oprócz przyjmowania leku uczestniczy w grupowych i indywidualnych zajęciach, ukierunkowanych na utrzymanie motywacji 
do terapii, wsparcie psychologiczne, poprawę relacji z rodziną oraz uczenie się nowych umiejętności. W województwie śląskim działa jeden program leczenia substytucyjnego realizowany w formie ambulatoryjnej w Poradni Terapii Uzależnień od Substancji Psychoaktywnych i Współuzależnień Szpitala Specjalistycznego w Chorzowie. Aktualnie na terenie kraju działa 25 programów leczenia substytucyjnego (24 realizowane 
w trybie ambulatoryjnym i 1 realizowany w trybie stacjonarnym). W 2017 roku z terapii substytucyjnej korzystało ok. 2 600 osób.  Wobec liczby problemowych użytkowników opiatów mieszczącej się w przedziale 10 444 – 19 794  jedynie ok. 17% osób uzależnionych w tej grupie objętych jest terapią substytucyjną. 

Sytuacja życiowa osób z problemem narkotykowym w  województwie śląskim

Statystyki dotyczące świadczeń pomocy społecznej udzielanych osobom i rodzinom 
z powodu problemu narkomanii prowadzone są przez ministerstwo właściwe do spraw pomocy społecznej. Od 2015 roku w województwie śląskim zaobserwować można systematyczny spadek liczby rodzin objętych pomocą społeczną z powodu narkomanii, 
z jednorocznym niewielkim wzrostem w 2018 roku. Podobna tendencja dotyczy liczby osób w rodzinach. Liczbę rodzin, którym przyznano świadczenia pomocy społecznej udzielone 
z powodu narkomanii w województwie śląskim w latach 2013-2019 przedstawia wykres poniżej. 

Liczba rodzin, którym przyznano świadczenia pomocy społecznej udzielone z powodu narkomanii w województwie śląskim w latach 2013-2019

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie: danych Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Sprawozdania MPiPS-03, www.mpips.gov.pl oraz danych z Centralnej Aplikacji Statystycznej.

Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków

Od wdrożenia badań w 1985 roku do 30 września 2019 roku, przy uwzględnieniu korekt 
i uaktualnień danych, w tym eliminacji podwójnie zarejestrowanych przypadków, stwierdzono zakażenie HIV u 25 020 obywateli Polski i u osób innego obywatelstwa przebywających na terenie Polski. Wśród ogółu zarejestrowanych zakażonych było co najmniej 6 391 zakażonych w związku z używaniem narkotyków, 1 891 zakażonych poprzez kontakt heteroseksualny oraz 4 063 poprzez kontakt seksualny pomiędzy mężczyznami. Ogółem odnotowano 3 741 zachorowań na AIDS, z czego 1 424 chorych zmarło. Od stycznia do  grudnia 2018 roku, przy uwzględnieniu korekt i uaktualnień danych,  stwierdzono zakażenie HIV u 23 931 obywateli Polski i u osób innego obywatelstwa przebywających na terenie Polski. W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2018 roku zgłoszono 1 275 nowo wykrytych zakażeń HIV, 108 zachorowań na AIDS oraz 29 zgonów osób chorych na AIDS. Zgłoszenia te napłynęły i zostały zweryfikowane w 2018 roku. Wśród ogółu zarejestrowanych zakażonych było co najmniej 6 375 zakażonych w związku z używaniem narkotyków, 
1 833 zakażonych poprzez kontakt heteroseksualny oraz 3 800 poprzez kontakt seksualny pomiędzy mężczyznami. Ogółem odnotowano 3 667 zachorowań na AIDS, natomiast 
1 411 chorych zmarło. W prawie połowie zgłoszeń (48,5%), nie podano prawdopodobnej drogi zakażenia (w 11 616 przypadkach zakażenia HIV). Jest to sytuacja bardzo niesprzyjająca, która wymaga podjęcia działań ze strony wszystkich osób współpracujących przy monitorowaniu sytuacji epidemiologicznej HIV/AIDS w Polsce. 
Od stycznia do grudnia 2017 roku przy uwzględnieniu korekt i uaktualnień danych, stwierdzono zakażenie HIV u 22 657 obywateli Polski i u osób innego obywatelstwa przebywających na terenie Polski. Wśród ogółu zarejestrowanych zakażonych było 
co najmniej 6 347 zakażonych w związku z używaniem narkotyków, 1 758 zakażonych poprzez kontakt heteroseksualny oraz 3 451 poprzez kontakt seksualny pomiędzy mężczyznami. Ogółem odnotowano 3 558 zachorowań na AIDS, a 1 382 chorych zmarło.
W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 roku zarejestrowano 1 270 nowo wykrytych zakażeń HIV, 113 zachorowań na AIDS oraz 29 zgonów osób chorych na AIDS. Zgłoszenia te napłynęły i zostały zweryfikowane w 2016 roku. Natomiast w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. zarejestrowano w Polsce ogółem 1 526 nowo wykrytych zakażeń HIV, 120 zachorowań na AIDS oraz 24 zgony osób chorych na AIDS. Spośród 1 526 zarejestrowanych w 2017 roku przypadków zakażeń HIV, 1 193 było rozpoznanych w roku 2017. Pozostałe przypadki rozpoznano we wcześniejszych latach.

Liczba przypadków HIV, AIDS i zgonów zarejestrowanych w latach 2016-2018 roku 
według prawdopodobnej drogi transmisji.

Droga transmisji	HIV	AIDS	Zgony	HIV	AIDS	Zgony	HIV	AIDS	Zgony	
	2016	2017	2018	
Kontakty homoseksualne (mężczyźni)	359	37	7	383	25	5	310	24	3	
Stosowanie narkotyków w iniekcjach	39	28	9	39	23	4	25	11	4	
Kontakty heteroseksualne	105	27	7	124	17	4	69	15	4	
Zakażenia wertykalne (matka-dziecko)	2	-	-	3	-	-	2	1	1	
Zakażenia jatrogenne	1	-	-	1	-	-
	2	1	-	
Inna / brak danych	764	21	6	976	55	11	867	56	17	
Razem	1 270	113	29	1 526	120	24	1275	108	29	
Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce w latach 2016 -2018 roku, www.pzh.gov.pl.

W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2018 roku w województwie śląskim zgłoszono 208 nowo wykrytych zakażeń wirusem HIV, 28 zachorowań na AIDS oraz 6 zgonów chorych 
na AIDS, podczas gdy w analogicznym okresie rok wcześniej zgłoszono 182 nowo wykryte zakażenia HIV, 20 zachorowań na AIDS oraz 5 zgonów chorych na AIDS. 
Dla porównania w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 roku w województwie śląskim zgłoszono 241 nowo wykrytych zakażeń HIV, a w analogicznym okresie 2016 roku 143. 
W 2015 roku zgłoszono 25 zachorowań na AIDS oraz 4 zgony osób chorych na AIDS, 
a w 2016 roku 12 zachorowań na AIDS i 5 zgonów osób chorych na AIDS. Podkreślić należy, że dane w poszczególnych latach mogą się różnić, co jest związane z systemem sprawozdawania przypadków zakażeń. Średnią roczną liczbę nowo wykrywanych zakażeń HIV w latach 2014-2018 oraz średnią roczną zapadalność na AIDS w latach 2014-2018, według województw przedstawiają mapy poniżej.

Średnia roczna liczba nowo wykrywanych zakażeń HIV w latach 2014-2018,
 według województw.

Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce, www.pzh.gov.pl.
Średnia roczna zapadalność na AIDS w latach 2014-2018, według województw.

Źródło: Ibidem.

Zakażenia HIV, zachorowania na AIDS i zgony chorych na AIDS w latach 2015-2018
w województwie śląskim przedstawia wykres poniżej.

Zakażenia HIV, zachorowania na AIDS i zgony chorych na AIDS w latach 2015-2018 
w województwie śląskim

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce, www.pzh.gov.pl.

Przestępczość związana z narkotykami

Dane statystyczne Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach przedstawione poniżej 
wskazują na stabilizację liczby wykrytych przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw, określający stosunek procentowy liczby przestępstw wykrytych (łącznie z wykrytymi po podjęciu z umorzenia) 
do ogólnej liczby przestępstw stwierdzonych powiększonej o liczbę przestępstw wykrytych po podjęciu postępowań umorzonych w latach ubiegłych, w badanym okresie również pozostaje na podobnym poziomie. Postępowanie wszczęte i wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2015-2019, prezentuje poniższy wykres. 

Postępowania wszczęte i wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2015-2019.

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie Komenda Wojewódzka Policji w Katowicach, Informacja o stanie bezpieczeństwa i porządku publicznego styczeń - grudzień 2019 r. województwo śląskie.

Od 2016 roku w województwie śląskim obserwuje się spadek liczby nieletnich sprawców przestępstw, w tym również z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii przy jednoczesnym wzroście odsetka sprawców przestępstw „narkotykowych” w ogólnej liczbie nieletnich sprawców przestępstw d roku 2018 i minimalnym jego wzroście w 2019 roku. Tabela poniżej prezentuje dane dotyczące nieletnich sprawców przestępstw i wskaźnik udziału nieletnich sprawców przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w ogólnej liczbie nieletnich sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2015-2019.

Nieletni sprawcy przestępstw w województwie śląskim i wskaźnik udziału nieletnich sprawców przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w ogólnej liczbie nieletnich sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2015-2019

Źródło: Ibidem.

III.  ZADANIA ZREALIZOWANE PRZEZ SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO 
Z ZAKRESU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W 2019 ROKU

Opis zadań zrealizowanych w 2019 roku przygotowany został w oparciu o cele operacyjne ujęte w Programie przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017-2020. Są to:
1.	Edukacja publiczna w zakresie przeciwdziałania narkomanii.
2.	Wzmacnianie oddziaływań profilaktycznych.
3.	Wzmacnianie procesu leczenia, rehabilitacji i reintegracji osób uzależnionych od narkotyków i ich rodzin.
4.	Badanie i monitorowanie problemów związanych z narkotykami i narkomanią.

W trakcie ich wykonywania współpracowano z podmiotami działającymi w obszarze ochrony zdrowia, polityki społecznej, wymiaru sprawiedliwości, oświaty, administracji samorządowej, organami ścigania oraz z organizacjami pozarządowymi.

Beneficjentami programu byli mieszkańcy województwa śląskiego, w szczególności:
•	dzieci i młodzież, w tym z grup podwyższonego ryzyka oraz ich opiekunowie,
•	osoby dorosłe z grup ryzyka,
•	rodziny z problemem narkotykowym,
•	osoby uzależnione od narkotyków i współuzależnione,
•	instytucje i organizacje pozarządowe działające w obszarze przeciwdziałania narkomanii,
•	przedstawiciele służb pracujących w obszarze przeciwdziałania narkomanii.

W 2019 roku dokonano analizy sprawozdań z realizacji zadań dofinansowanych 
z budżetu Województwa Śląskiego w latach poprzednich w obszarze profilaktyki 
i rozwiązywania problemów uzależnień oraz prowadzono kompleksowe kontrole merytoryczno-finansowe.

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w 2019 roku na realizację zadań z zakresu zwalczania narkomanii opisanych poniżej wydatkował środki finansowe 
w łącznej kwocie 1 407 970,89 zł.

Edukacja publiczna w zakresie przeciwdziałania narkomanii

W 2019 roku na rzecz doskonalenia umiejętności zawodowych osób zajmujących się problematyką uzależnienia od narkotyków zorganizowano następujące przedsięwzięcia:
•	dwudniowe szkolenie pn. Młodzież z problemem uzależnienia - nieletni wobec prawa 
•	dwudniowa konferencja skierowana do członków gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych pn. Prawne aspekty funkcjonowania Gminnych Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 
•	cykl szkoleniowy pn. Praca z osobą uzależnioną z podwójną diagnozą 
•	cykl szkoleniowy pn. Budowanie skutecznych strategii oddziaływań profilaktycznych wobec dzieci i młodzieży w szkole 
•	dwudniowe szkolenie pn. Dialog motywujący w pracy z osobą uzależnioną 
W zorganizowanych szkoleniach uczestniczyło łącznie 117 osób, w tym przedstawiciele jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, jednostek organizacyjnych systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej, organizacji pozarządowych, gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, poradni terapii uzależnienia od alkoholu 
i współuzależnienia, leczenia uzależnień, policji, wymiaru sprawiedliwości oraz służby więziennej. Zgodnie z wynikami przeprowadzonej ewaluacji średnia ocen przedmiotowych szkoleń, uwzględniająca m. in. zawartość merytoryczną oraz przydatność dla pracy zawodowej wyniosła 4,15 w pięciopunktowej skali. 
Udział w szkoleniach przyczynił się do podniesienia kompetencji zawodowych, a także umożliwił wymianę doświadczeń osób pracujących w obszarze zwalczania narkomanii. 

W 2019 roku kontynuowano współpracę z Wojewódzką Stacją Sanitarno-Epidemiologiczną w Katowicach oraz Wydziałem Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, organizując wspólnie VI Wojewódzką Konferencję pn. Szkoła wolna od używek. Przedmiotowa konferencja to już szóste tego typu przedsięwzięcie, które na przestrzeni lat zyskało uznanie uczestników i na stałe wpisało się w kalendarz inicjatyw w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień mających miejsce na terenie województwa śląskiego. Odbyło się ono pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego, Wojewody Śląskiego oraz Głównego Inspektora Sanitarnego. Celem spotkania była prezentacja zagrożeń dla zdrowia i życia młodych ludzi wynikających z używania środków psychoaktywnych tj. alkoholu, narkotyków i „dopalaczy” a także wskazanie sposobów zapobiegania tym niekorzystnym zjawiskom w społeczności szkolnej.
Tematyka wystąpień dotyczyła informacji o skali stosowania środków zastępczych na obszarze województwa śląskiego oraz zasad współdziałania policji i szkoły w przypadku wystąpienia problemu związanego z substancjami psychoaktywnymi wśród uczniów. W trakcie spotkania omówione zostały również formy pomocy młodzieży stosującej środki psychoaktywne oraz możliwości, jakie daje prowadzenie skutecznych oddziaływań profilaktycznych. 
W spotkaniu uczestniczyło 219 osób, w tym przedstawiciele systemu oświaty, pracownicy powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych, policjanci oraz członkowie gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. przedstawiciele systemu oświaty, animatorzy pracy z dziećmi i młodzieżą, koordynatorzy i członkowie gminnych komisji ds. rozwiązywania problemów alkoholowych z terenu województwa śląskiego, pielęgniarki higieny szkolnej oraz pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Konferencja stanowi platformę edukacji, wymiany informacji oraz dobrych praktyk w środowisku osób pracujących z młodzieżą, zaproszonych ekspertów oraz przedstawicieli instytucji wojewódzkich.

Wzmacnianie oddziaływań profilaktycznych 

Wzorem lat ubiegłych kontynuowano współpracę z gminami województwa śląskiego, 
w zakresie wspomagania działalności placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży, 
w oparciu o ustawę z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Intencją działania było wzmocnienie samorządów lokalnych, które nie posiadają wystarczających środków finansowych koniecznych do utrzymania stosownego 
do występujących potrzeb systemu profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień. 
Na powyższe zadanie pomoc z budżetu Województwa Śląskiego mogły uzyskać gminy województwa śląskiego, których dochody uzyskane z tytułu koncesji na detaliczną sprzedaż napojów alkoholowych w 2018 roku nie przekroczyły kwoty 200 000,00 złotych.
Uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego ogłoszony został konkurs dla gmin i powiatów województwa śląskiego pod nazwą Wspieranie lokalnych systemów profilaktyki 
i rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w rodzinie 
w województwie śląskim w 2019 roku. Wzmacnianie oddziaływań z zakresie profilaktyki uzależnień realizowane było w ramach zadania konkursowego nr 2: Wzmocnienie działalności funkcjonujących placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży na terenie województwa śląskiego. Obejmowało ono m.in. organizację zajęć/programów socjoterapii lub/i profilaktyki uzależnień od alkoholu i narkotyków (działanie obowiązkowe). W konkursie preferowane były projekty obejmujące realizację programów rekomendowanych zalecanych w ramach Systemu rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego lub/i o naukowych podstawach lub o potwierdzonej skuteczności. Złożone wnioski poddane zostały ocenie formalnej, a następnie ocenie merytorycznej komisji konkursowej powołanej przez Zarząd Województwa Śląskiego. Sejmik Województwa Śląskiego podjął decyzję o udzieleniu pomocy finansowej gminom województwa śląskiego 
z przeznaczeniem na wykonanie 13 zadań. Ich realizacja przyczyniła się m.in. do:
•	zapewnienia opieki ponad 530 podopiecznym, m.in. poprzez udział w zajęciach edukacyjnych i rozwojowych oraz organizację czasu wolnego, 
•	wsparcie w sprawowaniu opieki nad dzieckiem dla ok 100 rodziców – podopiecznych świetlicy,
•	rozszerzenia oferty oddziaływań świetlicowych wobec dzieci i młodzieży,
•	udostępnienia podopiecznym placówek możliwości wzięcia udziału w zajęciach, pozwalających na rozwijanie uzdolnień, umożliwiających podejmowanie różnych działań, pokazujących nowe obszary zainteresowań,
•	wzbogacenia działań prowadzonych przez placówki wsparcia dziennego, 
w szczególności poprzez realizację programów edukacyjnych, wychowawczych oraz profilaktycznych, przeciwdziałających negatywnym zjawiskom wśród dzieci i młodzieży takim jak uzależnienia oraz przemoc, 
•	umożliwienia podopiecznym udziału w zajęciach profilaktycznych z obszaru przeciwdziałania uzależnieniom i przemocy,
•	korekty deficytów wychowawczych i edukacyjnych dzieci ze środowisk defaworyzowanych,
•	wzmocnienia współpracy podmiotów środowiska lokalnego w obszarze pracy 
z dzieckiem i rodziną,
•	wzmocnienia oddziaływań mających na celu wsparcie rozwoju umiejętności społecznych, życiowych oraz współdziałania w grupie,
•	organizacji zajęć socjoterapeutycznych,
•	organizacji działań kompensacyjnych, logopedycznych, informacyjnych,
•	stałej pracy z dzieckiem i rodziną dziecka.

Wzmacnianie procesu leczenia, rehabilitacji i reintegracji osób uzależnionych 
od narkotyków i ich rodzin

Mając na celu podniesienie jakości i zwiększenia dostępności usług świadczonych na rzecz osób uzależnionych oraz zmniejszenia szkód zdrowotnych i społecznych związanych 
z zażywaniem środków psychoaktywnych, w 2019 roku, Zarząd Województwa Śląskiego przeprowadził nabór wniosków dla podmiotów wykonujących działalność leczniczą, realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii na terenie województwa śląskiego.
W ramach procedury złożone wnioski zostały poddane weryfikacji pod względem celowości, zakresów planowanych działań, oceny posiadanych zakresów rzeczowych, wyceny kosztów zadań oraz terminów ich realizacji. Weryfikacja prowadzona była m.in. w siedzibach wnioskodawców przez pracowników Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego oraz Wydziału Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.
Rozstrzygając nabór Zarząd Województwa Śląskiego udzielił dotacji celowych 
na wykonanie 5 zadań inwestycyjnych mających na celu wsparcie procesu rozwoju podmiotów prowadzących leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków 
lub używających narkotyków w sposób szkodliwy.
Środki dotacyjne przeznaczono na przeprowadzenie niezbędnych inwestycji, które pozwoliły na podniesienie poziomu usług świadczonych dla osób uzależnionych od narkotyków, modernizację podmiotów prowadzących działalność leczniczą, w których realizowane 
są programy terapeutyczne i rehabilitacyjne oraz inne świadczenia na rzecz przeciwdziałania narkomanii dla osób uzależnionych i ich rodzin, a także dostosowanie pomieszczeń placówek do zapisów Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 26 marca 2019 roku 
w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą. Wykonane przedsięwzięcia wpłynęły również na poprawienie standardów lokalowych pomieszczeń i komfortu pacjentów oraz warunków pracy personelu świadczącego pomoc osobom uzależnionym i ich rodzinom.

Badanie i monitorowanie problemów związanych z narkotykami i narkomanią

W zakresie monitorowania problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych w okresie sprawozdawczym Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego zrealizował następujące działania:
•		przygotowano Roczną informację o zrealizowanych lub podjętych zadaniach 
z zakresu zdrowia publicznego za rok 2018, w oparciu o art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 11 września 2015 roku o zdrowiu publicznym. W opracowaniu ujęto szczegółową analizę dotyczącą realizacji wszystkich zadań z obszaru przeciwdziałania narkomanii i wydatków z nimi związanych na postawie wzoru sprawozdania określonego Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2016 roku w sprawie rocznej informacji o zrealizowanych lub podjętych zadaniach z zakresu zdrowia publicznego.
•		w oparciu o art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii, opracowano Raport z wykonania w 2018 roku Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017-2020. 
W dokumencie przedstawiona została sytuacja epidemiologiczna problemu narkomanii w województwie śląskim w oparciu o najnowsze dostępne dane oraz wyniki badań. Ponadto, w Raporcie opisano zadania zrealizowane w 2018 roku, uwzględniając efekty ich wykonania oraz osiągnięte wskaźniki. Na podstawie diagnozy problemu oraz doświadczeń w realizowaniu przedsięwzięć 
w przedmiotowym obszarze sformułowane zostały wnioski i rekomendacje do prowadzenia działań w 2019 roku.
•		przygotowano Sprawozdanie z realizacji wojewódzkiego programu przeciwdziałania narkomanii w 2018 roku sporządzone na podstawie ankiety opracowanej przez Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii oraz koordynowano zbieranie danych z samorządów gminnych dotyczących realizacji zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii w 2018 roku.

W okresie sprawozdawczym przygotowano również materiały związane z opracowaniem części programowej Wojewódzkiej Strategii Polityki Społecznej na lata 2020-2030 w zakresie celu strategicznego dotyczącego przeciwdziałania uzależnieniom i przemocy w rodzinie, 
w tym kierunki, działania i system wskaźników .

Przeprowadzone zostało również badanie ankietowe dotyczące używania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych przez młodzież szkolną województwa śląskiego (zgodnie 
z metodologią badań ESPAD). Badanie zrealizował Instytut Psychiatrii i Neurologii 
w Warszawie w ramach ogólnopolskiego projektu stanowiącego element Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD (European School Survey on Alcohol and Drugs). Celem badania był pomiar natężenia zjawiska używania przez młodzież szkolną substancji psychoaktywnych, w tym m.in. w zakresie rozpowszechnienia picia alkoholu 
i używania narkotyków, wzorów picia/używania, oceny dostępności narkotyków i napojów alkoholowych, postaw wobec alkoholu i narkotyków, rozpowszechnienia problemów związanych z alkoholem, funkcji profilaktycznych rodziny, rozpowszechnienia używania nowych środków psychoaktywnych (tzw. „dopalaczy”) i oceny ich dostępności oraz rozpowszechnienia korzystania z Internetu, gier komputerowych oraz gier hazardowych. Rezultaty badania zostały ujęte w raporcie pn. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z badań ankietowych zrealizowanych w województwie śląskim 
w 2019 r., Europejski Program Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD. 

Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii realizowanych przez organizacje społeczne w ramach konkursu ofert na realizację zadań w zakresie przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim w 2019 roku

Wspieranie zadań z obszaru profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień takich jak promowanie i wdrażanie skutecznych oddziaływań w zakresie profilaktyki uzależnienia 
od narkotyków (z uwzględnieniem nowych środków psychoaktywnych), edukacja publiczna 
w zakresie zagrożeń i szkód wynikających z używania narkotyków, organizowanie różnych 
form wsparcia osób uzależnionych od narkotyków i ich rodzin, readaptacja oraz reintegracja społeczna i zawodowa osób uzależnionych lub zachowujących abstynencję stanowi wykonanie zapisów Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017 – 2020.
Realizując powyższe, Zarząd Województwa Śląskiego ogłosił i przeprowadził dwie edycje Konkursu ofert na realizację zadań w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień w województwie śląskim w 2019 roku. 
W pierwszej edycji konkursu przewidziano dofinansowanie zadań konkursowych ujętych 
w następujących obszarach:
•	Skuteczna profilaktyka uzależnienia od alkoholu i narkotyków w województwie śląskim 
– 3 zadania konkursowe:
1.	Upowszechnianie w województwie śląskim realizacji rekomendowanych programów profilaktyki uzależnień;
2.	Wzmocnienie skutecznych oddziaływań profilaktycznych w zakresie problemów alkoholowych i narkomanii oraz zachowań ryzykownych;
3.	Organizacja przedsięwzięcia promującego trzeźwość w środowisku rówieśniczym młodzieży szkolnej;
•	Przeciwdziałanie narkomanii w województwie śląskim – 3 zadania konkursowe:
1.	Wspieranie działalności placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży 
w zakresie socjoterapii oraz profilaktyki zachowań ryzykownych, w tym narkomanii;
2.	Wspieranie osób uzależnionych od narkotyków i ich rodzin;
3.	Przedsięwzięcia na rzecz redukcji szkód zdrowotnych i społecznych z zakresu narkomanii.
W drugiej edycji konkursu przewidziano dofinansowanie 2 zadań konkursowych obejmujących zagadnienia z zakresu profilaktyki uzależnienia od narkotyków, w tym:
1.	Upowszechnienie programów profilaktyki uzależnień o naukowych podstawach lub 
o potwierdzonej skuteczności, w tym programów rekomendowanych.
2.	Realizacja programów profilaktyki problemów alkoholowych i narkomanii oraz zachowań ryzykownych o naukowych podstawach lub dowiedzionej skuteczności.
Do udziału w konkursach uprawnione były organizacje pozarządowe i podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, których cele statutowe lub przedmiot działalności dotyczą spraw objętych zadaniami określonymi w art. 2 ustawy z dnia 11 września 2015 roku 
o zdrowiu publicznym.
Złożone przez podmioty oferty konkursowe zostały poddane ocenie formalnej, a następnie ocenie merytorycznej przez komisje konkursowe, powołane uchwałami Zarządu Województwa Śląskiego. W wyniku przeprowadzenia procedur konkursowych, Zarząd Województwa Śląskiego przyznał dotacje na realizację łącznie 9 zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii w 2019 roku. Zrealizowane zadania przyczyniły się do:
•	polepszenia dostępu do pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób dotkniętych problemem narkomanii,
•	wzmocniono skuteczność oddziaływań terapeutycznych realizowanych wobec osób uzależnionych i ich rodzin,
•	wsparcia członków rodzin osób uzależnionych od narkotyków lub mających problem 
w związku z używaniem narkotyków,
•	zdobycia lub poszerzenia umiejętności beneficjentów zadań w zakresie zmiany radzenia sobie z negatywnymi schematami myślenia, emocjami, nastrojami,
•	zdobycia lub poszerzenia umiejętności beneficjentów zadań w zakresie zmiany negatywnych i szkodliwych sposobów przystosowywania się osób współuzależnionych,
•	przełamania barier lub polepszenia komunikacji w rodzinie z problemem uzależnienia, 
•	wzrostu umiejętności osób z problemem narkotykowym w zakresie pełnienia ról społecznych beneficjentów, 
•	rozwinięcia umiejętności efektywnej współpracy i współdziałania z innymi osobami,
•	pogłębienia wiedzy na temat używania narkotyków oraz ich wielowymiarowej szkodliwości,
•	nabycia umiejętności radzenia sobie w sytuacjach trudnych zarówno przez osoby 
z problemem narkotykowym, jak również przez członków ich rodzin,
•	nabycia wiedzy na temat sposobów rozwiązywania problemów związanych z używaniem narkotyków,
•	zwiększenia szans na utrzymanie abstynencji osób uzależnionych od narkotyków 
po zakończonym leczeniu,
•	zwiększenia zdolności osób uzależnionych do zapobiegania nawrotom choroby,
•	wsparcia realizacji programów dla osób uzależnionych od narkotyków utrzymujących abstynencję, 
•	podniesienia jakości oddziaływań w zakresie profilaktyki uzależnień i zachowań ryzykownych,
•	upowszechnienia programów profilaktyki uzależnień o naukowych podstawach 
lub dowiedzionej skuteczności,
•	wparcia realizacji programów dla osób używających i uzależnionych od narkotyków oraz ich rodzin. 

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, w ramach zadań własnych zorganizował szkolenie pn. Oferta konkursowa i sprawozdanie z realizacji zadania z obszaru profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień dla podmiotów realizujących zadania dofinansowane z budżetu Województwa Śląskiego, w tym dla przedstawicieli organizacji pozarządowych oraz gmin i powiatów. W szkoleniach, które odbyły się w daniach 7, 14 i 19 listopada 2019 roku uczestniczyło łącznie 28 osób. Przedmiotem spotkań było omówienie zagadnień związanych z opracowaniem oferty konkursowej na zadania określone programami wojewódzkimi, zawarciem i realizacją umowy dotacyjnej oraz  sprawozdaniem 
i rozliczeniem dofinansowanego zadania. Spotkania umożliwiły, ponadto wymianę doświadczeń w przedmiotowym zakresie.

Pozostałe działania finansowane z innych źródeł

Obok wyżej opisanych zadań, w 2019 roku podejmowane były przedsięwzięcia finansowane z innych źródeł korespondujące jednak merytorycznie z celami określonymi w Programie przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017 – 2020. Najważniejsze 
z nich to:

Wspieranie Centrów Integracji Społecznej
W 2019 roku, udzielono wsparcia finansowego Centrum Integracji Społecznej 
w Katowicach utworzonemu przez Śląskie Centrum Profilaktyki i Psychoterapii z siedzibą 
w Katowicach (na podstawie decyzji Wojewody Śląskiego Nr PSIIIa.862.2.6.2019 z dnia 
10 września 2019 roku). Marszałek Województwa Śląskiego przyznał dotację celową 
na pierwsze wyposażenie pracowni gastronomicznej oraz cateringowej. W ramach działalności Centrum prowadzona jest reintegracja społeczna i zawodowa osób wykluczonych społecznie, w tym uzależnionych od alkoholu oraz długotrwale bezrobotnych. W ramach reintegracji społecznej prowadzona jest terapia uzależnień, poradnictwo psychologiczne, poradnictwo zawodowe, w tym w zakresie wychodzenia z wykluczenia cyfrowego oraz zapewniono wsparcie pracownika socjalnego. 
W 2019 roku również Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne Jozue w Częstochowie zwróciło się z wnioskiem o przyznanie dotacji z przeznaczeniem na zakup wyposażenia 
do warsztatu budowlanego w ramach Powiatowo-Miejskiego Centrum Integracji Społecznej Jozue w Częstochowie, utworzonego na mocy Decyzji Wojewody Śląskiego 
Nr PSIIIa.862.2.10.2018 z dnia 5 października 2018 roku. W wyniku analizy merytorycznej 
i finansowej złożonego wniosku oraz po przeprowadzeniu weryfikacji wniosku w siedzibie Centrum, Zarząd Województwa Śląskiego odmówił udzielenia dotacji na pierwsze wyposażenie tego Centrum. 

Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania alkoholizmowi

W 2019 roku Zarząd Województwa Śląskiego w ramach Konkursu ofert na realizację zadań w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień w województwie śląskim 
w 2019 roku założono wsparcie działań m.in. w obszarze – Rozwiązywanie problemów alkoholowych w województwie śląskim, w tym:
1.	Wspieranie działalności środowisk abstynenckich.
2.	Oddziaływania na rzecz zapobiegania szkodom powodowanym piciem alkoholu przez kobiety w ciąży.
3.	Wspieranie działalności placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży.
4.	Wspieranie działań na rzecz osób i rodzin dotkniętych (lub zagrożonych) problemem alkoholowym, w tym przemocy.
5.	Wspieranie działań na rzecz reintegracji społecznej osób uzależnionych od alkoholu 
z uwzględnieniem osób przebywających lub opuszczających zakłady penitencjarne.
Do udziału w powyższym przedsięwzięciu uprawnione były organizacje pozarządowe 
i podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku 
o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, których cele statutowe lub przedmiot działalności dotyczą spraw objętych zadaniami określonymi w art. 2 ustawy z dnia 
11 września 2015 roku o zdrowiu publicznym. Po przeprowadzeniu konkursu, Zarząd Województwa Śląskiego przyznał dotacje na realizację 11 projektów z zakresu profilaktyki 
i rozwiązywania problemów alkoholowych.

Monitorowanie problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych

Zgodnie z art. 21 pkt 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej opracowano raport Ocena zasobów pomocy społecznej. Województwo śląskie 2019. Powyższy dokument powstał na podstawie ocen sporządzonych przez gminy i powiaty województwa śląskiego. Zawiera informacje dotyczące: sytuacji społecznej i demograficznej, liczby osób korzystających ze świadczeń pomocy społecznej, przyczyn jej udzielania, zasobów kadrowych i instytucjonalnych, środków przeznaczonych na finansowanie świadczeń oraz dane dotyczące współpracy z organizacjami pozarządowymi. W raporcie zamieszczono również informacje na temat liczby osób i rodzin objętych pomocą społeczną z tytułu narkomanii w województwie śląskim. 
W 2019 roku opracowano także Raport wskaźnikowy za lata 2014-2017 z wdrażania Strategii Polityki  Społecznej  Województwa Śląskiego na lata 2006-2020. Aktualizacja 2015. Powyższy raport obejmował m.in. wskaźniki monitoringowe przyjęte dla celu strategicznego 6: Wspieranie działań na rzecz profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w rodzinie. 
W ramach prac nad Strategią Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na lata 2020-2030 opracowano tabele zawierające 18 wskaźników realizacji celu strategicznego 6 Profilaktyka 
i rozwiązywanie problemów uzależnień oraz przeciwdziałanie przemocy w rodzinie, składające się ze źródła danych oraz wartości docelowej (planowanej do osiągnięcia 
do 2030 roku). 

Edukacja publiczna z obszaru profilaktyki uzależnień

Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego prowadził kolportaż Serwisu Informacyjnego Uzależnienia (rocznik 2019) wśród podmiotów zajmujących się przeciwdziałaniem narkomanii, w tym ROPS, samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej dla których podmiotem tworzącym jest Województwo Śląskie oraz organizacje pozarządowe. 

IV.  PODSUMOWANIE, WNIOSKI I REKOMENDACJE

Realizacja w 2019 roku Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim 
na lata 2017-2020 miała na celu ograniczenia zjawiska narkomanii w województwie śląskim. Mając na względzie rekomendacje z 2018 roku, w okresie sprawozdawczym realizowane zostały przedsięwzięcia na rzecz przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim 
w celu: 
•	zwiększenia świadomości społecznej w zakresie właściwego postrzegania problemów narkotyków i narkomanii,
•	wzmocnienia oddziaływań profilaktyki narkomanii na jej różnych poziomach,
•	wsparcia osób i rodzin z problemem narkomanii,
•	wsparcia procesu leczenia uzależnienia i współuzależnienia,
•	diagnozowanie problemów związanych z narkotykami i narkomanią.
Środki finansowe na realizację Programu pochodziły z dochodów uzyskiwanych przez Województwo Śląskie z tytułu wydawania zezwoleń na obrót hurtowy napojami alkoholowymi o zawartości do 18% alkoholu, zgodnie z art. 93 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 października 1982 roku o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Mając na uwadze wyniki bieżących statystyk oraz dotychczasowe doświadczenie 
w realizacji zadań na rzecz przeciwdziałania narkomanii, w 2020 roku rekomenduje się:
1.	Wspieranie działalności realizowanej w szczególności przez organizacje pozarządowe oraz gminy z zakresu profilaktyki uzależnień, z uwzględnieniem tematyki zażywania nowych substancji psychoaktywnych. Priorytetowym są także oddziaływania profilaktyczne wdrażające strategie i programy profilaktyki uniwersalnej, selektywnej i wskazującej, przeznaczone dla uczniów, rodziców 
i wychowawców, osób eksperymentujących, używających ryzykowanie i szkodliwie substancji psychoaktywnych. Szczególnie ważne jest wspieranie realizacji programów profilaktycznych o naukowych podstawach lub o potwierdzonej skuteczności, jak też programów rekomendowanych.
2.	Systematyczne realizowanie działań na rzecz osób zagrożonych uzależnieniem oraz dotkniętych problemem narkotykowym, w tym w szczególności członków rodzin oraz osób bliskich, jest jednym z ważniejszych zadań Województwa Śląskiego w tym obszarze. Ważne jest zwiększanie dostępu do pomocy terapeutycznej 
i rehabilitacyjnej, wspieranie programów ograniczania szkód zdrowotnych dla osób używających substancji psychoaktywnych w sposób szkodliwy oraz osób uzależnionych od narkotyków czy alkoholu, jak również realizacja działań służących rehabilitacji oraz reintegracji osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych. 
3.	Istotnym jest zapewnienie właściwych warunków lokalowych do prowadzenia programów terapeutycznych, wzrost jakości i dostępności świadczeń, dostosowanie pomieszczeń i budynków do przyjęcia pacjentów niepełnosprawnych oraz ich dostosowanie do norm określonych przepisami dla podmiotów wykonujących działalność leczniczą.
4.	Realizację wysokiej jakości działań w zakresie przeciwdziałania uzależnieniom poprzez zapewnienie profesjonalnej kadry specjalistów, w tym kontynuowanie realizacji przedsięwzięć (szkoleń, konferencji, forów) związanych z doskonaleniem zawodowym osób pracujących w tym obszarze. 
5.	Kontynuację działań na rzecz edukacji publicznej mieszkańców województwa śląskiego służącej zwiększaniu świadomości społecznej w zakresie niebezpieczeństw związanych z podejmowaniem zachowań ryzykownych i zażywania substancji psychoaktywnych, w tym również w odniesieniu do nowych substancji psychoaktywnych. Narkomania stanowi poważny problem społeczny i medyczny, 
a związane z nią zagrożenia, wymagają zwiększenia świadomości społecznej 
w obszarze zagrożeń jakie niesie i konsekwencji jakie powoduje. Stan wiedzy w tym zakresie jest nadal niewystarczający, dlatego konieczne jest propagowanie rzetelnych informacji na ten temat. Ważna jest także edukacja publiczna prowadzona m.in. 
we współpracy z Wojewódzką Stacją Sanitarno – Epidemiologiczną w Katowicach.
6.	Bieżące diagnozowanie sytuacji prowadzone w formie analiz i ekspertyz, uwzględniające m.in. skalę i rodzaj problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych oraz ich ocenę na różnych płaszczyznach. Ważna jest również synteza zadań prowadzonych w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień, która pozwoli na wyznaczanie dalszych kierunków działań oraz ich realizację, adekwatną do potrzeb.