Centra Zdrowia Psychicznego w Województwie Śląskim 
– strategia rozwoju

Departament Nadzoru Podmiotów Leczniczych i Ochrony Zdrowia
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego

Katowice, 2020

Spis Treści

I Wprowadzenie
II Opieka środowiskowa
III Funkcje, struktura i organizacja CZP.
III.1 Funkcjonowanie CZP
III. 2 Struktura CZP
III. 3 Warunki organizacyjne
IV Pilotaż Centrów Zdrowia Psychicznego
V CZP w województwie śląskim

I Wprowadzenie

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017-2022 (dalej NPOZP) przyjęty rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2017 r., ma na celu m.in. zapewnienie osobom z zaburzeniami psychicznymi wielostronnej opieki adekwatnej do ich potrzeb. Cel ten ma być  realizowany poprzez między innymi upowszechnienie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej, opartego na Centrach Zdrowia Psychicznego (dalej CZP).

NPOZP nałożył na samorządy województw, powiatów szereg zadań w zakresie upowszechniania środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej, w tym tworzenia CZP. 
Do zadań samorządu województwa należy między innymi opracowanie we współpracy z samorządami powiatów dokumentu określającego strategię rozwoju zasobów ochrony zdrowia psychicznego w zakresie CZP oraz przemieszczania ogólnych oddziałów psychiatrycznych ze szpitali monospecjalistycznych do szpitali wielospecjalistycznych lub tworzenia takich oddziałów w szpitalach wielospecjalistycznych. 
Zadaniem powiatów jest natomiast upowszechnianie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej poprzez tworzenie CZP.
Zadaniem jednostek samorządów terytorialnych jest wzajemna współpraca w zakresie realizacji zadań dotyczących upowszechnienia środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej oraz skoordynowania dostępnych form opieki i pomocy.

II Opieka środowiskowa

Psychiatria środowiskowa jest nowoczesnym modelem rozwoju psychiatrii, w którym leczenie i rehabilitację osób z zaburzeniami psychicznymi prowadzi się w naturalnym środowisku społecznym pacjenta.

Główne zasady psychiatrii środowiskowej są następujące:
•	Celem leczenia i rehabilitacji jest przywrócenie pacjentowi w możliwie krótkim czasie zdolności, niezbędnych do życia we własnym środowisku społecznym.
•	Cele interwencji psychiatrycznej mają charakter wybiórczy i są formułowane w konkretny sposób.
•	Preferuje się krótkoterminowe strategie pomocy w trudnych emocjonalnie sytuacjach życiowych.
•	Ważne jest wczesne rozpoznanie sytuacji życiowej pacjenta, ponieważ zapobiega to jego izolacji społecznej lub uzależnieniu od lecznictwa psychiatrycznego.
•	Preferowanym miejscem interwencji terapeutycznej jest naturalne środowisko pacjenta.
•	Na wszystkich etapach postępowania terapeutycznego korzysta się z pomocy osób ważnych dla pacjenta (zarówno z rodziny, jak i spoza niej), a zadaniem terapeuty jest odbudowa naturalnego systemu oparcia chorego.
•	Pomoc dla osób z zaburzeniami psychicznymi powinna być wszechstronna, łatwo dostępna, akceptowana przez pacjenta, powinny jej udzielać różnorodne ruchome służby, działające we współpracy z miejscową społecznością.
•	Wewnętrzna organizacja służb psychiatrycznych charakteryzuje się wymiennością ról w zespole terapeutycznym, szerokim zakresem odpowiedzialności średniego personelu medycznego i pracowników niemedycznych oraz możliwością zatrudniania nieprofesjonalistów, pochodzących z miejscowej społeczności.

Działalność psychiatrii środowiskowej w Polsce pokrywa się ze światowymi trendami, a obejmują one:
•	odchodzenie od psychiatrii izolacyjnej;
•	deinstytucjonalizacja usług świadczonych na rzecz osób z zaburzeniami psychicznymi;
•	rozwijanie form pozaszpitalnych lecznictwa i pomocy chorym;
•	propagowanie kompleksowego modelu terapii;
•	obejmującego farmakoterapię, psychoterapię i rehabilitację;
•	tworzenie systemów oparcia społecznego;
•	tworzenie zespołów terapeutycznych, środowiskowych cechujących się wymiennością ról, wysoką odpowiedzialnością personelu średniego, włączaniem nieprofesjonalistów.

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego (NPOZP) wskazuje, że opieka psychiatryczna powinna odchodzić od modelu lecznictwa stacjonarnego, w którym dominuje pozycja dużego szpitala psychiatrycznego, w kierunku powszechnie dostępnych i zróżnicowanych form opieki środowiskowej. Opieka psychiatryczna powinna stać się opieką środowiskową zorganizowaną w CZP.

Przeniesienie opieki psychiatrycznej do środowiska lokalnego poprawi jakość leczenia - jego dostępność, ciągłość oraz kompleksowość. Sprawność warunków świadczenia pomocy                         w obszarze leczenia psychiatrycznego, pomoże również chorym w odzyskiwaniu zdrowia, pozycji społecznej, oczekiwanej jakości życia jak również stworzy warunki do społecznej integracji osób            z zaburzeniami psychicznymi oraz będzie przeciwdziałać stygmatyzacji i wykluczeniu osób                     z zaburzeniami psychicznymi. Środowiskowy model opieki psychiatrycznej pomoże również ograniczyć rozmiary i negatywne skutki hospitalizacji.

III Funkcje, struktura i organizacja CZP

CZP realizuje środowiskową opiekę psychiatryczną, której celem jest:
•	poprawa jakości leczenia psychiatrycznego – jego dostępności, ciągłości, kompleksowości, dostosowania do potrzeb, możliwej do osiągnięcia skuteczności i godziwości warunków świadczenia pomocy;
•	pomoc chorym w odzyskiwaniu zdrowia, pozycji społecznej, oczekiwanej jakości życia;
•	tworzenie warunków do społecznej integracji osób z zaburzeniami psychicznymi oraz   przeciwdziałanie stygmatyzacji i wykluczeniu;
•	ograniczenie rozmiarów i negatywnych skutków hospitalizacji;
•	uruchomienie inicjatyw i zasobów lokalnej społeczności na rzecz ochrony zdrowia psychicznego.

III.1 Funkcjonowanie CZP

Kompleksowość opieki świadczonej przez CZP wynika:
•	z indywidualizacji i koordynacji pomocy udzielanej poszczególnym chorym;
•	ze zróżnicowania udostępnianych świadczeń zdrowotnych;
•	z koordynacji świadczeń zdrowotnych i społecznych;
•	z dostosowania struktury organizacyjnej do potrzeb lokalnej wspólnoty społecznej.

CZP dla dorosłych tworzy się w celu zapewnienia opieki, docelowo na obszarze zamieszkałym przez nie więcej niż 200 tys. mieszkańców z zastrzeżeniem, że liczba ta może być odpowiednio dostosowana do szczególnych uwarunkowań terytorialnych występujących na danym obszarze lub innych okoliczności uzasadniających inną liczbę mieszkańców. Gęstość sieci (rozmieszczenie) CZP oraz zasięg ich terytorialnej odpowiedzialności określa plan umiejscowienia CZP.

Odpowiedzialność terytorialna oznacza zobowiązanie do objęcia opieką każdego zgłaszającego
się po pomoc mieszkańca określonego administracyjnie obszaru działania CZP.
Umiejscowienie CZP – pozaszpitalna infrastruktura CZP co do zasady powinna być w całości
zlokalizowana na obszarze odpowiedzialności terytorialnej. W przypadku braku dostępu do bazy szpitalnej na tym obszarze, dopuszczalne jest zapewnienie (w szczególności umowa                                     z podwykonawcą, konsorcjum) całodobowych świadczeń szpitalnych CZP dla dorosłych w szpitalu najbliższym temu obszarowi.
Pomoc w przypadkach nagłych i pilnych – CZP zapewnia, w miarę możliwości, natychmiastową pomoc w przypadkach nagłych, a w przypadkach pilnych – w czasie nie dłuższym niż 72 godziny.

CZP udziela pomocy:
•	czynnej, tj. leczenia i wsparcia osobom z przewlekłymi zaburzeniami psychicznymi, wymagającym ciągłości opieki, aktywnego podtrzymywania kontaktu i wyprzedzającego rozwiązywania problemów;
•	długoterminowej – innym osobom z przewlekłymi zaburzeniami psychicznymi;
•	krótkoterminowej – osobom z zaburzeniami epizodycznymi lub nawracającymi;
•	doraźnej – osobom w stanach nagłych i pilnych;
•	konsultacyjnej – innym osobom potrzebującym świadczeń diagnostycznych lub porad.

Pierwsza rejestracja chorego następuje w ambulatorium CZP, poza wyjątkowymi okolicznościami związanymi z ryzykiem dla życia chorych albo dla zdrowia lub życia innych osób.
Podmiot prowadzący CZP może również posiadać umowę o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie leczenia uzależnień.

III. 2 Struktura CZP

CZP dla dorosłych składa się co najmniej z zespołu:
•	ambulatoryjnego (przychodni) – zadania: porady lekarskie i psychologiczne, indywidualna i grupowa pomoc psychoterapeutyczna, czynności pielęgniarskie, interwencje socjalne;
•	środowiskowego (mobilnego) – zadania: wizyty domowe, terapia indywidualna i grupowa, praca z rodziną, treningi umiejętności, budowanie sieci oparcia społecznego, zajęcia i turnusy rehabilitacyjne;
•	dziennego – zadania: hospitalizacja dzienna psychiatryczna w celu zintensyfikowania oddziaływań diagnostycznych, terapeutycznych lub rehabilitacyjnych; 
•	szpitalnego – zadania: całodobowa opieka szpitalna w sytuacjach nacechowanych znacznym nasileniem zaburzeń lub związanym z nimi ryzykiem – podstawowym i docelowym rozwiązaniem są świadczenia oddziału psychiatrycznego w lokalnym szpitalu ogólnym.

Personel CZP może pracować jednocześnie w więcej niż jednym zespole.
Oddziałem szpitalnym kieruje lekarz posiadający tytuł specjalisty w dziedzinie psychiatrii. Punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny zapewnia szybką rejestrację, koordynację świadczeń oraz                               w koniecznych przypadkach interwencję kryzysową – jest dostępny przez 7 dni w tygodniu, w miarę możności przez całą dobę.
CZP ściśle współdziała w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych i społecznych pacjentów z podmiotami świadczącymi oparcie społeczne, aktywizację społeczno-zawodową i inne aktywności pomocowe na terenie odpowiedzialności terytorialnej centrum.
Inne zespoły o zadaniach wyspecjalizowanych mogą być w miarę możliwości udostępniane przez CZP dla wybranych grup chorych (np. zespoły: dla zaburzeń nerwicowych, psychogeriatryczne, rehabilitacyjne) lub w celu realizacji niezbędnych świadczeń szczególnych (np. pomoc kryzysowa, hostele, turnusy).
Alternatywne formy wsparcia i leczenia (wobec tradycyjnych, np.: mieszkania kryzysowe) można tworzyć w centrum, jeżeli regulacje prawne, dostępne środki i posiadane kompetencje na to pozwalają i jeżeli odpowiadają one na realne zapotrzebowanie osób objętych opieką.
Zespół dziecięco-młodzieżowy może, jeżeli uzasadniają to potrzeby i zasoby lokalne, funkcjonować w ramach jednego podmiotu leczniczego, w integracji z CZP dla dorosłych (wyspecjalizowany zespół dziecięco-młodzieżowy CZP).

III. 3 Warunki organizacyjne

Forma prawna – CZP jest podmiotem/zakładem leczniczym lub funkcjonuje jako konsorcjum
podmiotów lub zakładów.
Zespół (oddział) szpitalny – może być udostępniany w ramach umowy z innym podmiotem
leczniczym.
Finansowanie świadczeń zdrowotnych CZP powinno umożliwiać objęcie kompleksową opieką
psychiatryczną pacjentów z obszaru funkcjonowania CZP. Finansowanie świadczeń
społecznych wynika z obowiązujących aktualnie regulacji.
IV Pilotaż Centrów Zdrowia Psychicznego

Utworzone dotychczas CZP funkcjonują w ramach programu pilotażowego realizowanego na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 kwietnia 2018 r. w sprawie programu pilotażowego w centrach zdrowia psychicznego. Pilotaż jest finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Prawidłową jego realizację nadzoruje i koordynuje Minister Zdrowia przy pomocy Biura ds. Pilotażu. Program pilotażowy jest realizowany od 1 lipca 2018 r., a jego zakończenie ma nastąpić najpóźniej do 30 czerwca 2021 r. Biorą w nim udział podmioty lecznicze zlokalizowane na terenie kraju, wytypowane przez Ministra Zdrowia. 

Obecnie w Polsce działa 31 CZP, w tym dwa na terenie Województwa Śląskiego:
1)	Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej w Cieszynie, 
2)	Specjalistyczny Psychiatryczny Zespół Opieki Zdrowotnej w Bielsku-Białej. 

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 kwietnia 2018 r. w sprawie programu pilotażowego w centrach zdrowia psychicznego z późniejszymi zmianami: 
•	Świadczeniodawca prowadzący centrum posiada następujące komórki organizacyjne, potwierdzone wpisem w rejestrze podmiotów wykonujących działalność leczniczą – część VIII kodu resortowego: 
- 4700 Oddział psychiatryczny; 
- 2700 Oddział dzienny psychiatryczny (ogólny); 
- 1700 Poradnia zdrowia psychicznego; 
- 2730 Zespół leczenia środowiskowego (domowego). 
•	W skład centrum mogą wchodzić inne komórki organizacyjne udzielające świadczeń opieki zdrowotnej z zakresu opieki psychiatrycznej. 
•	Komórki organizacyjne wchodzące w skład centrum są zlokalizowane na obszarze działania centrum. 
•	Oddział psychiatryczny i miejsce udzielania pomocy doraźnej mogą być zlokalizowane poza obszarem działania centrum, z uwzględnieniem konieczności zapewnienia odpowiedniej dostępności publicznym transportem zbiorowym, jednak nie dalej niż w warunkach bliskiego dostępu. 
•	Świadczenia oddziału psychiatrycznego i pomocy doraźnej mogą być udzielane przez podwykonawcę udzielającego świadczeń na zlecenie świadczeniodawcy prowadzącego centrum. Podwykonawca określa komórki organizacyjne, które będą udzielały świadczeń na rzecz centrum zgodnie z pilotażem. 
•	Świadczeniodawca prowadzący centrum może zawrzeć umowę z podwykonawcą obejmującą świadczenia udzielane przez inne komórki niż wymienione w ust. 5. Podwykonawca określa komórki organizacyjne, które będą udzielały świadczeń na rzecz centrum zgodnie z pilotażem. Komórki te nie mogą być zgłoszone przez podwykonawcę do umowy o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie opieki psychiatrycznej zawieranej przez niego z Funduszem.
Na podstawie wniosków z pilotażu zostanie przeprowadzona w całym kraju zmiana systemu opieki psychiatrycznej.

V CZP w województwie śląskim

Samorząd Województwa Śląskiego przyjął w marcu 2019 roku Śląski Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2019-2022 (dalej ŚPOZP). Jednym z głównych celów ŚPOZP jest opracowanie i przyjęcie niniejszego dokumentu, stanowiącego propozycję organizacyjną w systemie psychiatrycznej opieki zdrowotnej, zmierzającą do upowszechnienia środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej i tworzenia warunków do rozwoju CZP w województwie śląskim.

Centrum Zdrowia Psychicznego jest odpowiedzialne za udzielanie wszystkim potrzebującym osobom ze swojego rejonu kompleksowej pomocy psychiatrycznej, w warunkach stacjonarnych, dziennych psychiatrycznych, ambulatoryjnych oraz leczenia środowiskowego. Według zapisów Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego, CZP powinno obejmować obszar zamieszkały przez nie więcej niż 200 tys. mieszkańców. Zgodnie z tą wytyczną, Samorząd Województwa Śląskiego przygotował propozycję planu rozmieszczenia CZP na terenie województwa Śląskiego. 
Poniżej przedstawiono tabelarycznie liczbę ludności województwa śląskiego na poszczególnych obszarach oraz proponowaną liczbę CZP.
Dodatkowo samorząd województwa będzie stymulował zmiany w strukturze podmiotów wykonujących działalność leczniczą, dla których jest podmiotem tworzącym.

Tabela: Ludność województwa śląskiego (stan na 31.12.2019 r.)
Lp.	Wyszczególnienie
województwo/podregion/powiat/miasto na prawach powiatu	Ogółem	Mężczyźni	Kobiety	Liczba planowanych CZP	
1	WOJEWÓDZTWO ŚLĄSKIE	4 517 635	2 177 295	2 340 340	38	
2	PODREGION BIELSKI	667 570	322 901	344 669	4	
3	Powiat bielski	165 960	81 051	84 909	1	
4	Powiat cieszyński	178 191	86 525	91 666	1	
5 	Powiat żywiecki	152 756	74 657	78 099	1	
6	Bielsko-Biała	170 663	80 668	89 995	1	
7	PODREGION BYTOMSKI	437 263	211 103	226 160	4	
8	Powiat lubliniecki	76 451	37 564	38 887	1	
9	Powiat tarnogórski	140 519	68 291	             72 228	1	
10	Bytom	165 263	78 843	86 420	1	
11	Piekary Śląskie 	55 030	26 405	28 625	1	
12	PODREGION CZĘSTOCHOWSKI	510 459	245 236	265 223	5	
13	Powiat częstochowski	134 555	65 908	68 647	1	
14	Powiat kłobucki	84 591	41 683	42 908	1	
15	Powiat myszkowski	70 880	34 194	36 686	1	
16	Częstochowa 	220 433	103 451	116 982	2	
17	PODREGION GLIWICKI	466 491	224 912	241 579	3	
18	Powiat gliwicki	115 528	56 005	59 523	1	
19	Gliwice	178 603	85 756	92 847	1	
20	Zabrze	172 360	83 151	89 209	1	
21	PODREGION KATOWICKI	728 957	348 475	380 482	7	
22	Chorzów	107 807	51 255	56 552	1	
23	Katowice	292 774	139 274	153 500	2	
24	Mysłowice	74 618	36 006	38 612	1	
25	Ruda Śląska 	137 360	66 316	71 044	1	
26	Siemianowice Śląskie	66 841	31 856	34 985	1	
27	Świętochłowice	49 557	23 768	25 789	1	
28	PODREGION RYBNICKI	632 825	307 926	324 899	6	
29	Powiat raciborski	108 211	51 912	56 299	1	
30	Powiat rybnicki	78 213	38 500	39 713	1	
31	Powiat wodzisławski	157 088	76 405	80 683	1	
32	Jastrzębie-Zdrój	88 743	43 253	45 490	1	
33	Rybnik	138 098	67 341	70 757	1	
34	Żory	62 472	30 515	31 957	1	
35	PODREGION SOSNOWIECKI	676 175	323 248	353 160	5	
36	Powiat będziński	148 089	70 463	77 626	1	
37	Powiat zawierciański	117 624	56 874	60 750	1	
38	Dąbrowa Górnicza 	119 373	57 123	62 250 	1	
39	Jaworzno	91 115	44 174 	47 174	1	
40	Sosnowiec	199 974	94 614	105 360	1	
41	PODREGION TYSKI	397 895	193 494	204 401	4	
42	Powiat bieruńsko-lędziński	59 776	29 438	30 338	1	
43	Powiat mikołowski	98 990	48 119	50 871	1	
44	Powiat pszczyński	111 539	54 531	57 008	1	
45	Tychy	127 590	61 406	             66 184	1	
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

Warto podkreślić znaczącą rolę jednostek samorządu szczebla powiatowego w zabezpieczeniu dostępu do opieki psychiatrycznej, gdyż to właśnie powiaty lub miasta na prawach powiatu powinny być podstawowymi jednostkami terytorialnie odpowiadającymi obszarowi działania CZP. 
Tworzenie CZP powinno rozpocząć się w tych obszarach, gdzie aktualnie istnieje infrastruktura i zasoby kadrowe, a samorządy posiadają możliwość utworzenia CZP. Finalnie jednak działania samorządów powinny zmierzać do utworzenia CZP w określonej lokalizacji, zgodnie z zaleceniami NPOZP i niniejszej strategii.
Mapa: Planowane rozmieszczenie CZP w województwie śląskim(w ujęciu liczbowym)