Załącznik nr 1 do kontraktu Województwa Śląskiego

Uwarunkowania społeczno – gospodarcze Województwa Śląskiego

§1
Ocena sytuacji społeczno gospodarczej regionu w okresie poprzedzającym rozpoczęcie realizacji kontraktu wojewódzkiego

Rozwój Województwa Śląskiego wynika z szeregu uwarunkowań społeczno-gospodarczych o zróżnicowanym charakterze. Sytuacja Województwa Śląskiego jest specyficzna na tle innych regionów kraju. Specyfika tej sytuacji ma podłoże społeczne, gospodarcze, a także wynika z zaszłości historycznych. 
Wskutek przeobrażeń makrootoczenia Województwa Śląskiego zmianie uległa (i wciąż ulega) cała jego struktura gospodarcza, społeczna i przestrzenna. Daleko idące zmiany, dotyczące gospodarki, przejawiają się powstawaniem nowych branż, restrukturyzacją funkcjonujących przemysłów ciężkich oraz tworzeniem się nowych podmiotów. Ważnym aspektem przemian gospodarczych jest działalność inwestycyjna podmiotów krajowych i zagranicznych. Sektor małych i średnich przedsiębiorstw, mimo braku akumulacji kapitału pozwalającego na finansowanie dużych inwestycji, jest poprzez swoją elastyczność ważnym elementem kreowania trwałego, stabilnego rozwoju. W sferze społecznej odczuwalny jest problem braku miejsc pracy, co związane jest często z zamykaniem lub restrukturyzacją dużych zakładów przemysłowych własności publicznej. Problemem regionu jest niski odsetek osób z wyższym wykształceniem, mimo funkcjonowania dobrej sieci placówek szkolnictwa wyższego. Baza naukowo-badawcza, stanowiąca zaplecze przemysłu ciężkiego, zmienia swoje oblicze kierując się w stronę usług rynkowych. Odrębnym problemem natury społecznej jest zdekapitalizowany majątek służby zdrowia. Powoduje to niemożność zabezpieczenia świadczeń zdrowotnych dla ludności, zaś problem ten będzie narastał. Przeobrażenia dotyczące warstwy przestrzennej przejawiają się głównie relokacją różnego rodzaju działalności. Zmiany w sposobie zagospodarowania terenu dotyczą miejsca zamieszkania, lokalizacji działalności gospodarczej, czy wreszcie wykorzystywania walorów przyrodniczych do celów turystyczno-rekreacyjnych. Poważnym problemem jest zagospodarowanie obszarów i obiektów poprzemysłowych, a także rewitalizacja podupadających centów miast.
Poszczególne grupy czynników (gospodarcze, społeczne i przestrzenne) wzajemnie na siebie oddziaływają, potęgując pojawiające się problemy. Sprzężenie zwrotne jest zauważalne zwłaszcza na styku między innymi takich obszarów, jak: restrukturyzacja przemysłu – bezrobocie, zanieczyszczenie środowiska przez przemysł i transport – problemy zdrowotne ludności czy dostępność dla turystów – ochrona przyrody. Widoczne jest podupadanie całych dzielnic, związanych z likwidowanymi kopalniami czy hutami – takie osiedla stają się obszarami szczególnie podatnymi na rozwój zachowań patologicznych, szerzenie się biedy i bezrobocia. 
Sytuacja poszczególnych branż jest bardzo zróżnicowana. Wciąż dominujący przemysł ciężki podlega działaniom restrukturyzacyjnym, widoczna jest także zmiana dominujących branż. W ramach sektora produkcyjnego najistotniejsze działania dotyczyć powinny procesów restrukturyzacji przemysłu ciężkiego i wspierania rozwoju sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Drobna wytwórczość, charakteryzująca się wysoką elastycznością i adaptacyjnością, winna współgrać z dużymi inwestycjami.
Bardzo istotną kwestią jest konieczność przestrzegania przez sektor wytwórczy norm środowiskowych. Dotychczasowa bezwzględna eksploracja zasobów przyrodniczych spowodowała zaburzenia równowagi ekosystemu, których skutki będą odczuwalne także przez kolejne pokolenia. Zrównoważenie ekologiczne działalności gospodarczej może zmniejszyć tempo degradacji środowiska i tym samym spowodować poprawę warunków życia mieszkańców regionu.
Poważne problemy związane są z systemem transportowym Województwa Śląskiego. Wskutek narastającego ruchu drogowego układ transportowy staje się niewydolny. Niedostatki w infrastrukturze drogowej objawiają się przede wszystkim w postaci braku remontów istniejących ciągów, których stan się stale pogarsza. Jedną z przyczyn wysokiego udziału transportu samochodowego w przewozie ładunków jest zły stan transportu kolejowego oraz brak rozwiązań multimodalnych. Jedną z przyczyn wzrostu ruchu drogowego jest też ogromna zapaść w publicznym transporcie zbiorowym. Coraz bardziej widoczny staje się brak zrównoważenia transportu, z rosnącą przewagą transportu drogowego. Skutkuje to wzrostem oddziaływania transportu na otoczenie w postaci emisji szkodliwych substancji, hałasu, rozerwania spójnych struktur przestrzennych. Niewydolna sieć transportowa może stać się jednym z poważnych czynników hamujących rozwój Województwa Śląskiego.
Wobec spadku znaczenia przemysłu, zwłaszcza przemysłu wydobywczego i powiązanych gałęzi, wzrasta udział usług w gospodarce. Jest to w naturalny sposób domena małych i średnich przedsiębiorstw, co stanowi podwalinę trwałego rozwoju drobnej przedsiębiorczości.
Także problemy społeczne stanowią uwarunkowanie rozwoju regionu. Rosnące bezrobocie i jego skutki są postrzegane jako podstawowy problem społeczny, rzutujący na ogólny wizerunek regionu. 
Problemy społeczne w sposób silny wpływają na potencjał rozwojowy Województwa Śląskiego, bowiem kapitał ludzki staje się w coraz większym stopniu wyznacznikiem rozwoju. Barierą staje się niski odsetek osób z wyższym wykształceniem w porównaniu z innymi województwami, a także niedostateczny rozwój sektora kształcenia ustawicznego. Istnieją jednak dobre prognostyki dla poprawy sytuacji edukacyjnej. Na terenie Województwa Śląskiego zlokalizowanych jest szereg wyższych uczelni, obecne są też liczne instytucje naukowo-badawcze i wdrożeniowe. Ich dotychczasowa działalność, silnie powiązana z lokowanym w regionie przemysłem ciężkim, ewoluuje w kierunku usług rynkowych. Można zatem liczyć na zdynamizowanie sektora oświaty, jako fundamentu budowania kapitału ludzkiego.
Szereg mankamentów objawia się w działalności służby zdrowia. Wieloletnie zachwianie równowagi ekosystemu doprowadziło do występowania nagminnie wielu niebezpiecznych schorzeń. Niedoinwestowanie w infrastrukturze służby zdrowia widoczne jest zarówno w placówkach lecznictwa otwartego, jak i specjalistycznych placówkach klinicznych. Zjawisko to hamuje rozwój regionu, mimo relatywnie gęstej bazy placówek leczniczych. 
Warunki bytowe ludności to także wyposażenie regionu w placówki kulturalne i ośrodki wypoczynku. Bogata sieć placówek kulturalnych o różnym przekroju działalności, zlokalizowana na obszarze Województwa Śląskiego, umożliwia wszechstronny rozwój regionu i jego mieszkańców. Wspieranie rozwoju kultury ma też inny ważny wymiar, gdyż pozwala łagodzić wizerunek regionu, postrzeganego przez pryzmat ciężkiego przemysłu i zanieczyszczeń.
Bogactwem Województwa Śląskiego są jego walory turystyczne. Zróżnicowany charakter obiektów, leżących w kręgu zainteresowań odwiedzających Województwo obrazuje skalę zjawiska, obejmującego górską turystykę pieszą i rowerową, wspinaczkę skałkową, narciarstwo, a także specyficzną gałąź, jaką jest turystyka przemysłowa. Liczne obiekty centralnej części aglomeracji katowickiej, począwszy od udostępnionych chodników kopalnianych, a skończywszy na wielkomiejskiej zabudowie, stanowią istotny potencjał wymagający zagospodarowania.
Nie można zapominać o gospodarowaniu przestrzenią Województwa Śląskiego jako uwarunkowaniu jego rozwoju. Kluczowym zjawiskiem jest tutaj restrukturyzacja zakładów przemysłowych, pozwalająca na znalezienie nowego wykorzystania uzbrojonych terenów dawnych fabryk, kopalń i hut. Jest to duży potencjał, mogący stanowić o sile przyciągania inwestorów do regionu. Z drugiej strony intensywna eksploatacja terenu jest przyczyną nadmiernych obciążeń środowiska (bezpośrednich i pośrednich). Jest to przyczyną pogarszania się warunków życia mieszkańców.
Odmienne problemy występują na terenach słabo zurbanizowanych. Poziom rozwoju tych terenów wymaga inwestycji komunalnych w zakresie infrastruktury podstawowej. Mimo lepszego w stosunku do reszty kraju zaopatrzenia terenów wiejskich w infrastrukturę komunalną, w odniesieniu do warunków unijnych konieczne jest doprowadzenie do poprawy warunków bytowych ludności.
Atutem regionu jest jego duża lesistość. Zajętość gruntu na cele leśnicze jest w pewnym stopniu antidotum na ogromne zanieczyszczenie środowiska przez przemysł ciężki i transport. Poza terenami aglomeracyjnymi teren jest wykorzystywany na cele rolnicze, a także – coraz częściej – dla celów budownictwa rekreacyjnego.
Można stwierdzić ogólnie, że podstawowym uwarunkowaniem rozwoju Województwa Śląskiego jest jego szeroko rozumiana różnorodność. Jej źródła to zajmowany obszar, sąsiedztwo innych regionów, uwarunkowania historyczne, występowanie złóż surowców, przede wszystkim węgla, wraz z wszystkimi tego konsekwencjami oraz inne czynniki. Z racji swej różnorodności region może osiągać sukcesy na różnych polach, osiągając tym samym przestrzennie zrównoważony rozwój. 

§ 2

Pomoc publiczna dla regionu udzielona w latach 2001-2003
1)	Krajowa
2)	Zagraniczna

1)	Pomoc publiczna krajowa 

W wyniku reformy administracji publicznej (Ustawa z dnia 12 maja 2000 r. o wspieraniu rozwoju regionalnego) nastąpiła zmiana sposobu zarządzania, administrowania i organizacji przepływu środków publicznych. Celem dokonanej zmiany było usprawnienie finansowania najtrudniejszych zadań inwestycyjnych o charakterze regionalnym, pochłaniających najwięcej środków z budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Najważniejsze problemy, konieczne do rozwiązania na szczeblu regionalnym, zawarte zostały w specjalnej umowie nazwanej kontraktem wojewódzkim. Stanowi on formalny wyraz wypracowania wspólnych działań przez stronę rządową i samorząd szczebla wojewódzkiego w zakresie polityki regionalnej.
Istotą kontraktów wojewódzkich było w założeniach ukazywanie całkowitego strumienia wydatków inwestycyjnych, realizowanych w danym regionie ze środków centralnych. Ze środków finansowych, ujętych w kontrakcie, realizowane są inwestycje o kluczowym znaczeniu dla rozwoju regionu.
Tekst kontraktu wojewódzkiego dla Województwa Śląskiego na lata 2001 – 2003 był zmieniany w trakcie jego obowiązywania. Bieżące korekty dokonywane były na mocy porozumienia stron – rządowej i samorządowej. Aktualny kształt kontraktu został nadany mocą „Porozumienia w sprawie zmiany kontraktu wojewódzkiego dla Województwa Śląskiego zawartego dnia 19 czerwca 2001 r. w Warszawie pomiędzy Radą Ministrów a Samorządem Województwa Śląskiego”, które zostało podpisane 2 października 2003 roku.

Środki przewidziane na okres 2001-2003 
w kontrakcie wojewódzkim dla Województwa Śląskiego

Środki:	Kwota (tys. zł)	
- z budżetu państwa	417 330,0	
- ministrów „właściwych”	133 459,2	
- z budżetu Unii Europejskiej	161 440,0	
- z budżetów jednostek samorządu terytorialnego, w tym:	331 299,0	
                  dofinansowanie przez samorządy 25 % wartości na realizację
                  programów PHARE	28 013,0	
                 samorząd województwa	17 196,0	
                 samorządy powiatów	5 340,0	
                 środki z subwencji drogowej DTŚ	225 690,0	
                 samorządy gminne	25 060,0	
- z budżetów innych jednostek uprawnionych	70 473,0	
- załącznik 24 Kontraktu DTŚ kredyt EBI	234 270,0	
ŁĄCZNA SUMA ŚRODKÓW	1 348 271,2	

Powyższe środki obejmują swoim zakresem 218 zadań. Poszczególne zadania znajdują się na różnym etapie realizacji. 
Lista zadań zakończonych w wyniku realizacji kontraktu:
•	Wojewódzki Szpital Neuropsychiatryczny w Lublińcu – budowa kuchni;
•	Zakończenie budowy siedziby Wojewódzkiego Ośrodka Medycznego w Częstochowie;
•	Adaptacja budynku dla potrzeb Kolegium Nauczycielskiego w Bielsku-Białej;
•	Wodociąg Dziećkowice – budowa 3 ciągu technologicznego z rurociągami;
•	Linia ozonu i węgla aktywnego dla Zakładu Produkcji Wody w Goczałkowicach;
•	Szpital Wojewódzki w Bielsku-Białej.
Lista zadań wysoko zaawansowanych w wyniku realizacji kontraktu:
•	Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Rybniku;
•	Modernizacja Stadionu Śląskiego w Chorzowie;
•	Kompleksowa przebudowa tramwajowej infrastruktury technicznej w aglomeracji katowickiej;
•	Budowa pawilonu onkologicznego przy Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Częstochowie;
•	Opera Śląska w Bytomiu – remont, modernizacja, rozbudowa.
Lista dużych zadań inwestycyjnych koordynowanych przez Powiaty, realizowanych w ramach kontraktu:
•	Szpital Miejski w Raciborzu;
•	Szpital Śląski w Cieszynie.
Na dzień 31 grudnia 2003 r. realizowano 207 zadań, objętych kontraktem wojewódzkim. Ogólna kwota, przeznaczona na ich realizację wynosi 772 253,0 zł.

Zadania realizowane na dzień 31 grudnia 2003 r.

Środki i zadania	Kwota (tys. zł)	
- z budżetu państwa (80 zdań)	357 707,5	
                 w tym niewygasające	7 536,0	
- z budżetów ministrów „właściwych” (127 zadań)	344 409,1	
- z budżetów jednostek samorządu terytorialnego (66 zadań), w tym:	70 136,4	
                 województwa (2 zadania)	2 315,9	
                 powiatów (26 zadań)	21 455,1	
                 gmin (36 zadań)	46 067,3	
                 z budżetów innych podmiotów uprawnionych (2 zadania)	297,9	
SUMA ŚRODKÓW (207 zadań)	772 253,0	

Stopień realizacji zadań jest różny. W przypadku zadań zakończonych dokonano lub dokonuje się ich kompleksowej analizy pod kątem osiągniętego rezultatu, jak również oddziaływania na otoczenie. Pozostałe zadania są monitorowane w sposób bieżący.
W okresie trwania kontraktu dokonywane są korekty wielkości środków, przeznaczanych na poszczególne zadania. Przesunięcia środków mają charakter dostosowujący do potrzeb, możliwości i bieżących priorytetów – są one wprowadzane na mocy porozumienia stron. 
Zadania, realizowane w oparciu o kontrakt wojewódzki, obejmują swym zakresem następujące kategorie:
•	zadania oświatowe;
•	zadania z zakresu ochrony zdrowia;
•	zadania z zakresu kultury i ochrony dziedzictwa narodowego;
•	zadania z zakresu kultury fizycznej i sportu;
•	opieka społeczna;
•	rozwój przedsiębiorczości;
•	kanalizacja sanitarna i ochrona środowiska;
•	wodociągi;
•	transport.
Szeroki przekrój realizowanych zadań staje się fundamentem kompleksowego rozwoju regionu, pozbawionego marginalizacji jakiejkolwiek dziedziny. 
Realizacja zadań przebiega w oparciu o umowy wykonawcze z zaplanowanymi zakresami rzeczowymi. Środki finansowe, ujęte w planach finansowych, wykorzystano w bardzo wysokim stopniu. Stopień ich wykorzystania (bez środków niewygasających) na dzień 31.12.2003 r. wyniósł 96,54 %. Zadania niezrealizowane stanowią wielkość marginalną.

2)Pomoc publiczna zagraniczna

Program PHARE SSG (Spójność Społeczna i Gospodarcza) w latach 2001-2003
Cel programu: zwiększenie spójności społeczno – gospodarczej regionu poprzez rozwój zasobów ludzkich, pomoc dla sektora MŚP, inwestycje infrastrukturalne poprawiające konkurencyjność regionu.

Phare 2001 SSG – alokacja środków z UE dla województwa wynosi ogółem 19,00 mln Euro
Memorandum finansowe podpisane dnia 20.12.2001 roku.
Z tego do tej pory wykorzystano kwotę dotacji w kwocie 11,95 mln Euro:
•	Rozwój zasobów ludzkich – 2,27 mln Euro
•	Modelowe przekształcenie zdegradowanego obszaru poprzemysłowego w sferę aktywności społeczno – gospodarczej w Tychach – 2,93 mln Euro
•	Rozwój infrastruktury transportowej – budowa obwodnicy Ustronia - 2,50 mln Euro
•	Budowa centrum przedsiębiorczości „Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości” w Cieszynie – 1,77 mln Euro
•	Rozwój sektora MŚP (program horyzontalny w ramach PHARE 2001) – 2,48 mln Euro
Projekty są w trakcie realizacji.

Phare 2003 SSG – dnia 16 lipca 2003 roku podpisane zostało memorandum finansowe, na mocy którego alokacja środków z UE dla województwa wynosi ogółem 13,51 mln Euro, w tym:
•	„Nowe Gliwice” - projekt infrastrukturalny 9,51 mln Euro
•	MŚP 2,00 mln Euro
•	Fundusz dotacji dla przedsiębiorstw eksportowych 0,40 mln Euro
•	Fundusz dotacji inwestycyjnych 1,26 mln Euro
•	Pomoc techniczna 0,34 mln Euro

Program ISPA
Cel programu: Lepsze przygotowanie krajów stowarzyszonych do członkostwa w UE w dziedzinie gospodarczej infrastruktury dotyczącej w szczególności ochrony środowiska i transportu. (Program zarządzany na szczeblu centralnym)

Z środków przewidzianych programem ISPA w latach 2000 – 2003 dla Województwa Śląskiego została przeznaczona dotacja w łącznej wysokości 264 178 390 Euro, w tym:
na komponent środowiskowy   kwota:   76 328 140 Euro
na komponent transportowy     kwota: 187 850 250 Euro

Program Współpracy Przygranicznej (PHARE CBC)
duże projekty infrastrukturalne realizowane
w  województwie śląskim, które otrzymały dofinansowane w ramach programu Phare CBC 

Program Współpracy Przygranicznej PHARE CBC Polska  - Czechy 2001.

Modernizacja układu komunikacyjnego w kierunku przejść granicznych; Pietraszyn – Sudice i Chałupki – Bohumin

Wnioskodawca: 		Urząd Miasta Racibórz
Wartość projektu:		2,689 MEURO
w tym: Phare 	      		2,016 MEURO

Program Współpracy Przygranicznej PHARE CBC Polska  - Słowacja 2002.

Modernizacja drogi wojewódzkiej nr 945 Jeleśnia – granica Państwa stanowiąca dojazd do polsko-słowackiego drogowego przejścia granicznego Korbielów - Orawska Polhora

Wnioskodawca: Zarząd Dróg Wojewódzkich w Katowicach
Wartość projektu:		 3,50 MEURO
w tym: Phare 	      	             1,75 MEURO

§ 3

Zakładane efekty społeczno – gospodarcze do osiągnięcia w roku 2004 w związku z realizacją kontraktu

Przekazanie środków finansowych przez stronę rządową na rzecz Województwa Śląskiego pozwoli osiągnąć szereg celów, stanowiących podwalinę rozwoju regionu. Zakres oddziaływania jest jednak szerszy, co wynika z istoty sprzężenia zwrotnego inwestowanych środków.
Istotnym efektem, zamierzonym do osiągnięcia w 2004 roku, jest poprawa stanu infrastruktury transportowej. Pozwoli to na zwiększenie bezpieczeństwa ruchu drogowego. Wskutek narastającego obciążenia transportem i dużego stopnia przeciążenia infrastruktury jest to także warunek dalszego rozwoju regionu. Rozwój pasażerskiego transportu zbiorowego pozwoli zbliżyć system transportowy do stadium zrównoważenia i ograniczyć negatywny wpływ motoryzacji indywidualnej na środowisko. Realizowane zadania z zakresu ochrony zdrowia spowodują zwiększenie dostępności opieki medycznej – zarówno podstawowej, jak i wysoko specjalistycznej. Jest to szczególnie ważne wobec degradacji środowiska w aglomeracjach przemysłowych i pogorszeniu tym samym warunków życia ich mieszkańców. Działania na polu kultury, turystyki i rekreacji mają na celu wzmacnianie endogenicznego potencjału regionu i kształtowanie świadomości społecznej. Wykorzystanie szansy, jaką jest różnorodność Województwa Śląskiego, pozwoli na aktywizację wszystkich jego części oraz rozwój nowych gałęzi gospodarki. Celem działań z zakresu edukacji jest poprawa warunków kształcenia. Jest to odpowiedź na wzrastającą rolę kapitału ludzkiego jako czynnika konkurencyjności regionu. Realizacja zadań z zakresu pomocy społecznej pozwoli na efektywniejsze działania skierowane na najbiedniejszych i najbardziej potrzebujących. Restrukturyzacja przemysłu ciężkiego powoduje bowiem, że oddziaływanie bezrobocia, obejmującego całe dzielnice, staje się problemem całej społeczności. Równocześnie celem działań jest pobudzanie przedsiębiorczości. Służyć temu ma udostępnianie relatywnie tanich środków pieniężnych przez regionalną sieć instytucji wsparcia biznesu, zwłaszcza instytucji finansowych.
Poszczególne cele są wzajemnie skorelowane. Ich efekty będą odczuwalne także w dalszej  perspektywie.