Załącznik do Sprawozdania z przebiegu i wyników konsultacji projektu programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 wraz z Prognozą oddziaływania na środowisko
Zestawienie uwag i wniosków zgłoszonych w trakcie konsultacji społecznych do projektu programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027
Lp.	Zgłaszający	subregion	Część dokumentu	nr str.	Treść uwagi	Uzasadnienie uwagi	Odniesienie się do uwagi*	
1.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Rekomenduje się udzielenie wsparcia finansowego w formule dotacji bezzwrotnej na projekty związane z wymianą/modernizacją oświetlenia przestrzeni publicznej na efektywne energetycznie	W projekcie programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027” planuje się wykorzystanie instrumentów finansowych mieszanych w ramach jednej opcji (w tym dotacja na wsparcie techniczne) dla projektów związanych z modernizacją oświetlenia ulicznego. 
Rekomendowane zastosowanie formy dotacji bezzwrotnej wynika z faktu, że przedsięwzięcia z zakresu wymiany/modernizacji oświetlenia przestrzeni publicznej realizowane są w ogólnym interesie publicznym oraz przy ograniczonych możliwościach finansowych JST.	Uwaga nieuwzględniona. Projekty z zakresu oświetlenia wykazują się oszczędnościami więc powinny być realizowane w formule zwrotnej. Wykazują także potencjał do PPP. Dodatkowo, z roboczych konsultacji z KE wynika, że wsparcie w tym obszarze może być udzielone tylko pod warunkiem wprowadzenia IF.	
2.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	99, 101	W ramach celu szczegółowego RSO2.4. „Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu (…)” w treści dokumentu rekomenduje się ujednolicenie zapisów dotyczących zastosowania narzędzi terytorialnych (ZIT) w finansowaniu projektów	W projekcie programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027” na str. 99 w tabeli „Wskazanie konkretnych terytoriów (…)” zawarta została informacja, że w ramach celu szczegółowego RSO2.4. nie planuje się realizacji interwencji 
z wykorzystaniem narzędzi terytorialnych.
Na str. 101 w tabeli nr 6 podana została natomiast dla celu szczegółowego RSO2.4. kwota środków finansowych w ramach ZIT – funkcjonalne obszary miejskie.
Zapisy dokumentu w powyższym zakresie są niespójne.	Uwaga uwzględniona, zapisy w tym zakresie zostaną uspójnione.	
3.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice		2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)	116, 118	W ramach celu szczegółowego RSO2.7. „Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej (…)” w treści dokumentu rekomenduje się ujednolicenie zapisów dotyczących zastosowania narzędzi terytorialnych (ZIT) w finansowaniu projektów	W projekcie programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027” na str. 116 w tabeli „Wskazanie konkretnych terytoriów (…)” nie została zawarta informacja, że w ramach celu szczegółowego RSO2.7. planuje się realizację interwencji z wykorzystaniem narzędzi terytorialnych (ZIT).
Na str. 118 w tabeli nr 6 podana została natomiast dla celu szczegółowego RSO2.7. kwota środków finansowych w ramach ZIT – funkcjonalne obszary miejskie.
Rekomenduje się uzupełnienie zapisów dokumentu dla celu szczegółowego RSO2.7. w tabeli „Wskazania konkretnych terytoriów (…)” o planowane wykorzystanie narzędzi terytorialnych (ZIT).	Uwaga uwzględniona, zapisy w tym zakresie zostaną uspójnione.	
4.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	119, 120	„Wsparcie zostanie przeznaczone na budowę dróg rowerowych lub ciągów pieszo-rowerowych zapewniających skomunikowanie z centrami/węzłami
przesiadkowymi. Inwestycje muszą być zgodne z jednolitymi standardami i wytycznymi dot. kształtowania infrastruktury rowerowej określonymi w ramach Regionalnej Polityki Rowerowej Województwa Śląskiego”.
Nie uwzględniono miejskich połączeń rowerowych (dróg dla rowerów) na terenach nieobjętych bezpośrednim oddziaływaniem węzłów przesiadkowych.	Dodanie zapisu dotyczącego miejskich połączeń rowerowych pozwoli na realizację dróg rowerowych międzydzielnicowych oraz połączeń pomiędzy dzielnicami a strefą śródmiejską (ujęte w Podstawowej Sieci Infrastruktury Rowerowej). Takie drogi dla rowerów nie tylko mogą służyć mieszkańcom miast, ale również będą mogły być elementem połączeń o charakterze metropolitalnym/regionalnym.	Uwaga częściowo uwzględniona. Obecne zapisy dopuszczają miejskie połączenia rowerowe, ale muszą one być częścią spójnego i zrównoważonego systemu mobilności miejskiej oraz wynikać z SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu (np. Strategii ZIT). Samodzielne drogi rowerowe można realizować w ramach sieci Regionalnych Tras Rowerowych, które oprócz dokumentów z zakresu planowania transportu muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową.	
5.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	„Wszystkie inwestycje związane z drogami gminnymi i powiatowymi muszą wynikać z właściwych dokumentów strategicznych zawierających elementy związane z planowaniem transportu na poziomie lokalnym (np. plan rozwoju dróg powiatowych/gminnych/strategia ZIT/SUMP itp.).” – należy doprecyzować, jak należy rozumieć to „wynikanie” – czy konieczne jest literalne wpisanie zadania, czy może zgodność na poziomie strategicznym (rozumiane jako wynikanie z ogólnej strategii rozwoju miasta – typu – przedsięwzięcie X wpisuje się w zapisy priorytetu/ celu / kierunku strategicznego) ?	Konieczne doprecyzowanie zarówno dokumentu jak i „wynikania”	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
6.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.3. Wspieranie włączenia społeczno-gospodarczego społeczności marginalizowanych, gospodarstw domowych o niskich dochodach oraz grup w niekorzystnej sytuacji, w tym osób o szczególnych potrzebach, dzięki zintegrowanym działaniom obejmującym usługi mieszkaniowe i usługi społeczne (EFRR)	192, 193	W nazwach wskaźników jest mowa o lokalach socjalnych. W kontekście działań ujętych w niniejszym celu wskazana jest weryfikacja i zmiana brzmienia wskaźników.	Od wejścia w życie 21 kwietnia 2019 r. nowelizacji ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego lokale mogą być oddawane w najem socjalny, w związku z czym nie wydziela się z gminnych zasobów lokali socjalnych. Od wskazanej zmiany ustawy funkcjonuje pojęcie najmu socjalnego lokali. Jednocześnie treść działań odnosi się do infrastruktury społecznej, mieszkalnictwa chronionego, wspomaganego, placówek dziennego / krótkotrwałego pobytu, a umową najmu socjalnego może być objęty lokal nadający się do zamieszkania ze względu na wyposażenie i stan techniczny, którego powierzchnia pokoi przypadająca na członka gospodarstwa domowego najemcy nie może być mniejsza niż 5 m2, a w przypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego 10 m2, przy czym lokal ten może być o obniżonym standardzie.	Uwaga nieuwzględniona. Nazwy wskaźników oraz ich definicje zostały określone na poziomie zarówno rozporządzeń unijnych jak i na poziomie krajowym. Rozumienie lokali socjalnych będzie szerokie - brzmienie wskaźnika wynika z tłumaczenia	
7.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.6. Wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych (EFRR)	201	„W zakresie dziedzictwa kulturowego interwencja zostanie skierowana na obiekty o znaczeniu regionalnym wpisane do rejestru zabytków prowadzonego przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w tym obiekty o dużym potencjale sieciowania tj. rozwoju istniejących szlaków kultury i dziedzictwa kulturowego, jak również tereny i obiekty unikatowe, o szczególnym znaczeniu dla regionu np. Park Śląski.” – konieczne jest rozszerzenie wsparcia o obiekty z gminnej ewidencji zabytków.	Obiekty z gminnej ewidencji zabytków, również mogą stanowić element dziedzictwa kulturowego o zdecydowanym znaczeniu ponadlokalnym.	Uwaga nieuwzględniona. W priorytecie VI Śląskie dla mieszkańca wsparcie w obszarze kultury koncentruje się na obiektach, które wpisane są do rejestru zabytków prowadzonego przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, bądź takich, które są unikatowe, o szczególnym znaczeniu dla regionu. Dodatkowo projekty te muszą zostać wskazane w Kontrakcie Programowym dla Województwa Śląskiego. Natomiast obiekty z gminnej ewidencji zabytków będą mogły ubiegać się o wsparcie w ramach Priorytetu VII Śląskie bliżej obywateli w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych.	
8.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	208	„Gminne Programy Rewitalizacji będą zawierać m.in. wykaz operacji, które mogą być wspierane”.	Sformułowanie wymaga doprecyzowania, co dokładnie obejmuje wskazany wykaz. GPR będą zawierać:
- listę planowanych podstawowych przedsięwzięć rewitalizacyjnych 
oraz 
- charakterystykę pozostałych dopuszczalnych przedsięwzięć rewitalizacyjnych. 
Należy doprecyzować, czy o dofinansowanie ze środków UE 2021-2027 będą mogły ubiegać się  także projekty nieujęte na liście podstawowych przedsięwzięć, ale merytorycznie wpisujące się w charakterystykę pozostałych dopuszczalnych przedsięwzięć.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
9.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	210215	Wskaźnik produktu: Powierzchnia obszarów objętych rewitalizacją	Sformułowanie niejednoznaczne, proponuje się dookreślenie definicji, dokładnie jakie obszary wchodzą w zakres wskaźnika. Czy są to obszary objęte GPR?	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
10.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	218-221	Proponuje się ujęcie TBS (Spółka z większościowym udziałem JST) jako potencjalnego beneficjenta wsparcia, w celu umożliwienia wprowadzenia na rynek nowych/ulepszonych neutralnych klimatycznie produktów - poprzez wykorzystanie OZE w nowo powstających budynkach mieszkalnych.	Zapis taki umożliwi również TBS pozyskanie środków z FTS na inwestycje wykorzystujące różnego rodzaju OZE w nowo powstających budynkach mieszkalnych.	Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu nie wskazano beneficjentów a grupy docelowe, tym samym nie zawężono katalogu beneficjentów.	
11.		Miasto Katowice/Urząd Miasta Katowice	centralny	1. Opis procesu transformacji i wskazanie terytoriów w obrębie państwa członkowskiego, które będą najbardziej dotknięte jej negatywnymi skutkami	313	„Proces transformacji obejmie też elektrownie węglowe: Jaworzno, Łaziska, Łagisza i Rybnik. W el.
Rybnik w 2021 r. planowane jest wyłączenie bloków nr 1 i 2, a 31.12.2022 r. bloków nr 3 i 4”.	Proponowane uaktualnienie danych.	Uwaga uwzględniona	
12.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	124	Alokacja środków na ten priorytet całkowicie nieadekwatna do skali potrzeb.	Alokacja środków (212,9 mln Euro) jest zbyt mała mając na względzie zakres planowanego wsparcia i kapitałochłonność takich inwestycji jak: zakup autobusów elektrycznych/wodorowych, węzły przesiadkowe, regionalne ścieżki rowerowe itd.	Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa oraz w Kontrakcie Programowym.	
13.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	119	Konieczność doprecyzowania jaki rodzaj taboru niskoemisyjnego będzie wspierany w tym priorytecie.	Wsparcie dotyczyć ma również taboru niskoemisyjnego a nie tylko zeroemisyjnego – zatem konieczne doprecyzowanie jaki rodzaj taboru niskoemisyjnego będzie wspierany (np. hybrydy, gaz itd.? ).	Uwaga nieuwzględniona. Wsparcie planowane jest na każdy rodzaj taboru autobusowego zgodnego z pojęciem "ekologicznie czystego pojazdu" w rozumieniu dyrektywy określonej w projekcie programu.	
14.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	119	Konieczność doprecyzowania linii demarkacyjnej z Programem FEnIKS 2021-2027.	Na ten moment wsparcie dot. węzłów przesiadkowych przewidziane jest w ramach programu FEnIKS 2021-2027 – wsparcie w tym programie będzie nie tylko dla ZIT miast wojewódzkich ale również dla innych miast objętych w okresie programowania 20124-2020 instrumentem ZIT. Tym samym w przypadku województwa śląskiego będą to wszystkie 4 subregiony. Dodatkowo mając na względzie niską alokację w tym priorytecie, zasadne byłoby zatem ograniczenie wsparcia wyłącznie do taboru autobusowego oraz regionalnych ścieżek rowerowych.	Uwaga nieuwzględniona. Podział interwencji w zrównoważonej mobilności będzie określony na podstawie Strategii ZIT, w której będzie określony zakres przeznaczony do finansowania z poziomu krajowego i poziomu regionalnego. Ograniczenie wsparcia tylko do taboru autobusowego i regionalnych ścieżek rowerowych nie przyczyni się do rozwoju zrównoważonej mobilności.	
15.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: IV. Priorytet IV: Lepiej połączone Śląskie	126	Wsparcie dróg lokalnych nie powinno być obwarowane posiadaniem odrębnych dokumentów strategicznych w zakresie dróg gminnych/powiatowych.	Nie powinno wprowadzać się wymogu dodatkowych dokumentów strategicznych, które nie wynikają z obowiązujących przepisów prawa. Powoduje to dodatkowe koszty oraz dalsze utrudnienie procesu aplikowania o takie środki nie mając żadnej gwarancji uzyskania dofinansowania. 
Proponuje się aby jedynym wymaganym dokumentem była Strategia ZIT – podrozdział dotyczący rozwoju dróg lokalnych. SUMP nie jest co do zasady dokumentem, który mógłby pełnić taką rolę z uwagi na jego cele ograniczające inwestycje w drogi lokalne.	Uwaga częściowo uwzględniona. IZ zgadza się, że należy dążyć do ograniczenia i ujednolicenia wymaganych dokumentów strategicznych. W ramach roboczych prekonsultacji wielokrotnie podnoszono postulat, że rolę dokumentu strategicznego w zakresie dróg gminnych/powiatowych mógłby pełnić SUMP i lub Strategia ZIT, itp.	
16.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: V. Priorytet V: Społeczne Śląskie	228	Cel szczegółowy: ESO4.1. Poprawa dostępu do zatrudnienia i działań aktywizujących dla wszystkich osób poszukujących pracy – w szczególności osób młodych, zwłaszcza poprzez wdrażanie gwarancji dla młodzieży – dla osób długotrwale bezrobotnych oraz grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy, jak również dla osób biernych zawodowo, a także poprzez promowanie samozatrudnienia i ekonomii społecznej; (EFS+) -  projekty w ramach których przyznawane są dotacje na rozpoczęcie działalności gospodarczej powinny być realizowane przez wszystkie podmioty, które w minionym okresie wdrażały podobne projekty.	Interwencja, zgodnie z założeniami obejmować ma wsparcie realizowane przez Instytucje Rynku Pracy, na rzecz ułatwień uczestnictwa w rynku pracy kierowane do
osób bezrobotnych, w szczególności osób znajdujących się w trudnej sytuacji na rynku pracy. Instytucje Runku Pracy w minionym okresie programowania wdrażały podobne projekty na rzecz osób młodych, jednak nie mają doświadczenia w realizacji projektów na rzecz wszystkich grup społecznych, które mogą uzyskać wsparcie w tym zakresie. Powiatowe Urzędy Pracy nie mają również dostatecznej liczby przeszkolonych pracowników, którzy mogliby realizować projekty unijne. Doświadczenie innych podmiotów w zakresie realizacji projektów na rzecz samozatrudnienia powinno zostać wykorzystane przy wdrażaniu projektów w nowej perspektywie. Projekty powinny być realizowane również przez inne podmioty niż PUP (np. organizacje pozarządowe, urzędy miejskie).	Uwaga nieuwzględniona.
W ramach wskazanego celu szczegółowego zakres wsparcia dotyczący aktywizacji zawodowej, w ramach której jedną z form wsparcia jest ścieżka przedsiębiorczości, tj. zakładania działalności gospodarczej (dotacje na samozatrudnienie będą stanowiły jedno z narządzi aktywizacji zawodowej, a nie odrębne działanie/rodzaj wsparcia).  Zgodnie ze stanowiskiem MFiPR -  (przekazanym na podstawie pisma MFiPR z 11.05.2021r. DZF-V.6910.1.2021.AN, dot. finansowania z Funduszu Pracy działań w ramach RPO 2021-2027), w którym przywołano również zapisy projektu Umowy Partnerstwa oraz linii demarkacyjnej - kompleksowa aktywizacja zawodowa i samozatrudnienie w ramach celu szczegółowego (a) będzie prowadzona wyłącznie przez powiatowe urzędy pracy na podstawie zapisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy; jedynymi podmiotami, które w ramach perspektywy finansowej 2021-2027 będą udzielały wsparcia na samozatrudnienie będą PUP w ramach działań finansowanych z Funduszu Pracy. Nie będzie możliwości realizacji tego wsparcia w działaniach konkursowych.	
17.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VII. Priorytet VII: Śląskie bliżej obywateli	210	Komponent rewitalizacji – wątpliwe zastosowanie instrumentów finansowych.	Z uwagi na fakt, iż w ramach rewitalizacji wymagany jest nadal głównie cel społeczny – co dotyczy niedochodowych inwestycji – wątpliwe wydaje się zastosowanie oprócz dotacji również zwrotnych instrumentów finansowanych. Tego typu instrumenty powinny być stosowane wyłącznie do inwestycji przynoszących zysk (jako nadwyżkę dochodów nad kosztami).	Uwaga nieuwzględniona. IF z powodzeniem stosowane były w poprzednich perspektywach finansowych dla przedsięwzięć rewitalizacyjnych, które realizowały cele społeczne. Wysokość alokacji na IF w obszarze rewitalizacji jest stosunkowo niewielka, a samo ich zastosowanie w obszarze rewitalizacji jest zgodne  z oczekiwaniami KE. Zgodnie z treścią Priorytetu VII (patrz Tabela Planowane wykorzystanie instrumentów finansowych – art. 22 ust. 3 lit. d) pkt (vii) rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów) wsparcie będzie realizowane w formie dotacyjnej i IF (w szczególności przedsięwzięcia przynoszące dochód, w tym np. infrastruktura mieszkaniowa). Nie wyklucza się mieszanego instrumentu finansowego w ramach jednej operacji. Kontynuowane będzie wsparcie rewitalizacji za pomocą IF, niemniej ze względu na społeczny charakter tego procesu nie można ograniczać źródeł tylko do formy zwrotnej, gdyż ograniczy to projekty niedochodowe, a pożądane przez lokalną społeczność. Zastosowanie IF będzie uwarunkowane wymiarem społecznym, który nie generuje dochodu wystarczającego na spłatę.
finansowania. Dotyczy to sektora publicznego, który kieruje się innymi czynnikami niż tylko dochodowość, które to uzasadniają zastosowanie dotacji. Zatem IF nie jest wyłącznym instrumentem wsparcia, a zastosowanie będzie miał w zakresie przedsięwzięć  generujących dochód.	
18.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VII. Priorytet VII: Śląskie bliżej obywateli	207	Wsparcie rewitalizacji przewiduje się w formule innego instrumentu terytorialnego (IIT) –  zasady wdrożenia takiego instrumentu powinny być podobne jak w przypadku ZIT.	Pomimo formuły IIT nie widać jednak różnic w stosunku do okresu programowania 2014-2020, gdzie wsparcie również opierało się o programy rewitalizacji. Formuła takiego instrumentu może rządzić się podobnymi zasadami jak w przypadku ZIT. Postuluje się zatem (podobnie jak w przypadku ZIT) szersze zaangażowanie miast wdrażających GPR (IIT) poprzez  np. udział w opracowaniu kryteriów wyboru projektów, współpraca przy ustalaniu harmonogramu naborów projektów  itd.	Uwaga nieuwzględniona. FE SL 2021-2027  zakłada szerokie wykorzystanie  narzędzi wspierających rozwój terytorialny, w tym kontynuację instrumentu ZIT, jak również po raz pierwszy zastosowanie instrumentu RLKS w formule bezpośredniej dla środków EFS+. Wsparcie rewitalizacji zgodnie z Umową Partnerstwa zakłada wykorzystanie IIT, głównie ze względu na specyfikę GPR, które  ze względu na wymogi ustawowe mogą pełnić funkcję strategii dla IIT. Nie są jeszcze znane wytyczne dla komitetów monitorujących programy operacyjne w perspektywie 2021-2027, jednak przedstawiciele gmin, które posiadać będą GPR, będą mieli możliwość  uczestniczenia w pracach komitetu monitorującego np. poprzez przedstawicieli związków ZIT.	
19.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VII. Priorytet VII: Śląskie bliżej obywateli	206	Wsparcie infrastruktury turystyki powinno również dotyczyć infrastruktury punktowej/rekreacyjnej o znaczeniu/oddziaływaniu ponadlokalnym/subregionalnym.	Obecne zapisy sugerują wsparcie wyłącznie dla szlaków ponadlokalnych/subregionalnych oraz sieciowaniu infrastruktury. Należy zauważyć, iż potrzeby wsparcia infrastruktury turystycznej są znacznie szersze (również w związku z odbudową gospodarek po pandemii). W okresie programowania 2014-2020 na terenie województwa śląskiego nie było możliwe takie wsparcie. Tym bardziej w nowym okresie programowania oczekiwane są jak najszersze możliwości w tym zakresie. Nie ogranicza to zasad wdrożenia w formule ZIT, ponieważ oddziaływanie takich inwestycji ma często charakter ponadlokalny.	Uwaga nieuwzględniona. W ramach Priorytetu VII Śląskie bliżej obywateli wsparcie z zakresu turystyki realizowane będzie w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych. Zapisy Umowy Partnerstwa wskazują, że w ramach ZIT powinny być realizowane projekty zintegrowane. Stąd nie powinno się wspierać projektów o charakterze punktowym lecz takich, które przyczynią się do sieciowania infrastruktury bądź rozszerzenia istniejących szlaków turystycznych.	
20.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218-220	Opis planowanego zakresu wsparcia jest zbyt ogólny.	Konieczność doprecyzowania zapisów – na ten moment uniemożliwia to wstępną ocenę kwalifikowalności potencjalnych inwestycji. W szczególności dotyczy to np. planowanego wsparcia rewitalizacji, ochrony środowiska, OZE, szkolnictwa zawodowego itd. (działania planowane również w formule ZIT).	Uwaga nieuwzględniona. Syntetyczny opis zakresu wsparcia wynika z zasad konstrukcji programu (w tym liczby dostępnych znaków w poszczególnych jego częściach), którego wzór stanowi załącznik do rozporządzenia ogólnego 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. Doprecyzowanie zakresu interwencji nastąpi na poziomie dokumentów wdrożeniowych (SZOP, dokumentacja dla naborów, etc.).	
21.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218-220	Brakuje wsparcia projektów z zakresu mobilności miejskiej.	Początkowe projekty dokumentów TPST przewidywały również wsparcie dla mobilności miejskiej (zakup zeroemisyjnego taboru autobusowego). Jest to bardzo oczekiwane mając na względzie znacznie ograniczone środki na ten cel w ramach Priorytetu III oraz fakt, iż prawdopodobnie dla większości organizatorów publicznego transportu zbiorowego będą to jedyne możliwe środki na zakup taboru autobusowego (FEnIKS nie przewiduje takich środków, z kolei w KPO przewiduje się wsparcie głównie mniejszych ośrodków miejskich oraz transportu pozamiejskiego).	Uwaga nieuwzględniona. Komisja Europejska nie zgadza się na wsparcie mobilności miejskiej w ramach FST.	
22.		Miasto Bielsko-Biała - Urząd Miejski w Bielsku-Białej	południowy			UWAGA OGÓLNA:
Z uwagi na fakt, iż alokacja z EFRR na OZE oraz szkolnictwo zawodowe (przewidziana w formule ZIT) skierowana jest wyłącznie do subregionu północnego, konieczne jest zagwarantowanie identycznych zasad dostępu/kryteriów itd. do analogicznych środków w ramach FST (Priorytet VIII) dla pozostałych trzech subregionów.		Uwaga nieuwzględniona. Szkolnictwo  zawodowe oraz  OZE są obszarami bezpośrednio powiązanymi z procesem zielonej i cyfrowej transformacji, stąd też interwencja w tych obszarach jest podejmowana zarówno z EFS+, EFRR i FST. FST natomiast jest dodatkowym, celowanym funduszem, mającym na celu wesprzeć regiony najbardziej uzależnione od węgla w przejściu do tzw. „zielonej gospodarki”. Zostało do podkreślone także w Umowie Partnerstwa, która wskazuje, iż  wsparcie środkami FST powinno  obejmować  zmianę profilu szkół zawodowych i technicznych kształcących w zawodach związanych z górnictwem, energetyką konwencjonalną i innymi branżami objętymi transformacją w regionach objętych wsparciem FST, natomiast z  CP4 (z EFRR i EFS+)  wspierane będą pozostałe szkoły i zawody, czyli nie będą wspierane kierunki/szkoły wygaszane lub przeprofilowywane w ramach CP6.  W obszarze OZE podjęto decyzję o demarkacji obszarowej - wsparcie dla subregionu północnego w ramach EFRR, pozostałe subregiony w ramach FST.	
23.		Miasto Bielsko-Biała  - Urząd Miejski w Bielsku-Białej/Robert Gołuch	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)		Alokacja środków na ten priorytet całkowicie nieadekwatna do skali potrzeb - przykład budowy/przebudowy dróg wojewódzkich.		Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa oraz w Kontrakcie Programowym. Dodatkowo możliwość utrzymania wsparcia dla dróg będzie przedmiotem negocjacji z Komisją Europejską.	
24.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny			Uwaga do całości:
W dokumencie wygenerowanym z systemu SFC2021 jest błąd w numeracji rozdziałów – różne rozdziały mają taką samą numerację np. wszystkie rozdziały dotyczące poszczególnych Priorytetów mają numer 2.1.1. co powoduje, że również podrozdziały mają powtarzające się numery. Utrudnia to korzystanie ze spisu treści i z dokumentu.		Uwaga nieuwzględniona. Numeracja rozdziałów wynika z konstrukcji systemu komisyjnego SFC, a nie błędnej numeracji.	
25.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	Wskazanie konkretnych terytoriów objętych wsparciem, z uwzględnieniem planowanego wykorzystania narzędzi terytorialnych – art. 22 ust. 3 lit. d) pkt (v) rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów	65	Propozycja dodania: „Dopuszcza się jednak koncentrację wsparcia na konkretne Obszary Strategicznej Interwencji wskazane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”, w szczególności OSI Ośrodki wzrostu., OSI problemowe.	Odniesienie do Strategii Województwa Śląskiego dostatecznie precyzuje koncentrację wsparcia. Jeżeli jednak każdorazowo wskazywane jest OSI „w szczególności” to proponowane jest wskazanie odniesienia również do OSI problemowych.	Uwaga nieuwzględniona.
W sekcji dotyczącej terytoriów wskazano OSI zidentyfikowane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030” adekwatne do zakresu interwencji, tzn. że jeżeli w którymś z celów szczegółowych zasadnym jest wskazanie OSI problemowych to takie będzie wskazane w programie.	
26.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	Wskazanie konkretnych terytoriów objętych wsparciem, z uwzględnieniem planowanego wykorzystania narzędzi terytorialnych – art. 22 ust. 3 lit. d) pkt (v) rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów	81	Propozycja dodania: „Dopuszcza się jednak koncentrację wsparcia na konkretne Obszary Strategicznej Interwencji wskazane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”, w szczególności OSI Ośrodki wzrostu., OSI problemowe.	Odniesienie do Strategii Województwa Śląskiego dostatecznie precyzuje koncentrację wsparcia. Jeżeli jednak każdorazowo wskazywane jest OSI „w szczególności” to proponowane jest wskazanie odniesienia również do OSI problemowych.	Uwaga nieuwzględniona.
W sekcji dotyczącej terytoriów wskazano OSI zidentyfikowane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030” adekwatne do zakresu interwencji, tzn. że jeżeli w którymś z celów szczegółowych zasadnym jest wskazanie OSI problemowych to takie będzie wskazane w programie.	
27.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	85	Proponujemy uzupełnić zapis:
„W uzasadnionych przypadkach mogą być finansowane elementy niewynikające z audytów energetycznych, jeżeli realizują inne elementy Europejskiego Zielonego ładu, rozwiązania na rzecz GOZ oraz rozwiązania związane z realizacją zasad horyzontalnych (zasadę równości szans kobiet i mężczyzn, niedyskryminacji i dostępności oraz z zapisami Karty Praw Podstawowych i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych) i nie stanowią dominującej części projektu, zgodnie z zapisami Umowy Partnerstwa	Wymagane jest, aby projekty były realizowane zgodnie z „zasadami horyzontalnymi – zasadą równości szans kobiet i mężczyzn, niedyskryminacji i dostępności oraz z zapisami Karty Praw Podstawowych i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych”. Proponuję w związku z tym dodanie do działań, które mogą uzyskać wsparcie, prac związanych z likwidacją barier architektonicznych, prowadzonych wraz z modernizacją energetyczną budynku – np. przebudowa wejścia do budynku w celu przystosowania go dla osób z problemami w poruszania – dodatkowe poręcze, pochylnie itp. Jest to o tyle istotne, że duża liczba budynków użyteczności publicznej wymagająca termomodernizacji, to budynki starsze, budowane w czasach kiedy potrzeby osób z niepełnosprawnościami nie były brane pod uwagę, w których samo wejście do budynku stanowi dla osób z niepełnosprawnością ruchową problem. Usunięcie tej bariery przy okazji prac termomodernizacyjnych jest więc jak najbardziej uzasadnione, również pod względem ekonomicznym. Dlatego też z uwagi na powyższe i na to, że działania zmierzające do zapewnienia dostępności infrastruktury są wymagane, powinny one zostać objęte wsparciem finansowym zarówno w ramach tego celu szczegółowego, jak i pozostałych.	Uwaga częściowo uwzględniona. Każdy projekt realizowany w ramach FESL musi być zgodny z zasadami horyzontalnymi i w jego ramach będzie można realizować zakresy związane z np. likwidacją barier architektonicznych. Szczegółowy opis kosztów kwalifikowalnych znajdzie się w dokumentach wdrożeniowych.	
28.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	86	W ramach inwestycji w budynku, gdzie przeprowadzana jest termomodernizacja, możliwa będzie instalacja urządzeń OZE oraz wymiana/modernizacji źródeł ciepła lub podłączenie do sieci ciepłowniczej/chłodniczej wraz z niezbędną wymianą bądź modernizacją instalacji CO i CWU, a także wymiana oświetlenia na energooszczędne (w tym systemy zarządzania oświetleniem obiektu), oraz przebudowa systemów wentylacji i klimatyzacji, o ile koszty wynikają za audytu energetycznego.
W ramach projektu termomodernizacyjnego wsparcie może zostać przeznaczone także na innowacyjne systemy do monitorowania i zużycia energii oraz
inteligentne rozwiązania ograniczające zużycie energii. Dodatkowo projekty powinny uwzględniać działania edukacyjne i świadomościowe wzmacniające
walory ekologiczne projektu oraz zmierzające do zwiększenia świadomości i poziomu akceptacji społecznej dla polityki neutralności klimatycznej UE.	Postulujemy, aby elementy sprzyjające adaptacji do zmiany klimatu i łagodzeniu jej skutków (w szczególności błękitna i zielona infrastruktura zastosowana jako element uzupełniający), będące elementem kompleksowego projektu z zakresu np. termomodernizacji, nie musiały być powiązane/wynikać z Miejskich Planów Adaptacji do zmian klimatu. Na chwilę obecną niewielka liczba gmin posiada opracowany i aktualny dokument, zatem wspomniany powyżej obowiązek powiązania/wynikania może istotnie opóźnić realizację projektów i wdrażanie Programu.	Uwaga nieuwzględniona. Z zapisów programu nie wynika, że wskazane elementy muszą wynikać z Miejskich Planów Adaptacji do zmian klimatu. Nie ma takiego obowiązku dla projektów związanych z poprawą efektywności energetycznej.	
29.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Rekomenduje się udzielenie wsparcia finansowego w formule dotacji bezzwrotnej na projekty związane z wymianą/modernizacją oświetlenia przestrzeni publicznej na efektywne energetycznie	W projekcie programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027” planuje się wykorzystanie instrumentów finansowych mieszanych w ramach jednej opcji (w tym dotacja na wsparcie techniczne) dla projektów związanych z modernizacją oświetlenia ulicznego. 
Rekomendowane zastosowanie formy dotacji bezzwrotnej wynika z faktu, że przedsięwzięcia z zakresu wymiany/modernizacji oświetlenia przestrzeni publicznej realizowane są w ogólnym interesie publicznym oraz przy ograniczonych możliwościach finansowych JST.	Uwaga nieuwzględniona. Projekty z zakresu oświetlenia wykazują się oszczędnościami więc powinny być realizowane w formule zwrotnej. Wykazują także potencjał do PPP. Dodatkowo, KE może zgodzić się na wsparcie w tym obszarze tylko pod warunkiem wprowadzenia IF.	
30.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	99, 101	W ramach celu szczegółowego RSO2.4. „Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu (…)” w treści dokumentu rekomenduje się ujednolicenie zapisów dotyczących zastosowania narzędzi terytorialnych (ZIT) w finansowaniu projektów	W projekcie programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027” na str. 99 w tabeli „Wskazanie konkretnych terytoriów (…)” zawarta została informacja, że w ramach celu szczegółowego RSO2.4. nie planuje się realizacji interwencji 
z wykorzystaniem narzędzi terytorialnych.
Na str. 101 w tabeli nr 6 podana została natomiast dla celu szczegółowego RSO2.4. kwota środków finansowych w ramach ZIT – funkcjonalne obszary miejskie.
Zapisy dokumentu w powyższym zakresie są niespójne.	Uwaga uwzględniona, zapisy w tym zakresie zostaną uspójnione	
31.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.5. Wspieranie dostępu do wody oraz zrównoważonej gospodarki wodnej (EFRR)	103	Dla projektów z zakresu gospodarki ściekowej priorytetowo wsparciem objęte zostaną przedsięwzięcia realizowane na obszarze aglomeracji w rozumieniu ustawy Prawo wodne o wielkości od 10 do 15 tys. RLM, które nie spełniają wymogów wynikających z dyrektywy 91/271/EWG. W dalszej kolejności wsparcie będą mogły uzyskać aglomeracje naruszeniowe z przedziału 2-10 tys. RLM.	wsparcie zostanie skierowane na aglomeracje pomiędzy 10 a 15 tyś RLM. W ramach prac nad Strategią ZIT zdiagnozowaliśmy wciąż istniejące białe plamy w aglomeracjach pomiędzy 2 a 10 tyś RLM, zatem wnosimy aby równolegle położyć też nacisk na te mniejsze aglomeracje. W tym zakresie potrzeby gmin są ogromne, co pokazuje też realizacji ogromnej ilości projektów w obecnie kończącej się perspektywie.	Uwaga nieuwzględniona.  Zakres wsparcia  w powyższym obszarze stanowił przedmiot intensywnych negocjacji ministerstwa z KE, w ramach których wypracowano kompromis zawarty w zapisach programu.	
32.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)	108	Interwencja planowana w ramach gospodarki odpadami komunalnymi skierowana zostanie w głównej mierze na inwestycje z zakresu systemów selektywnej zbiórki, w tym: punkty selektywnej zbiorki odpadów komunalnych (PSZOK), centra napraw, punkty ponownego użycia, wymianę rzeczy używanych oraz systemy indywidualnej segregacji odpadów gromadzonych u źródła. Wsparciem objęte zostaną także istotne z punktu widzenia hierarchii
postępowania z odpadami instalacje do recyklingu i odzysku.	W obliczu obecnej sytuacji geopolitycznej, rewizji może ulec polityka energetyczna. Wnioskujemy o rozważane wsparcia dla inwestycji zakładających wykorzystanie odpadów komunalnych jako surowca do kotłów wielopaliwowych wytwarzających ciepło i energię elektryczną w wysokosprawnej kogeneracji.	Uwaga nieuwzględniona. W chwili obecnej nie toczy się dyskusja dot. ewentualnego dopuszczenia możliwości realizacji projektów w zakresie termicznej utylizacji odpadów na cele energetyczne. KE stoi na stanowisku, że z funduszy europejskich nie dopuszcza się finansowania  powyższych inwestycji.	
33.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)	116118	W ramach celu szczegółowego RSO2.7. „Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej (…)” w treści dokumentu rekomenduje się ujednolicenie zapisów dotyczących zastosowania narzędzi terytorialnych (ZIT) w finansowaniu projektów	W projekcie programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027” na str. 116 w tabeli „Wskazanie konkretnych terytoriów (…)” nie została zawarta informacja, że w ramach celu szczegółowego RSO2.7. planuje się realizację interwencji z wykorzystaniem narzędzi terytorialnych (ZIT).
Na str. 118 w tabeli nr 6 podana została natomiast dla celu szczegółowego RSO2.7. kwota środków finansowych w ramach ZIT – funkcjonalne obszary miejskie.
Rekomenduje się uzupełnienie zapisów dokumentu dla celu szczegółowego RSO2.7. w tabeli „Wskazania konkretnych terytoriów (…)” o planowane wykorzystanie narzędzi terytorialnych (ZIT).	Uwaga uwzględniona, zapisy w tym zakresie zostaną uspójnione	
34.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	119	W ramach celu szczegółowego zaplanowano kontynuację wsparcia na rzecz rozwoju sieci regionalnych tras rowerowych. Inwestycje w trasy rowerowe muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową Województwa Śląskiego wraz z koncepcją sieci Regionalnych Tras Rowerowych realizowaną według jednolitych standardów. W ramach inwestycji dopuszczalne będzie tworzenie niezbędnej infrastruktury towarzyszącej. Dodatkowo tworzone trasy rowerowe powinny zapewniać integrację z innymi środkami transportu, przede wszystkim z transportem kolejowym.
Inwestycje na obszarze miasta wojewódzkiego będą musiały wynikać ze Zrównoważonego Planu Mobilności Miejskiej obejmujące Miejski Obszar Funkcjonalny, przygotowanego zgodnie z wytycznymi[1] i zatwierdzonego przez właściwy organ stanowiący miasta/ MOF (np. rada miasta, zgromadzenie związku międzygminnego itp.). W przypadku pozostałych miast i Miejskich Obszarów Funkcjonalnych niezbędne będzie wykazanie się dokumentem z zakresu planowania transportu. Funkcję takiego dokumentu może pełnić np. strategia ZIT.	1. Postulujemy aby obowiązek wynikania inwestycji z Planu Zrównoważonej Mobilności Miejskiej nie dotyczył projektów z zakresu ścieżek rowerowych. Dla tego rodzaju inwestycji opracowywana jest obecnie aktualizacja dokumentu Regionalna Polityka Rowerowa.
2. Formalne zasady przyjmowania Planu Mobilności – jedną z proponowanych form jaką rekomenduje Komisja Europejska jest podjęcie uchwały rady miasta bądź gminy której dokument dotyczy. W Subregionie Centralnym to w sumie 81 jednostek samorządowych. Procedura przyjęcia dokumentu przez każdą z nich może istotnie zagrozić harmonogramowi wdrażania poszczególnych projektów jak i całego programu regionalnego a także krajowego. Postulujemy o poparcie głosu Związku Subregionu w tej kwestii w zakresie uspójnienia i uproszczenia przyjmowania dokumentów o charakterze strategicznym tj. by wystarczającym wymogiem formalnym była uchwała walnego zebrania członków Związku. Sformalizowanie zasady przyjmowania kolejnych aktualizacji dokumentu przez wszystkie gminy spowoduje swoisty paraliż i chaos. To rodzi z kolei następny problem, w przypadku nie przyjęcia aktualizacji dokumentu przez jedną bądź więcej rad gmin (w przypadku dużej liczby jednostek prawdopodobieństwo to się zwiększa) na obszarze funkcjonalnym obowiązywać będzie więcej niż jedna wersja dokumentu. W przypadku kilkukrotnych aktualizacji, może dojść do niebezpiecznej sytuacji w której na obszarze jednej gminy obowiązywać będzie pierwsza wersja dokumentu, na obszarze innych gmin wersja druga (zaktualizowana), a na obszarze kolejnych gmin dokument każdorazowo aktualizowany. Przyjmowanie jednego dokumentu przez każdą z rad gmin rodzi obawę o brak formalnego „właściciela” dokumentu, odpowiedzialnego również za jego monitorowanie i ewaluację.
Postulujemy uzupełnić zapis o: 
(np. rada miasta, zgromadzenie związku międzygminnego, walne zebranie Członków Stowarzyszenia itp.).
Zgodnie z argumentacją wskazaną w stanowisku Zarządu Związku Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego z dnia 22 marca 2022 roku (w załączeniu).	1. Uwaga nieuwzględniona. Dofinansowanie projektów z zakresu regionalnych tras rowerowych (Cel Szczegółowy 2.8) uwarunkowane jest koniecznością wynikania z SUMP, co dotyczy także pozostałych inwestycji realizowanych w ramach tego Celu. Dodatkowo, inwestycje te muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową. 
2. Uwaga nieuwzględniona. W projekcie programu zapisano, że SUMP może być zatwierdzony przez organ stanowiący miasta lub miejskiego obszaru funkcjonalnego (w tym np. zgromadzenie związku międzygminnego).	
35.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	119-120	„Wsparcie zostanie przeznaczone na budowę dróg rowerowych lub ciągów pieszo-rowerowych zapewniających skomunikowanie z centrami/węzłami
przesiadkowymi. Inwestycje muszą być zgodne z jednolitymi standardami i wytycznymi dot. kształtowania infrastruktury rowerowej określonymi w ramach Regionalnej Polityki Rowerowej Województwa Śląskiego”. Sugestia zmiany zapisu na: "Wsparcie zostanie przeznaczone na budowę dróg rowerowych lub ciągów pieszo-rowerowych zapewniających skomunikowanie z istniejącymi lub nowo projektowanymi centrami/węzłami przesiadkowymi" - taki zapis umożliwi gminom ubieganie się wyłącznie o środki na budowę dróg rowerowych (powiązanych z istniejącymi drogami i/lub centrami przesiadkowymi), bez konieczności tworzenia dodatkowych węzłów przesiadkowych (w perspektywie 2014-2020 na terenie Siemianowic powstało 7 ZCP).
Nie uwzględniono również miejskich połączeń rowerowych (dróg dla rowerów) na terenach nieobjętych bezpośrednim oddziaływaniem węzłów przesiadkowych.	Dodanie zapisu dotyczącego miejskich połączeń rowerowych pozwoli na realizację dróg rowerowych międzydzielnicowych oraz połączeń pomiędzy dzielnicami a strefą śródmiejską (ujęte w Podstawowej Sieci Infrastruktury Rowerowej). Takie drogi dla rowerów nie tylko mogą służyć mieszkańcom miast, ale również będą mogły być elementem połączeń o charakterze metropolitalnym/regionalnym. 
Wsparcie zostanie przeznaczone na budowę dróg rowerowych lub ciągów pieszo-rowerowych zapewniających skomunikowanie z centrami/węzłami przesiadkowymi.	Uwaga częściowo uwzględniona. Obecne zapisy dopuszczają miejskie połączenia rowerowe, ale muszą one być częścią spójnego i zrównoważonego systemu mobilności miejskiej oraz wynikać z SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu w tym Strategii ZIT. Samodzielne drogi rowerowe można realizować w ramach sieci Regionalnych Tras Rowerowych, które oprócz dokumentów z zakresu planowania transportu muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową.	
36.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	120-123	Nie jest podkreślona rola, a tym samym brak jest działań związanych z przemieszczaniem się piechotą, które w kontekście mobilności jest traktowane jako równoprawny środek transportu.	W ramach transportu publicznego wśród działań mobilnościowych (priorytet III) wymienia się przede wszystkim mechaniczne czy elektryczne środki transportu i działania inwestycyjne dotyczące tych środków transportu. Należałoby tu podkreślić rolę przemieszczania się piechotą, jako równie ważnego elementu mobilnościowego, jak autobus czy rower oraz wspierać działania inwestycje dotyczące pieszych. Wśród elementów dotyczących transportu publicznego powinny znaleźć się takie inwestycje jak ciągi piesze (nie tylko rowerowe) i elementy związane z bezpieczeństwem pieszych (przejścia, systemy informatyczne wspierające ruch pieszych) oraz parkingi typu park& go czyli miejsca, gdzie można pozostawić auta blisko np. centrum i pokonać dalszą drogę piechotą. Ponadto tego rodzaju parking to również możliwość wykorzystania do dalszego etapu podróży własnego środka transportu osobistego, jakim jest np. hulajnoga czy składny rower.	Uwaga częściowo uwzględniona. W ramach priorytetu wskazano możliwość wsparcia np. stref wyłączonych z ruchu samochodowego, infrastruktury dla ruchu niezmotoryzowanego oraz ciągów pieszo-rowerowych. Ze względu na duży zakres tematyczny zrównoważonej mobilności nie jest możliwe wymienienie wszystkich rodzajów i elementów inwestycji w programie. Katalog kosztów kwalifikowalnych będzie określony w dokumentach wdrożeniowych. W opisie priorytetu zostanie dodana informacja o wsparciu elementów związanych z usprawnianiem i poprawą bezpieczeństwa ruchu pieszych.	
37.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	122	Zgodność / wynikanie z dokumentów z zbyt dużej liczby dokumentów może wpłynąć na brak możliwości realizacji wartościowych i gotowych do realizacji projektów. Warto przemyśleć ilość tych dokumentów oraz procedury opiniowania projektów i wpisywania ich do programów i planów.	W zakresie zgodności inwestycji rowerowych z Regionalną Polityką Rowerową – należałoby doprecyzować na czym polegać ma ta zgodność. W Projekcie RPR mowa jest o organie opiniującym inwestycje rowerowe, przy czym nie do końca wiadomo, na jakim etapie taką opinię należało by pozyskać. Ponadto każda taka procedura wymaga czasu, szczególnie, że członkowie tej rady to szerokie grono instytucji. Biorąc pod uwagę negatywne doświadczania poprzedniej perspektywie przy wpisywaniu projektów do GPR’ów, warto byłoby procedurę uzyskania takiej opinii przemyśleć i usprawnić na tyle, aby nie blokować możliwości uzyskania dofinansowania. RPR jest tylko przykładem dokumentu, którego zgodność czy wynikanie ma być warunkiem dofinansowania, dlatego bardzo ważna będzie szybka ścieżka proceduralna uzyskiwania opinii/ wpisania danego projektu do takiego dokumentu.	Uwaga częściowo uwzględniona. IZ zgadza się, że należy dążyć do ograniczenia i ujednolicenia wymaganych dokumentów strategicznych, jednocześnie należy podkreślić, że inwestycje rowerowe będą musiały wynikać z SUMP (dla miasta wojewódzkiego i jego MOF) lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu (np. Strategia ZIT) oraz być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową. Procedura opiniowania zgodności projektów rowerowych z Regionalną Polityką Rowerową zostanie zamieszczona w dokumentach wdrożeniowych.	
38.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	123	Jednym ze wskaźników jest „Pojemność ekologicznego taboru do zbiorowego transportu publicznego”, co może oznaczać, że im projekt obejmuje większe / pojemniejsze środki transportu np. autobusy, tym lepiej. Takie podejście wydaje się mało efektywne – proponujemy przeformułowanie wskaźnika lub nadanie mu odpowiedniej wagi i punktacji na etapie formułowania kryteriów oceny.	Transport publiczny, żeby był efektywny, powinien odpowiadać na zapotrzebowanie jego użytkowników. Popularność małych busów czy usług typu AutoHop, szczególnie na krótkich odcinkach w centrach miast, pokazuje, że jest zapotrzebowanie na tego rodzaju środki transportu. Kupowanie autobusów, które mogą przewieźć jak największą liczbę pasażerów, nie zawsze jest najbardziej racjonalnym wydatkiem.	Uwaga nieuwzględniona. Wskaźnik wynika bezpośrednio z rozporządzenia KE i nie ma możliwości jego zmiany.	
39.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	123-124	Indykatywny podział zaprogramowanych zasobów (UE) według rodzaju interwencji
Ogółem 212 900 000,00 EUR	W ramach prac nad opracowaniem Strategii ponadlokalnej diagnozujemy dużo większe potrzeby gmin i powiatów w stosunku do zaprezentowanej alokacji w programie, w zakresie inwestycji dotyczących mobilności w tym także zeroemisyjnego taboru transportu publicznego. Postulujemy o zwiększenie planowanej na ten cel alokacji. Ewentualnie rozważenie ponownego włączenia tego rodzaju wsparcia w zakresie działań mobilnościowych do Priorytetu VIII Śląskie w transformacji.	Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa.	
40.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	W ramach celu szczegółowego wsparciem objęte zostaną inwestycje polegające na budowie, przebudowie, modernizacji lub zmianie przebiegu dróg wojewódzkich, w tym w miastach na prawach powiatu. Inwestycje powinny być ukierunkowane na poprawę bezpośredniego dostępu do sieci TEN-T, miejsc inwestycyjnych, terminali intermodalnych/centrów logistycznych, węzłów transportowych zapewniających integrację transportu publicznego, przejść granicznych.	Postulujemy poszerzenie wsparcia inwestycji w zakresie dróg powiatowych - nie tylko tych wpisujących się w sieć TEN-T, ale również tych lokalnych. Zgodnie z argumentacją wskazaną w stanowisku Konwentu Powiatów Województwa Śląskiego z dnia 20 kwietnia 2022 roku (w załączeniu).	Uwaga nieuwzględniona. Drogi lokalne mogą być wspierane tylko pod warunkiem, że przyczyniają się do zmniejszenia ruchu samochodowego w centrach gmin lub zapewniają poprawę bezpieczeństwa poprzez likwidację miejsc niebezpiecznych. Nie ma mowy o wpisywaniu się w sieć TEN-T.	
41.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	Doprecyzowanie opisu pod kątem dróg krajowych. 
Na chwilę obecną można mieć zastrzeżenia co do możliwości skorzystania ze środków w ramach niniejszego celu do realizacji zadań dot. dróg krajowych biegnących w miastach na prawach powiatu. W opisie wymienione są drogi wojewódzkie oraz drogi lokalne.	Na terenie miast na prawach powiatu zarządcą dróg krajowych (poza drogami ekspresowymi oraz autostradami) jest Prezydent Miasta. W opisie działań jest mowa o drogach wojewódzkich, w tym w miastach na prawach powiatu oraz o drogach lokalnych. Brak mowy o drogach krajowych w miastach na prawach powiatu można rozumieć jako brak możliwości uzyskania dofinansowania do zadań je obejmujących wpisujących się w szeroko rozumiane założenia niniejszego celu. 
Jednocześnie w tabeli 4. Wymiar 1 – zakres interwencji będącej na stronach 129-130 są wspomniane drogi krajowe.	Uwaga nieuwzględniona. Na poziomie regionalnym nie przewiduje się wsparcia dla dróg krajowych, nawet w miastach na prawach powiatu. IZ wielokrotnie zgłaszała stronie rządowej uwagę o konieczności uwzględnienia tego typu wsparcia z poziomu krajowego.	
42.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	„Wszystkie inwestycje związane z drogami gminnymi i powiatowymi muszą wynikać z właściwych dokumentów strategicznych zawierających elementy związane z planowaniem transportu na poziomie lokalnym (np. plan rozwoju dróg powiatowych/gminnych/strategia ZIT/SUMP itp.).” – należy doprecyzować, jak należy rozumieć to „wynikanie” – czy konieczne jest literalne wpisanie zadania, czy może zgodność na poziomie strategicznym (rozumiane jako wynikanie z ogólnej strategii rozwoju miasta – typu – przedsięwzięcie X wpisuje się w zapisy priorytetu/ celu / kierunku strategicznego) ?	Konieczne doprecyzowanie zarówno dokumentu jak i „wynikania”	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
43.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	zdanie: "Wszystkie inwestycje związane z drogami gminnymi i powiatowymi muszą wynikać z właściwych dokumentów strategicznych zawierających elementy
związane z planowaniem transportu na poziomie lokalnym (np. plan rozwoju dróg powiatowych/gminnych/strategia ZIT/SUMP itp.)" - sugestia rozszerzenia katalogu dokumentów strategicznych wymienionych w nawiasie o studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, lub potwierdzenie czy w zapisie "itp." mieści się również przedmiotowe studium.		Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się włączania do katalogu dokumentów studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy.	
44.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.11. Zwiększanie równego i szybkiego dostępu do dobrej jakości, trwałych i przystępnych cenowo usług, w tym usług, które wspierają dostęp do mieszkań oraz opieki skoncentrowanej na osobie, w tym opieki zdrowotnej; modernizacja systemów ochrony socjalnej, w tym wspieranie dostępu do ochrony socjalnej, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i grup w niekorzystnej sytuacji; poprawa dostępności, w tym dla osób z niepełnosprawnościami, skuteczności i odporności systemów ochrony zdrowia i usług opieki długoterminowej (EFS+)	171	Wspierane będą działania w zakresie rozwoju usług
opiekuńczych i sąsiedzkich, specjalistycznych usług opiekuńczych świadczonych w społeczności lokalnej w formach środowiskowych, dziennych i całodobowych (opieka wytchnieniowa), w powiązaniu z niezbędnymi usługami o charakterze zdrowotnym. (…).
W ramach wsparcia procesu deinstytucjonalizacji, w celu przejścia od opieki realizowanej w instytucjach do opieki prowadzonej w społeczności lokalnej,
środki EFS + będą mogły być wykorzystywane do rozwoju oferty usług środowiskowych przy użyciu potencjału istniejącej infrastruktury usług
całodobowych i zasobów pozostających w dyspozycji realizatorów tych usług.	W zakresie usług społecznych i usług zdrowotnych a także integracji społecznej oraz wsparcia psychicznego diagnozujemy bardzo duże zapotrzebowanie na realizację projektów które mogłyby być niejako kontynuacją ale także rozszerzeniem obecnie kończącej się perspektywy i działań społecznych, w tym także jako działania post-covidowe. Zatem wnosimy – w momencie uruchomienia Programu o ogłoszenie naborów dotyczących tych form wsparcia w pierwszej kolejności.	Termin ogłaszania naborów, poza koniecznym przyjęciem Programu przez KE i opracowaniem niezbędnych dokumentów wdrożeniowych pozwalających  na uruchomienie naborów, zależny jest m.in. od przyjęcia dokumentów określających ramy dla wdrażania poszczególnych celów szczegółowych. I tak w zakresie włączenia społecznego takim dokumentem w obszarze deinstytucjonalizacji usług społecznych jest np.:  Regionalny Plan Deinstytucjonalizacji, opracowywany przez  Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej.	
45.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.3. Wspieranie włączenia społeczno-gospodarczego społeczności marginalizowanych, gospodarstw domowych o niskich dochodach oraz grup w niekorzystnej sytuacji, w tym osób o szczególnych potrzebach, dzięki zintegrowanym działaniom obejmującym usługi mieszkaniowe i usługi społeczne (EFRR)	190	W celu rozszerzenia oferty usług świadczonych przez podmioty funkcjonujące w obszarze pomocy i integracji społecznej, planowane są również działania
dotyczące rozwoju mieszkalnictwa chronionego (treningowe, wspierane) oraz wspomaganego, w oparciu o istniejącą infrastrukturę. Wsparcie pozostałej infrastruktury mieszkaniowej możliwe będzie w ramach Instrumentów Finansowych w ramach rewitalizacji.	Z diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej oraz z rozmów z gminami wynika problem mocno zdegradowanej substancji mieszkaniowej, zwłaszcza w centrach miast. Dodatkowo nakłada się na to kwestia przymusowego zarządu budynków oraz braku środków na podejmowanie interwencji w zakresie remontu kamienic. Wnosimy o włączenie takiej formy wsparcia w ramach Programu.	Uwaga nieuwzględniona. W opisie celu szczegółowego Cel szczegółowy: RSO4.3. Wspieranie włączenia społeczno-gospodarczego społeczności marginalizowanych, gospodarstw domowych o niskich
dochodach oraz grup w niekorzystnej sytuacji, w tym osób o szczególnych potrzebach, dzięki zintegrowanym działaniom obejmującym usługi mieszkaniowe
i usługi społeczne (EFRR) zakłada się wsparcie dla rozwoju mieszkalnictwa chronionego (treningowe, wspierane) oraz wspomaganego, w oparciu o istniejącą infrastrukturę.	
46.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.3. Wspieranie włączenia społeczno-gospodarczego społeczności marginalizowanych, gospodarstw domowych o niskich dochodach oraz grup w niekorzystnej sytuacji, w tym osób o szczególnych potrzebach, dzięki zintegrowanym działaniom obejmującym usługi mieszkaniowe i usługi społeczne (EFRR)	192-193	W nazwach wskaźników jest mowa o lokalach socjalnych. W kontekście działań ujętych w niniejszym celu wskazana jest weryfikacja i zmiana brzmienia wskaźników.	Od wejścia w życie 21 kwietnia 2019 r. nowelizacji ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego lokale mogą być oddawane w najem socjalny, w związku z czym nie wydziela się z gminnych zasobów lokali socjalnych. Od wskazanej zmiany ustawy funkcjonuje pojęcie najmu socjalnego lokali. Jednocześnie treść działań odnosi się do infrastruktury społecznej, mieszkalnictwa chronionego, wspomaganego, placówek dziennego / krótkotrwałego pobytu, a umową najmu socjalnego może być objęty lokal nadający się do zamieszkania ze względu na wyposażenie i stan techniczny, którego powierzchnia pokoi przypadająca na członka gospodarstwa domowego najemcy nie może być mniejsza niż 5 m2, a w przypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego 10 m2, przy czym lokal ten może być o obniżonym standardzie.	Uwaga nieuwzględniona. Nazwy wskaźników oraz ich definicje zostały określone na poziomie zarówno rozporządzeń unijnych jak i na poziomie krajowym. Rozumienie lokali socjalnych będzie szerokie - brzmienie wskaźnika wynika z tłumaczenia z języka angielskiego.	
47.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.5. Zapewnianie równego dostępu do opieki zdrowotnej i wspieranie odporności systemów opieki zdrowotnej, w tym podstawowej opieki zdrowotnej, oraz wspieranie przechodzenia od opieki instytucjonalnej do opieki rodzinnej i środowiskowej (EFRR)	195	W ramach interwencji wspierane będą kompleksowe działania mające na celu zwiększenie jakości usług medycznych, polegające na przeprowadzeniu
niezbędnych, z punktu widzenia świadczeń zdrowotnych, prac remontowo – budowlanych, a także wyposażeniu w sprzęt medyczny oraz – jako element
projektu – rozwiązaniach w zakresie IT (oprogramowanie, sprzęt) w podmiotach wykonujących działalność leczniczą.	Postulujemy skierowanie wsparcia wprost do szpitali powiatowych, niespecjalistycznych. Zgodnie z argumentacją wskazaną w stanowisku Konwentu Powiatów Województwa Śląskiego z dnia 20 kwietnia 2022 roku (w załączeniu).	Uwaga nieuwzględniona. Wsparcie w obszarze ochrony zdrowia stanowi jeden z głównych tematów negocjacji pomiędzy KE a Polską. Interwencja na poziomie regionalnym będzie musiała uwzględniać zapisy uzgodnionej Umowy Partnerstwa.	
48.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.6. Wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych (EFRR)	201	„W zakresie dziedzictwa kulturowego interwencja zostanie skierowana na obiekty o znaczeniu regionalnym wpisane do rejestru zabytków prowadzonego przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w tym obiekty o dużym potencjale sieciowania tj. rozwoju istniejących szlaków kultury i dziedzictwa kulturowego, jak również tereny i obiekty unikatowe, o szczególnym znaczeniu dla regionu np. Park Śląski.” – konieczne jest rozszerzenie wsparcia o obiekty z gminnej ewidencji zabytków.	Obiekty z gminnej ewidencji zabytków, również mogą stanowić element dziedzictwa kulturowego o zdecydowanym znaczeniu ponadlokalnym.	Uwaga nieuwzględniona. W priorytecie VI Śląskie dla mieszkańca wsparcie w obszarze kultury koncentruje się na obiektach, które wpisane są do rejestru zabytków prowadzonego przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, bądź takich, które są unikatowe, o szczególnym znaczeniu dla regionu. Dodatkowo projekty te muszą zostać wskazane w Kontrakcie Programowym dla Województwa Śląskiego. Natomiast obiekty z gminnej ewidencji zabytków będą mogły ubiegać się o wsparcie w ramach Priorytetu VII Śląskie bliżej obywateli w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych.	
49.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	206	Wspierane będą w szczególności obiekty przynależne do funkcjonujących w regionie szlaków dziedzictwa kulturowego, a także przedsięwzięcia
ponadlokalne na rzecz tworzenia nowych oraz rozwoju istniejących szlaków, w tym uwzględniające rozbudowę systemów e-informacji kulturalnej,
spójnego oznakowania obszarów atrakcyjnych kulturowo wraz z promocją szlaków dziedzictwa kulturowego, w tym z wykorzystaniem technologii
cyfrowych.
Wspierane będzie tworzenie i rozwój zrównoważonej infrastruktury turystycznej, jak również sieciowanie tej infrastruktury na rzecz utworzenia lub
rozszerzenia szlaków turystycznych różnych rodzajów (m.in.: pieszych, rowerowych, konnych, narciarskich, wodnych), w tym infrastrukturę
poprawiającą dostępność obiektów i atrakcji turystycznych, zagospodarowanie ich otoczenia. Działania będą realizowane z poszanowaniem lokalnych
zasobów przyrody i przy minimalnej ingerencji w środowisko naturalne oraz z wykorzystaniem rozwiązań cyfrowych.	W ramach prac nad Strategią diagnozujemy bardzo duże potrzeby wśród gmin i powiatów Subregionu z zakresu kultury, dziedzictwa naturalnego i turystyki, które po części wynikają z braku albo z ograniczonego finansowania tego rodzaju inwestycji w poprzednich okresach finansowania. W perspektywie 2014-2020 brak finansowania tego typu inwestycji na poziomie regionalnym.
Postulujemy zatem o zwiększenie środków na ten cel.	Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa.	
50.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	208	„Gminne Programy Rewitalizacji będą zawierać m.in. wykaz operacji, które mogą być wspierane”.	Sformułowanie wymaga doprecyzowania, co dokładnie obejmuje wskazany wykaz. GPR będą zawierać:
- listę planowanych podstawowych przedsięwzięć rewitalizacyjnych 
oraz 
- charakterystykę pozostałych dopuszczalnych przedsięwzięć rewitalizacyjnych. 
Należy doprecyzować, czy o dofinansowanie ze środków UE 2021-2027 będą mogły ubiegać się  także projekty nieujęte na liście podstawowych przedsięwzięć, ale merytorycznie wpisujące się w charakterystykę pozostałych dopuszczalnych przedsięwzięć.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
51.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR).	210, 215	Wskaźnik produktu: Powierzchnia obszarów objętych rewitalizacją	Sformułowanie niejednoznaczne, proponuje się dookreślenie definicji, dokładnie jakie obszary wchodzą w zakres wskaźnika. Czy są to obszary objęte GPR?	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
52.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	218-221	Proponuje się ujęcie TBS (Spółka z większościowym udziałem JST) jako potencjalnego beneficjenta wsparcia, w celu umożliwienia wprowadzenia na rynek nowych/ulepszonych neutralnych klimatycznie produktów - poprzez wykorzystanie OZE w nowo powstających budynkach mieszkalnych.	Zapis taki umożliwi również TBS pozyskanie środków z FTS na inwestycje wykorzystujące różnego rodzaju OZE w nowo powstających budynkach mieszkalnych.	Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu nie wskazano beneficjentów ale grupy docelowe, stąd nie zawężono katalogu beneficjentów.	
53.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	219	Zwiększenie kwoty wsparcia finansowego (obecnie 453 mln Euro) na inwestycje mające na celu zagospodarowanie terenów i obiektów poprzemysłowych, zdewastowanych, zdegradowanych m.in. na cele gospodarcze i środowiskowe oraz uzupełniająco na cele kulturalne, turystyczne, edukacyjne i mieszkaniowe.	Tereny poprzemysłowe, szczególnie te zdewastowane i zdegradowane, wymagają dużych nakładów finansowych w celu umożliwienia ich ponownego wykorzystania w bezpieczny i zrównoważony sposób. Obszary te są często silnie zanieczyszczone odpadami poprzemysłowymi, a w niektórych przypadkach podłoże jest skażone różnymi substancjami trującymi. Szczególnym rodzajem terenów poprzemysłowych są nieruchomości po działalności związanej z górnictwem i energetyką węglową, które cechują się niestabilnością gruntu z powodu istniejących pustych przestrzeni oraz składowania np. skały płonnej. Inwestycje związane z stabilizacją takiego podłoża są niezwykle kapitałochłonne lecz są niezbędne w celu ponownego wykorzystania tych terenów.	Uwaga nieuwzględniona. W ramach FST przekształcenie terenów poprzemysłowych/ pokopalnianych jest jednym z ważniejszych działań,  które zostały zaprogramowane w FESL. Niemniej jednak nie można w ramach transformacji zapomnąć o aspekcie gospodarczym i społecznym, które wpływają na powodzenie tego procesu, stąd podział środków powinien w równym stopniu odpowiadać na zdiagnozowane wyzwania w ww. obszarach.	
54.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	222	Do tabeli 2 wskaźników produktu (strona 222) wnioskujemy o dodanie kolejnych wskaźników produktu:
Liczba wspartych obiektów infrastruktury kształcenia zawodowego
Liczba wspartych obiektów infrastruktury kształcenia ogólnokształcącego
Liczba uczniów/słuchaczy objętych wsparciem w projekcie		Uwaga częściowo uwzględniona. W FESL znajdują się wyłącznie główne wskaźniki, które będą miały za zadanie monitorowanie realizacji programu. Natomiast dokumenty wdrożeniowe będą zawierały szerszy katalog wskaźników, który będzie tożsamy z zakresem interwencji możliwej do realizacji w ramach danego priorytetu. Adekwatny wskaźnik może zostać wprowadzony po analizie.	
55.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	centralny	1. Opis procesu transformacji i wskazanie terytoriów w obrębie państwa członkowskiego, które będą najbardziej dotknięte jej negatywnymi skutkami	313	„Proces transformacji obejmie też elektrownie węglowe: Jaworzno, Łaziska, Łagisza i Rybnik. W el.
Rybnik w 2021 r. planowane jest wyłączenie bloków nr 1 i 2, a 31.12.2022 r. bloków nr 3 i 4”.	Proponowane uaktualnienie danych.	Uwaga uwzględniona	
56.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy			Uwaga ogólna: wprowadzenie słownika pojęć/definicji określeń występujących w całym dokumencie np. park kieszonkowy, ekopark itp.		Uwaga nieuwzględniona.
Konstrukcja systemu SFC nie przewiduje Sekcji dotyczącej słownika pojęć.	
57.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy			Z uwagi na fakt, iż alokacja z EFRR na OZE oraz szkolnictwo zawodowe (przewidziana w formule ZIT) skierowana jest wyłącznie do subregionu północnego, konieczne jest zagwarantowanie identycznych zasad dostępu/kryteriów itd. do analogicznych środków w ramach FST (Priorytet VIII) dla pozostałych trzech subregionów.		Uwaga nieuwzględniona. Szkolnictwo  zawodowe oraz  OZE są obszarami bezpośrednio powiązanymi z procesem zielonej i cyfrowej transformacji, stąd też interwencja w tych obszarach jest podejmowana zarówno z EFS+, EFRR i FST. FST natomiast jest dodatkowym, celowanym funduszem, mającym na celu wesprzeć regiony najbardziej uzależnione od węgla w przejściu do tzw. „zielonej gospodarki”. Zostało do podkreślone także w Umowie Partnerstwa, która wskazuje, iż  wsparcie środkami FST powinno  obejmować  zmianę profilu szkół zawodowych i technicznych kształcących w zawodach związanych z górnictwem, energetyką konwencjonalną i innymi branżami objętymi transformacją w regionach objętych wsparciem FST, natomiast z  CP4 (z EFRR i EFS+)  wspierane będą pozostałe szkoły i zawody, czyli nie będą wspierane kierunki/szkoły wygaszane lub przeprofilowywane w ramach CP6.  W obszarze OZE podjęto decyzję o demarkacji obszarowej - wsparcie dla subregionu północnego w ramach EFRR, pozostałe subregiony w ramach FST.	
	Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)	193-196	Zapisy programu zbyt ogólnie, nie pozwalają na określenie konkretnych typów działań, możliwych do sfinansowania
Sposób przedstawienia opisu celu szczegółowego bez podziału na działania sugeruje możliwość łączenia tematu rekultywacji z ochroną bioróżnorodności zarówno na terenach cennych przyrodniczo, ja i na obszarach zurbanizowanych miast podczas gdy w praktyce jest to niemożliwe (trzy odrębne działania 2.12, 2.13 i 2.14).

Zbyt ogólne zapisy dotyczące wsparcia ośrodków edukacyjnych prowadzących statutową działalność w zakresie edukacji ekologicznej lub ochrony różnorodności biologicznej rodzimej flory i fauny nie pozwalające na zaplanowanie finansowania konkretnych działań w projekcie. Brak jasności w kontekście możliwości realizacji wsparcia ośrodków edukacji, jako samodzielnych projektów.

Brak wskazania ograniczeń w zakresie realizacji jednego typu projektu np. w zakresie ośrodków edukacji ekologicznej.		Uwaga nieuwzględniona. Jednocześnie informujemy, że zapisy programu w sposób celowy są skonstruowane w sposób jak najbardziej ogólny, zapewniając ich elastyczność. Szczegółowy zakres interwencji, w tym typy Beneficjentów, formy i zasady realizacji wsparcia zostaną doprecyzowane na poziomie dokumentów wdrożeniowych. Ponadto, zgodnie z podejściem KE na chwilę obecną nie ma możliwości realizacji samodzielnych  projektów polegających na wsparciu ośrodków edukacji ekologicznej, ponieważ w ocenie KE nie mają one bezpośredniego przełożenia na ochronę przyrody (nie generują wskaźników programowych adektwanych dla tego celu szczegółowego), co jest priorytetem dla Komisji.	
58.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	164	W opisie celu szczegółowego zawarto zapis: „Przewiduje się realizację projektów w trybie niekonkurencyjnym”, czy to oznacza, że alokacja będzie skierowana tylko na CWD i Kontrakt Programowy dla Subregionu Północnego? Czy nie będzie trybu konkursowego?

Ze względu na skomplikowane zapisy linii demarkacyjnej, warto wskazać konkretne granice dla poszczególnych beneficjentów.

MPA – czy na bazie zapisów celu szczegółowego: „Możliwe będzie również sfinansowanie opracowania miejskich planów adaptacji do zmian klimatu (MPA)” będzie możliwość realizacja projektów polegających wyłącznie na opracowaniu dokumentu.

Niejasne rozróżnienie pomiędzy działaniami dot. adaptacji a ochroną bioróżnorodności w kontekście błękitnej i zielonej infrastruktury i terenów zielonych na obszarach miejskich i podmiejskich (park kieszonkowy-ekopark-ogród botaniczny).		Uwaga nieuwzględniona.  W obszarze adaptacji do zmian klimatu przewiduje się zarówno realizację projektów w trybie konkurencyjnym jak i niekonkurencyjnym.  Jednocześnie informujemy, że w chwili obecnej wciąż trwają ustalenia dot. demarkacji  w obszarze adaptacji do zmian klimatu oraz  ochrony bioróżnorodności na obszarach miejskich i pozamiejskich, także ustalenia zakresu interwencji  dot. zielono-błękitnej  infrastruktury w poszczególnych celach szczegółowych. Odnośnie możliwości realizacji samodzielnego projektu polegającego na opracowaniu MPA, na chwilę obecną przewiduje się taką możliwość.	
59.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)	184-192	Planowany podział alokacji nieadekwatny do potrzeb.	Brak zgody na przekazanie 87% alokacji jednemu subregionowi.	Uwaga nieuwzględniona.
Uwaga odnosi się do nieaktualnej wersji programu. Ponadto, z żadnych wyliczeń IZ nie wynikają wyliczenia przedstawione w niniejsze uwadze.  Rozumiemy, że sprzeciw lub wątpliwości przedstawicieli Stowarzyszenia Aglomeracja Beskidzka dotyczą wprowadzenia do Kontraktu Programowego propozycji projektu strategicznego (wraz z odstępstwem od LD) Subregionu Północnego w obszarze gospodarki odpadami. Przypominamy jednak, że Subregion Północny jako jedyny w województwie został pozbawiony możliwości korzystania ze środków FST, zatem podjęto decyzję o częściowej "rekompensacie " wsparcia tego subregionu w postaci zabezpieczenia środków dla projektu istotnego dla całego subregionu. Przypominamy jednocześnie, że do Kontraktu Programowego w obszarze różnorodności biologicznej wprowadzono dwa projekty Aglomeracji Beskidzkiej (wyłącznie dla tego subregionu), zatem w żadnym wypadku nie można mówić o preferowaniu jednego subregionu. Ponadto należy pamiętać, że tego rodzaju oraz skali instalacje, będą mogły ubiegać się o dofinansowanie z programu krajowego.	
60.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	206	W przypadku pozostałych miast i Miejskich Obszarów Funkcjonalnych niezbędne będzie wykazanie się dokumentem z zakresu planowania transportu. Funkcję takiego dokumentu może pełnić np. strategia ZIT SUMP i/lub Strategia ZIT	Większość subregionów opracowuje SUMP.	Uwaga nieuwzględniona. Proponujemy zostawienie strategii ZIT, zapewni to większą elastyczność przy wskazywaniu możliwych dokumentów. Poza tym nie wszystkie subregiony opracowują SUMP. Zapis mówi o dokumencie z zakresu planowania transportu więc nie ma potrzeby dodatkowego wyszczególniania SUMP.	
61.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)		Proponuje się wprowadzenie zapisu, jak dla MPA o możliwości realizacji projektów dotyczących opracowania SUMP.		Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się finansowania opracowania dokumentów SUMP w tym priorytecie.	
62.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)		Alokacja środków na ten priorytet całkowicie nieadekwatna do skali potrzeb.		Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa.	
63.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	379	Następnie, wsparcie będzie przeznaczone na tworzenie i rozwój zrównoważonej infrastruktury turystycznej , jak również sieciowanie tej infrastruktury na rzecz utworzenia lub rozszerzenia szlaków turystycznych różnych rodzajów (m.in.: pieszych, rowerowych – uzupełnienie regionalnych tras rowerowych, konnych, narciarskich, wodnych), w tym infrastrukturę poprawiającą dostępność obiektów i atrakcji turystycznych i zagospodarowanie ich otoczenia	Ze względu na zbyt małą alokację na regionalne trasy rowerowe (zwłaszcza nieproporcjonalnie małą alokację dla subregionu południowego) proponuje się umożliwienie uzupełnienia finansowania regionalnych tras ze środków dedykowanych turystyce.	Uwaga nieuwzględniona. Zdaniem IZ nie trzeba tego doprecyzowywać w programie. Pozostawiamy do decyzji związku ZIT czy planowane trasy rowerowe o charakterze turystycznym będą stanowiły uzupełnienie regionalnych tras rowerowych czy nie. Zapewni to większą elastyczność i swobodę w realizacji projektów. W przypadku decyzji o realizacji projektów z Priorytetu III warunkiem wsparcia będzie wynikanie z SUMP lub innego dokumentu z zakresu planowania transportu (np. Strategii ZIT) oraz zgodność z Regionalną Polityką Rowerową.	
64.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.4. Wspieranie dostosowania pracowników, przedsiębiorstw i przedsiębiorców do zmian, wspieranie aktywnego i zdrowego starzenia się oraz zdrowego i dobrze dostosowanego środowiska pracy, które uwzględnia zagrożenia dla zdrowia (EFS+)	255	Interwencja obejmować będzie również kadry administracji samorządowej oraz ich jednostki organizacyjne oraz kadry związków i stowarzyszeń JST zainteresowanych nabyciem, uzupełnieniem lub podwyższeniem umiejętności, kompetencji lub kwalifikacji zawodowych, w tym kwalifikacji cyfrowych. 

Brak wskazanie kadry JST, ich jednostek organizacyjnych oraz związków i stowarzyszeń JST w grupie docelowej.		Uwaga częściowo uwzględniona.

Administracja samorządowa, jej jednostki organizacyjne oraz proponowane związki i stowarzyszenia JST należą do katalogu pracodawców, co pozwala tym podmiotom ubieganie się o dofinansowanie w ramach celu szczegółowego (d) - zgodnie z projektem linii demarkacyjnej (z 31.12.2021r.), w ramach której możliwe są usługi rozwojowe w PSF dla pracodawców i ich pracowników, zgodne z ich zidentyfikowanymi potrzebami (system popytowy w oparciu o BUR). Katalog odbiorców wsparcia tym samym nie będzie doprecyzowany w zapisach FE SL 21-27.  
Niemniej, podkreślić należy, że korzystanie z BUR nie zwalnia ze stosowania Pzp podmiotów do tego zobowiązanych. Zgodnie ze stanowiskiem MFiPR (IK EFS+) każdy przypadek organizacji szkoleń dla pracowników JST za pośrednictwem BUR należy oceniać indywidualnie z uwzględnieniem czynników tj.: (1) czy szkolenie jest tożsame z innymi szkoleniami realizowanymi w jednostce;
(2)  czy szkolenie jest możliwe do przewidzenia "z góry" i zaplanowania łącznie z ww.
szkoleniami w planie zamówień, czy jest zamawiane ad hoc na wniosek pracownika;
(3) jaka jest łączna wartość wszystkich szkoleń tego samego rodzaju realizowanych dla
pracowników danej jednostki  - na podstawie pisma MFiPR z dnia 20.05.2022 (DZF-VII.690.11.2022. EL).
Zdaniem IK EFS+, w przypadku szkoleń dla pracowników jednostek
samorządu terytorialnego, BUR mogłaby mieć zastosowanie, jeśli:
1. łączna wartość zamówienia dotyczącego szkoleń w danej jednostce jest na tyle niska,
że może być ono zlecone bezpośrednio;
2. pracownicy wnioskują o szkolenia ad hoc, których nie można było przewidzieć w planie zamówień.	
65.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218-220	Opis planowanego zakresu wsparcia jest zbyt ogólny.	Konieczność doprecyzowania zapisów – na ten moment uniemożliwia to wstępną ocenę kwalifikowalności potencjalnych inwestycji. W szczególności dotyczy to np. planowanego wsparcia rewitalizacji, ochrony środowiska, OZE, szkolnictwa zawodowego itd. (działania planowane również w formule ZIT).	Uwaga nieuwzględniona. Syntetyczny opis zakresu wsparcia wynika z zasad konstrukcji programu (w tym liczby dostępnych znaków w poszczególnych jego częściach), którego wzór stanowi załącznik do rozporządzenia ogólnego 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. Doprecyzowanie zakresu interwencji nastąpi na poziomie dokumentów wdrożeniowych (SZOP, dokumentacja dla naborów, etc.).	
66.		Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego Aglomeracja Beskidzka z siedzibą w Bielsku-Białej	południowy	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218-220	Brakuje wsparcia projektów z zakresu mobilności miejskiej.	Początkowe projekty dokumentów TPST przewidywały również wsparcie dla mobilności miejskiej (zakup zeroemisyjnego taboru autobusowego). Jest to bardzo oczekiwane mając na względzie znacznie ograniczone środki na ten cel w ramach Priorytetu III oraz fakt, iż prawdopodobnie dla większości organizatorów publicznego transportu zbiorowego będą to jedyne możliwe środki na zakup taboru autobusowego (FEnIKS nie przewiduje takich środków, z kolei w KPO przewiduje się wsparcie głównie mniejszych ośrodków miejskich oraz transportu pozamiejskiego).	Uwaga nieuwzględniona. Komisja Europejska nie zgodziła się na wsparcie mobilności miejskiej w ramach FST.	
67.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	119-125	Alokacja przewidziana na działania w obszarze mobilności jest zdecydowanie zbyt niska do potrzeb regionu. Proponujemy zwiększenie alokacji w Priorytecie III Mobilne Śląskie lub przywrócenie zapisów pozwalających finansowanie zadań z zakresu mobilności w części dotyczącej TPST wraz z wcześniej przypadającą na te działanie alokacją.	Zgodnie z zapisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2021/1056 z dnia 24 czerwca 2021 r. ustanawiającego Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, jednym z obszarów wsparcia realizujących cele FST są inwestycje w inteligentną i zrównoważoną mobilność lokalną, w tym dekarbonizację lokalnego sektora transportu i jego infrastruktury (art. 8 ust. 2 pkt. f rozporządzenia). Pomimo włączenia FST do Programu FE SL, alokacja przewidziana na mobilność jest stosunkowo niewielka, nieadekwatna do potrzeb w tym obszarze społeczno-gospodarczym. 
Obecnie - Transport jest gałęzią gospodarki, która ma negatywny wpływ na środowisko. Ponadto, inwestycje w obszarze transportu są inwestycjami bardzo kapitałochłonnymi, a bez kompleksowego, skoncentrowanego i wielokierunkowego finansowania inwestycji w obszarze transportu nie jest możliwym uzyskanie znaczącej poprawy funkcjonowania tego obszaru społeczno-gospodarczego w regionie. Kompleksowe wsparcie transportu zeroemisyjnego jest także nieodzownym elementem w procesie przechodzenia na gospodarkę zeroemisyjną zgodnie z Zielonym Ładem.
W opinii GZM dostępna w Priorytecie III alokacja nie pozwoli na znaczącą poprawę jakości świadczonych usług w zakresie publicznego transportu na obszarze GZM, a tym samym osiągnięcie celów postawionych w zakresie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej oraz w Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji m.in. w zakresie poprawy jakości powietrza.
Proszę więc o rozważenie zwiększenia alokacji dostępnej w Priorytecie III. Mobilne Śląskie lub przywrócenie zapisów pozwalających finansowanie zadań z zakresu mobilności w części dotyczącej TPST wraz z wcześniej przypadającą na te działanie alokacją.	Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa. Zgodnie z pierwotnymi planami obszar mobilności był częścią TPST. Jednak KE wielokrotnie kwestionowała zasadność wsparcia tego obszaru, mimo, że jest wskazany w rozporządzeniu dot. FST w związku z powyższym nie znalazł się w Priorytecie VIII.	
68.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218-225	Alokacja przewidziana na działania w obszarze mobilności jest zdecydowanie zbyt niska do potrzeb regionu. Proponujemy zwiększenie alokacji w Priorytecie III Mobilne Śląskie lub przywrócenie zapisów pozwalających finansowanie zadań z zakresu mobilności w części dotyczącej TPST wraz z wcześniej przypadającą na te działanie alokacją.	Zgodnie z zapisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2021/1056 z dnia 24 czerwca 2021 r. ustanawiającego Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, jednym z obszarów wsparcia realizujących cele FST są inwestycje w inteligentną i zrównoważoną mobilność lokalną, w tym dekarbonizację lokalnego sektora transportu i jego infrastruktury (art. 8 ust. 2 pkt. f rozporządzenia). Pomimo włączenia FST do Programu FE SL, alokacja przewidziana na mobilność jest stosunkowo niewielka, nieadekwatna do potrzeb w tym obszarze społeczno-gospodarczym. 
Obecnie - Transport jest gałęzią gospodarki, która ma negatywny wpływ na środowisko. Ponadto, inwestycje w obszarze transportu są inwestycjami bardzo kapitałochłonnymi, a bez kompleksowego, skoncentrowanego i wielokierunkowego finansowania inwestycji w obszarze transportu nie jest możliwym uzyskanie znaczącej poprawy funkcjonowania tego obszaru społeczno-gospodarczego w regionie. Kompleksowe wsparcie transportu zeroemisyjnego jest także nieodzownym elementem w procesie przechodzenia na gospodarkę zeroemisyjną zgodnie z Zielonym Ładem.
W opinii GZM dostępna w Priorytecie III alokacja nie pozwoli na znaczącą poprawę jakości świadczonych usług w zakresie publicznego transportu na obszarze GZM, a tym samym osiągnięcie celów postawionych w zakresie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej oraz w Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji m.in. w zakresie poprawy jakości powietrza.
Proszę więc o rozważenie zwiększenia alokacji dostępnej w Priorytecie III. Mobilne Śląskie lub przywrócenie zapisów pozwalających finansowanie zadań z zakresu mobilności w części dotyczącej TPST wraz z wcześniej przypadającą na te działanie alokacją.	Uwaga nieuwzględniona. Środki EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania, zakres programu jest bardzo szeroki, dodatkowo środki FESL nie są jedynym źródłem finansowania inwestycji. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa. Zgodnie z pierwotnymi planami obszar mobilności był częścią TPST. Jednak KE wielokrotnie kwestionowała zasadność wsparcia tego obszaru, mimo, że jest wskazany w rozporządzeniu dot. FST w związku z powyższym nie znalazł się w Priorytecie VIII.	
69.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	119-125	Prośba o przywrócenie zapisów w zakresie wsparcia przeznaczonego na zakup taboru tramwajowego oraz wsparcia inwestycji polegających na budowie/przebudowie linii tramwajowych.	Efektywny i dostępny transport publiczny i zrównoważona mobilność miejska na terenie GZM wymagają dostarczenia spójnej infrastruktury drogowej (w tym rowerowej), kolejowej i tramwajowej. W tym też celu konieczne jest podejmowanie działań obejmujących wszystkie funkcjonujące na obszarze województwa śląskiego rodzaje transportu publicznego, w tym także infrastrukturę tramwajową. 
Obecne zapisy Programu FE SL nie przewidują wsparcia infrastruktury tramwajowej. Ograniczenie finansowania inwestycji w obszarze infrastruktury tramwajowej na poziomie regionu może spowodować, że nie będzie możliwym uzyskanie znaczącej poprawy funkcjonowania całego obszaru społeczno-gospodarczego w regionie, a także celów postawionych w programie „Fundusze Europejskie dla Śląskiego na lata 2021-2027” m.in. w zakresie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej.
Usprawnienie mobilności na terenie Metropolii wpłynie na poprawę dostępności transportowej i mobilności nie tylko na poziomie regionalnym, ale także krajowym, transgranicznym i unijnym.	Uwaga nieuwzględniona. Ze względu na kapitałochłonność inwestycji w transport szynowy przewidziano go do wsparcia ze środków programów krajowych. Pozostałe elementy związane z zrównoważoną mobilnością będą wspierane na podstawie Strategii ZIT na zasadach analogicznych jak w perspektywie 2014-2020.	
70.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	119-
125	Prośba o wprowadzenie możliwości finansowania taboru szynowego	Według założeń budowanych do Planu Zrównoważonej Mobilności Miejskiej, transport na obszarze Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii oparty będzie w przyszłości o kolej. Rozwinięta sieć kolejowa stanowić będzie podstawę do budowania multimodalnego transportu na obszarze GZM.
Inwestycje w obszarze transportu są inwestycjami bardzo kapitałochłonnymi, a bez kompleksowego, skoncentrowanego i wielokierunkowego finansowania inwestycji w obszarze transportu nie jest możliwym uzyskanie znaczącej poprawy funkcjonowania tego obszaru w regionie.
Ponadto, w świetle planowanego rozwoju sieci kolejowej i środków przyznanych dla obszaru Metropolii na projekty budowy i remontów ok. 100 km tras kolejowych w ramach Programu Kolej +, środki na tabor kolejowy są niezbędnym uzupełnieniem tych projektów.
Niestety, obecne zapisy programu FE SL przewidują wsparcie taboru szynowego jedynie dla Kolei Śląskich, Koleje Śląskie mogą także liczyć na środki z KPO. Powyższe stanowi znaczące ograniczenie dla pozostałych podmiotów planujących rozwój transportu szynowego na obszarze GZM.
Środki dostępne w programie FENIKS na tabor szynowy są także ograniczone, a dostępna alokacja na pewno nie wyczerpuje możliwości sfinansowania najważniejszych celów inwestycyjnych województwa śląskiego.
Wobec powyższego prosimy o wprowadzenie możliwości finansowania taboru szynowego ze środków FE SL.	Uwaga nieuwzględniona. W związku z ograniczonymi środkami na infrastrukturę transportową oraz brak wliczania się tego celu szczegółowego do koncentracji tematycznej podjęto decyzję o skoncentrowaniu wsparcia na zakup taboru kolejowego tylko dla kolejowych pasażerskich przewozów o charakterze regionalnym. Wsparcie dla kolei metropolitalnej będzie możliwe na poziomie krajowym.	
71.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: I. Priorytet I: Inteligentne Śląskie		Wprowadzenie możliwości wsparcia branży oraz ekosystemu usług bezzałogowych statków powietrznych (dronów).	GZM podejmuje działania na rzecz wzmacniania branży oraz ekosystemu usług bezzałogowych statków powietrznych (dronów). Potencjał rynku dronów w Polsce jest ogromny, jego wartość według szacunków Polskiego Instytutu Ekonomicznego do 2026 roku wyniesie 3,26 mld złotych, dając dla całej gospodarki efekt o wartości nawet 576 mld złotych.
Potencjał zastosowania tego ekosystemu dla obszaru województwa śląskiego jest wielowymiarowy, a pomimo tego nie przewidziano wsparcia tego obszaru w ramach FE SL. 
Należy wskazać, że potencjał zastosowań rozwiązań mobilności powietrznej ciągle rośnie. Co więcej, epidemia COVID-19 dała impuls do tworzenia wielu nowych zastosowań.
W zakresie efektywnej realizacji Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021 – 2027 szczególny potencjał GZM upatruje we włączeniu się w działania Priorytetów:
I: Inteligentne Śląskie
Na rzecz celu szczegółowego „Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii” oraz celu „Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości”, GZM upatruje swój szczególny potencjał na rzecz prowadzenia prac badawczo-rozwojowych i wdrożeniowych, a także pobudzania rynku poprzez wsparcie start-upów, prace na obszarach testowych GZM. Dla wypracowania ekosystemu usług bezzałogowych statków powietrznych służących Regionowi w obszarze innowacji, bezpieczeństwa, ekologii i zrównoważonego rozwoju, Metropolia GZM, we współpracy z branżą BSP, samorządem oraz jednostkami naukowo-badawczymi w Województwie i Europie wykazuje potencjał do tworzenia Hubu Technologii Bezzałogowych. Metropolia dysponuje również doświadczeniami prowadzenia prac pilotażowych i demonstracyjnych.
II: Ekologiczne Śląskie
Na rzecz realizacji celu szczegółowego „Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia”, w zakresie tworzenia innowacyjnych rozwiązań na rzecz Ekologicznego Śląskiego, stosowanie bezzałogowych statków powietrznych wykazuje szczególną efektywność dla Regionu m.in. w obszarze monitoringu środowiskowego, w tym monitoringu zanieczyszczeń, w tym nielegalnych składowisk odpadów, a także zapożarowań wysypisk, monitoringu zagrożeń/ ryzyk związanych z klimatem (monitoring terenów zalewowych, stanu rzek, monitoring suszy).
III: Mobilne Śląskie
Na rzecz realizacji celu szczegółowego „Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej”, w zakresie mobilności miejskiej warto podkreślić potencjał zeroemisyjnych dronów w obszarze transportu ostatniej mili przesyłek/towarów dzięki któremu możliwe jest zrównoważenie mobilności – poprzez minimalizację zanieczyszczeń oraz rozładowanie korków ulicznych, czy przeciwdziałanie wykluczeniu komunikacyjnemu/transportowemu obszarów oddalonych od centrów miast.
Drony to też potencjalne narzędzia do wykorzystania przez służby zarządzania kryzysowego/ratownictwa. Biorąc pod uwagę cele – zwiększanie dostępności pomocy i skracanie czasu reakcji – warto wziąć pod uwagę poszerzenie wsparcia funduszy o wprowadzanie infrastruktury powietrznej, która ma szanse wypełnić potrzeby szybkiego i dostępnego ratowania życia ludzkiego.	Uwaga częściowo uwzględniona. 
W ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 nie wyklucza się możliwości wsparcia branży oraz ekosystemu usług bezzałogowych statków powietrznych (dronów). W Priorytecie I możliwe jest uzyskanie wsparcia na projekty zgodne z RIS i jeżeli planowany projekt spełni warunki formalne będzie mógł zostać złożony w naborze wniosków.	
72.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: II. Priorytet II: Ekologiczne Śląskie		Wprowadzenie możliwości wsparcia branży oraz ekosystemu usług bezzałogowych statków powietrznych (dronów).	uzasadnienie jw.	Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się wsparcia dla projektów badawczo-rozwojowych w tym priorytecie. W ramach priorytetu II ze względu na ograniczoną alokację nie przewiduje się natomiast wsparcia projektów z zakresu monitoringu środowiskowego.	
73.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)		Wprowadzenie możliwości wsparcia branży oraz ekosystemu usług bezzałogowych statków powietrznych (dronów).	uzasadnienie jw.	Uwaga częściowo uwzględniona. W ramach priorytetu możliwe jest wsparcie na rzecz innowacyjnych form transportu zbiorowego wpisujących się w system zrównoważonej mobilności miejskiej oraz system transportu publicznego przedstawiony w Planie Zrównoważonej Mobilności Miejskiej.	
74.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	119-125	Mnogość dokumentów planistycznych wymaganych dla inwestycji wspieranych w ramach Priorytetu III oraz Priorytetu IV	Proponuje się rozważenie, w miarę możliwości, ograniczenia liczby dokumentów planistycznych wymaganych dla inwestycji realizowanych w ramach Priorytetu III oraz IV, m. in. SUMP, Regionalny Plan Transportowy, Regionalna Polityka Rowerowa Województwa Śląskiego, strategia ZIT itp.	Uwaga częściowo uwzględniona. 
IZ zgadza się, że należy dążyć do ograniczenia i ujednolicenia wymaganych dokumentów strategicznych. Jednocześnie wymóg dot. SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu jest horyzontalny dla całego celu szczegółowego 2.8 i ustalony przez KE, natomiast konieczność przygotowania RPT wynika bezpośrednio z rozporządzeń na perspektywę finansową 2021-2027. Jeśli chodzi o Regionalną Politykę Rowerową to dokument ten jest przygotowywany przez Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego i będzie on niezbędny do potwierdzenia zasadności realizacji inwestycji w sieć Regionalnych Tras Rowerowych. Należy jednak pamiętać, że w toku konsultacji z KE, Komisja może wskazać inne/dodatkowe dokumenty warunkujące wsparcie z FE SL 2021-2027.	
75.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1. Priorytet: IV. Priorytet IV: Lepiej połączone Śląskie	126-130	Mnogość dokumentów planistycznych wymaganych dla inwestycji wspieranych w ramach Priorytetu III oraz Priorytetu IV	Proponuje się rozważenie, w miarę możliwości, ograniczenia liczby dokumentów planistycznych wymaganych dla inwestycji realizowanych w ramach Priorytetu III oraz IV, m. in. SUMP, Regionalny Plan Transportowy, Regionalna Polityka Rowerowa Województwa Śląskiego, strategia ZIT itp.	Uwaga częściowo uwzględniona. IZ zgadza się, że należy dążyć do ograniczenia i ujednolicenia wymaganych dokumentów strategicznych. Jednocześnie wymóg dot. SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu jest horyzontalny dla całego celu szczegółowego 2.8 i ustalony przez KE, natomiast konieczność przygotowania RPT wynika bezpośrednio z rozporządzeń na perspektywę finansową 2021-2027. Jeśli chodzi o Regionalną Politykę Rowerową to dokument ten jest przygotowywany przez Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego i będzie on niezbędny do potwierdzenia zasadności realizacji inwestycji w sieć Regionalnych Tras Rowerowych. Należy jednak pamiętać, że w toku konsultacji z KE, Komisja może wskazać inne/dodatkowe dokumenty warunkujące wsparcie z FE SL 2021-2027.	
76.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	86	Priorytetowo będą traktowane projekty: zwiększające w jak największym stopniu efektywność energetyczną - Według jakich wskaźników będzie to weryfikowane? Proponuje się usunąć zapis „w jak największym”	Brak informacji według jakich wskaźników będzie weryfikowany największy stopień efektywności energetycznej. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
77.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	86	w przypadku budynków mieszkalnych ograniczające ubóstwo energetyczne oraz położone na obszarach o znacznym zanieczyszczeniu pyłowym określonych w Programie ochrony powietrza dla województwa śląskiego. - Jakie będą wskaźniki dotyczące ubóstwa energetycznego? całe województwo jest objęte przekroczeniami pyłowymi, wiec według jakich wskaźników będzie to weryfikowane?	Brak informacji odnośnie wskaźników i sposobu weryfikacji, pozostawia zbyt duże pole interpretacji. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
W programie FE SL 2021-2027 nie będzie zapisów wykluczających jakąkolwiek akredytację organizacji badawczych, IOB i Ośrodków Innowacji.	
78.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	86	Projekty z zakresu głębokiej, kompleksowej modernizacji energetycznej zwiększające efektywność energetyczną poniżej 30% nie będą kwalifikowały się do dofinansowania. Projekty powinny być uzasadnione ekonomicznie i społecznie oraz w stosownych przypadkach, przeciwdziałać ubóstwu energetycznemu.
Projekty związane z wymianą źródła ciepła powinny być połączone z odpowiednią termomodernizacją budynku. Wszelkie inwestycje powinny być zgodne z unijnymi standardami i przepisami w zakresie ochrony środowiska oraz Zaleceniami Komisji Europejskiej w sprawie renowacji budynków. Konieczne jest ponadto wykonanie ekspertyzy ornitologicznej i/lub chiropterologicznej oraz zapewnienie odpowiedniej ochrony ptaków i nietoperzy - W jaki sposób odbywać się będzie weryfikacja społeczna tych projektów?/ Czy odpowiednie ekspertyzy powinny być dołączone do wniosku? czy też wystarczającym będzie dołączenie oświadczenia o tym, że zostanie wykonana przed rozpoczęciem inwestycji?	Brak informacji odnośnie wymaganej dokumentacji.
Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających. 
Należy jednak pamiętać, że w toku konsultacji z KE, Komisja może wskazać dodatkowe dokumenty warunkujące wsparcie z FE SL 2021-2027.	
79.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	87	Grupa docelowa - Zamiast administracji publicznej powinny być jednostki samorządu terytorialnego i ich spółki zależne (analogicznie jak na str. 85).?	Konieczność doprecyzowania adresatów działania.
Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. 
Na potrzeby programu zastosowano sformułowanie "administracja publiczna" w rozumieniu zadań mających na celu zaspakajanie zbiorowych i indywidualnych potrzeb ludzi wynikających z ich współżycia w społecznościach  realizowanych  przez jst oraz ich związki. Zapis na stronie 85 w konstrukcji Programu nie odnosi się do grup docelowych ale określa zakres wsparcia.	
80.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	W ramach celu szczegółowego wsparcie oferowane będzie na terenie całego województwa śląskiego. Dopuszcza się jednak koncentrację wsparcia na konkretne Obszary Strategicznej Interwencji wskazane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”, w szczególności OSI Gminy z problemami środowiskowymi w zakresie jakości powietrza oraz OSI Obszary cenne przyrodniczo. - W jaki sposób to będzie punktowane skoro całe województwo jest objęte problemami środowiskowymi w zakresie jakości powietrza?	Brak sprecyzowanych wskaźników.
Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
81.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Planuje się wykorzystanie IF mieszanych w ramach jednej operacji (w tym dotacja na wsparcie techniczne) dla projektów związanych z modernizacją oświetlenia ulicznego, dla projektów związanych z głęboką modernizacją energetyczną budynków wielorodzinnych nie powiązanych z walką z ubóstwem energetycznym oraz dla projektów MŚP. - Według jakich kryteriów takowe budynki wielorodzinne będą dobierane?	Brak doprecyzowanych wskaźników. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
82.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	97	Dodatkowo, możliwe będzie wsparcie funkcji retencyjnych małych zbiorników wodnych jak np. stawy rybne, w zakresie modernizacji lub remontu infrastruktury zasilającej bądź odprowadzającej wodę. - Bardzo ogólne pojęcie "małych zbiorników wodnych" - Jakie zbiorniki wchodzą w ten zakres?	Brak definicji mały zbiorników wodnych. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga  o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
83.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	98	Inwestycje przeciwpowodziowe powinny koncentrować się na ochronie obszarów miejskich, nie będą finansowane inwestycje służące innym celom (rekreacja, turystyka, melioracja na obszarach wiejskich). Wykluczone ze wsparcia będą także projekty powodujące zastosowanie Art.4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej. (…) Możliwe jest wsparcie lub preferencje w obszarze przeciwdziałania skutkom suszy dla przedsięwzięć odpowiadających potrzebom lokalnym w uzgodnieniu z Lokalnymi Grupami Działania. - LGD działają głównie na obszarach wiejskich, co w tym przypadku akurat się wyklucza ponieważ działania te skierowane są do obszarów miejskich.	Brak sprecyzowanych wskaźników. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Zapisy mówiące o koncentracji inwestycji przeciwpowodziowych na ochronie obszarów miejskich nie wykluczają realizacji projektów na obszarach wiejskich tworzących z miastami  wspólny obszar funkcjonalny.	
84.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	98	W ramach wszystkich działań, we wszystkich projektach, w których będzie to zasadne i możliwe zostaną zastosowane rozwiązania w zakresie obiegu cyrkularnego (w tym efektywności energetycznej i użycia energii ze źródeł odnawialnych) jak również elementy sprzyjające adaptacji do zmian klimatu (w szczególności zielona i niebieska infrastruktura). - W jaki sposób będzie weryfikowana zasadność stosowanych rozwiązań? Czy będą jakieś wskaźniki?	Brak sprecyzowanych wskaźników. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga  o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
85.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	99	W ramach ewaluacji Programu przewiduje się realizację co najmniej jednego badania pozwalającego na ocenę wdrażania zasad horyzontalnych. -Jakie narzędzia zostaną zastosowane?	Brak informacji o tym jakie narzędzia będą zastosowane do badania oceny wdrażania zasad horyzontalnych. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga  o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
86.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	99	W ramach celu szczegółowego nie planuje się realizacji interwencji z wykorzystaniem narzędzi terytorialnych.                            W tabeli 6 „terytorialny mechanizm realizacji i ukierunkowanie terytorialne” przy tym celu wskazano alokację wdrażaną w ramach ZIT.	Brak wyjaśnienia czym są narzędzia terytorialne, także w kontekście alokacji przewidzianej w formule ZIT w tym celu. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga uwzględniona. Zapisy zostaną uspójnione.	
87.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)	108	Interwencja planowana w ramach gospodarki odpadami komunalnymi skierowana zostanie w głównej mierze na inwestycje z zakresu systemów selektywnej zbiórki, w tym: punkty selektywnej zbiorki odpadów komunalnych (PSZOK), centra napraw, punkty ponownego użycia, wymianę rzeczy używanych oraz systemy indywidualnej segregacji odpadów gromadzonych u źródła.- Czy wsparciem będą objęte inwestycje realizowane bezpośrednio przez gminy lub ich związki? We wskaźnikach są wskazane przedsiębiorstwa.	Brak doprecyzowania beneficjenta. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. W programie założono zarówno wskaźniki dla inwestycji dot. gospodarki  komunalnej, które realizowane będą przez jst oraz ich spółki, jak inwestycje dot.  transformacji przedsiębiorstw  w kierunku GOZ, realizowane przez przedsiębiorstwa.  Jednocześnie przypominamy, że w programie nie wskazujemy Beneficjentów, tylko główne grupy docelowe. Szczegółowy zakres interwencji, w tym typy Beneficjentów, formy i zasady realizacji wsparcia zostaną doprecyzowane na poziomie dokumentów wdrożeniowych.	
88.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)	109	Elementem obligatoryjnym projektu będą działania informacyjno–promocyjne gospodarki zasobami – Czy gospodarka zasobami jest tutaj rozumiana jako gospodarka obiegu zamkniętego?	Brak doprecyzowania pojęcia gospodarki zasobami. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga uwzględniona. Zapisy zostaną doprecyzowane w taki sposób, aby  nie było wątpliwości, że interwencja ukierunkowana jest na gospodarkę o obiegu zamkniętym.	
89.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)	115	Użytkownikami infrastruktury będą przede wszystkim mieszkańcy, jednostki publiczne prowadzące działalność w zakresie ochrony przyrody, administracja Publiczna - Zamiast administracji publicznej powinny być jednostki samorządu terytorialnego i ich spółki zależne (analogicznie jak na str. 85)?	Konieczność doprecyzowania adresatów działania. Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga nieuwzględniona. Na potrzeby programu zastosowano sformułowanie "administracja publiczna" w rozumieniu zadań mających na celu zaspakajanie zbiorowych i indywidualnych potrzeb ludzi wynikających z ich współżycia w społecznościach  realizowanych  przez jst oraz ich związki. Zapis na stronie 85 w konstrukcji Programu nie odnosi się do grup docelowych, ale określa zakres wsparcia.	
90.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.2. Czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych (EFRR)	69	Proszę o dodanie zapisu mówiącego o tym, że wsparcie powinno obejmować również montaż i instalację sprzętu  i narzędzi informatycznych niezbędnych do skutecznego funkcjonowania administracji i świadczenia usług publicznych (pierwszy akapit),	Wsparcie dotyczące zakupu niezbędnych narzędzi informatycznych i sprzętu powinno również obejmować ich montaż/instalację, analogicznie jak w zapisie dotyczącym zakresu wsparcia przeznaczonego na innowacyjne rozwiązania cyfrowe dla zdrowia, tj.: Wsparcie w ramach e-zdrowia obejmować będzie zarówno opracowanie i wdrożenie tego typu rozwiązań oraz zakup niezbędnych narzędzi informatycznych i sprzętu wraz z ich montażem/instalacją.
 (drugi akapit). Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga uwzględniona	
91.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	80	Proszę o usunięcie zapisu dot. Digital Innovation Hub (DIH).	Pilotażowy program dot. powstania i funkcjonowania Digital Innovation Hub został zakończony z dniem 15 listopada 2021r. Obecnie trwa etap oceny w ramach konkursu KE na Europejskie Huby Innowacji Cyfrowych (European Digital Innovation Hubs). Ewentualne uszczegółowienie na etapie dalszych prac.	Uwaga uwzględniona	
92.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	121	Prośba o doprecyzowanie w odniesieniu do jakiego Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego wymagane jest opracowanie SUMP jak również prośba o rozważenie wprowadzenia okresu przejściowego dla wymagalności SUMP w konkursach ogłoszonych w bieżącym roku.	Zapisy programu mówią, że „Inwestycje na obszarze miasta wojewódzkiego będą musiały wynikać ze Zrównoważonego Planu Mobilności Miejskiej obejmujące Miejski Obszar Funkcjonalny, przygotowanego zgodnie z wytycznymi i zatwierdzonego przez właściwy organ stanowiący miasta/ MOF (np. rada miasta, zgromadzenie związku międzygminnego itp.). W przypadku pozostałych miast i Miejskich Obszarów Funkcjonalnych niezbędne będzie wykazanie się dokumentem z zakresu planowania transportu. Funkcję takiego dokumentu może pełnić np. strategia ZIT”.
W tym kontekście pragnę zwrócić uwagę, że SUMP w przypadku subregionu centralnego jest opracowywany dla całego subregionu, a zapisy FE SL wskazują, że SUMP jest wymagany wyłącznie dla miasta wojewódzkiego, a w przypadku pozostałych obszarów wymagany będzie dokument z zakresu planowania transportu, jak np. strategia ZIT. Z informacji jaką dysponujemy wynika, że SUMP powinien być obowiązkowy dla całego obszaru funkcjonalnego (w tym przypadku subregionu centralnego), co stoi w sprzeczności z założeniami FE SL w tym zakresie.
Kolejną kwestią jest to, że opracowanie kompleksowego i rzetelnego SUMP wymaga czasu. Obecnie większość aglomeracji jest w trakcie opracowywania SUMP, które jeżeli powstaną, to najwcześniej pod koniec bieżącego roku. W tym też kontekście istotnym jest rozważenie okresu przejściowego w zakresie obligatoryjności SUMP w naborach (np. do dnia 30.06.2023r.) lub też takie skonstruowanie harmonogramu naboru wniosków w ramach FE SL, aby umożliwiały składanie wniosków o dofinansowanie w oparciu o SUMP (czyli np. pierwsze nabory w ramach Priorytetu III i IV najwcześniej w czerwcu 2023r.).	Uwaga nieuwzględniona. Zapisy zostały opracowane na podstawie Umowy Partnerstwa i wyników negocjacji strony rządowej z Komisją Europejską. Wymóg posiadania SUMP na obecnym etapie prac dotyczy miast wojewódzkich wraz z Miejskim Obszarem Funkcjonalnym. Zgodnie ze Strategią Rozwoju Województwa Śląskiego subregion centralny stanowi obszar funkcjonalny Metropolii Górnośląskiej z centralnym ośrodkiem administracyjnym czyli GZM. Zapisy FESL nie stoją w sprzeczności z tym podejściem. Nie ma możliwości odejścia od obowiązku posiadania SUMP dla miasta wojewódzkiego i zastosowaniu okresu przejściowego.	
93.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	121	Proszę o wyjaśnienie grupy docelowej - co oznacza sformułowanie alternatywnych form transportu.	Zapisy programu wskazują, że główną grupę docelową stanowią użytkownicy komunikacji publicznej oraz alternatywnych form transportu, jednakże nie doprecyzowano co oznaczają alternatywne formy transportu.	Uwaga częściowo uwzględniona. Alternatywne formy transportu to wszystkie oprócz "tradycyjnych" czyli samochodu, autobusu, tramwaju, trolejbusu, pociągu.	
94.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	120	Prośba o dodanie zapisu, aby projekty dotyczące tworzenia i wdrażania cyfrowych rozwiązań integrujących miały obowiązek wynikania z SUMP.	Aby zapewnić pełną integralność rozwiązań cyfrowych w projektach transportowych sugerujemy, aby w programie FE SL wskazano wymóg zgodności tych projektów z SUMP.	Uwaga częściowo uwzględniona. Wszystkie projekty z priorytetu III muszą wynikać z SUMP lub z innych dokumentów z zakresu planowania transportu (w tym Strategie ZIT). Nie przewiduje się wyszczególniania do jakich zakresów odnosi się wymóg dokumentów strategicznych. Zapisy zastosowane w programie są wystarczające.	
95.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	120	Brak definicji Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego uniemożliwia potwierdzenie, dla jakiego obszaru wsparcia ze środków FE SL wymagany będzie SUMP. Czy w przypadku GZM będzie to 1 obszar dostosowany do specyfiki GZM?	Brak definicji Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego w programie.	Uwaga nieuwzględniona. W SUMP powinien zostać określony miejski obszar funkcjonalny którego dotyczy. W programie nie będzie definicji MOF. Dodatkowo takie informacje zawiera Strategia Rozwoju Województwa.	
96.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	120	Proszę o wyjaśnienie sformułowania innowacyjne formy transportu zbiorowego (inne niż transport autobusowy, trolejbusowy i tramwajowy)	Brak definicji innowacyjnych form transportu zbiorowego (innych niż transport autobusowy, trolejbusowy i tramwajowy)	Uwaga nieuwzględniona. Wskazano w nawiasie czego dotyczą innowacyjne formy transportu.	
97.		Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	Prośba o dodanie zapisów wskazujących na specyfikę obszaru GZM, tj. obszaru metropolitalnego.	Zapisy programu nie wskazują na metropolitalny charakter obszaru Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.	Uwaga nieuwzględniona. Program nie będzie zawierał tego typu informacji.	
98.		Uniwersytet Śląski w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)	64	Wsparcie zostanie przeznaczone również na sfinansowanie usług proinnowacyjnych świadczonych dla przedsiębiorców przez organizacje badawcze,
Instytucje Otoczenia Biznesu lub Ośrodki Innowacji. Świadczone usługi dotyczyć mogą między innymi wsparcia w zakresie prowadzenia prac badawczo-rozwojowych, wdrażania innowacji jak również przeprowadzenia procesu transformacji cyfrowej. Wsparcie oferowane będzie przez podmioty posiadające
akredytację regionalną i/lub krajową.	Brakuje precyzyjnej informacji jakiego rodzaju akredytacja regionalna i/lub krajowa będzie wymagana do spełnienia warunku do świadczenia usług proinnowacyjnych, w szczególności w kontekście działalności uczelni.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
W programie FE SL 2021-2027 nie będzie zapisów wykluczających jakąkolwiek akredytację organizacji badawczych, IOB i Ośrodków Innowacji.	
99.		Uniwersytet Śląski w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)	64	Propozycja dodania nowej formy wsparcia dla firm z sektora MŚP – regionalny bon/voucher na innowacje, umożliwiający sfinansowanie usług B+R świadczonych przez organizacje badawcze.	Wprowadzenie możliwości realizacji projektów w formie bonu na prace B+R pozwala w szczególności mikroprzedsiębiorstwom rozpoczęcie współpracy z jednostkami badawczymi i daje dostęp do dalszego wnioskowania o większe fundusze na projekty badawczo-rozwojowe po pozytywnym zrealizowaniu projektu nie wymagającego dużych nakładów finansowych i angażowania wykwalifikowanej kadry.	Uwaga uwzględniona	
100.		Uniwersytet Śląski w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.2. Poprawa równego dostępu do wysokiej jakości usług sprzyjających włączeniu społecznemu w zakresie kształcenia, szkoleń i uczenia się przez całe życie poprzez rozwój łatwo dostępnej infrastruktury, w tym poprzez wspieranie odporności w zakresie kształcenia i szkolenia na odległość oraz online (EFRR)	185	Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030” wskazuje na konieczność rozwoju potencjału kadrowego w podmiotach systemu szkolnictwa wyższego i nauki w zakresie tworzenia rozwiązań innowacyjnych i kreatywnych, w tym patentów oraz ich komercjalizacji we współpracy z sektorem gospodarczym, a także aktywizacji i przyciągania zasobów ludzkich w obszarach regionalnych oraz inteligentnych specjalizacji.
Kluczowa w tym aspekcie jest poprawa jakości prowadzenia działalności dydaktycznej, pod kątem potrzeb wynikających z określonych dla regionu inteligentnych i technologicznych specjalizacji oraz wspierającej założenia przemysłu 4.0. Będzie to możliwe poprzez stworzenie optymalnej i nowoczesnej infrastruktury dla kształcenia i budowania kompetencji.
Zadaniem uniwersytetu na najbliższe lata jest prowadzenie kształcenia na najwyższym poziomie, we współpracy z przedsiębiorcami, w zgodzie z aktualnymi na potrzebami rynku pracy. Co za tym idzie i bez czego nie będzie to możliwe, uczelnia musi zapewnić studentom, nauczycielom oraz współuczestniczącym w kształceniu przyszłych kadr instytucjom otoczenia uczelni nowoczesne zaplecze dydaktyczne. Sprawi to, że absolwent będzie posiadał wystarczające kompetencje spełniające oczekiwanie przyszłego pracodawcy z regionu, wynikające z posiadanej wiedzy i już nabytego doświadczenia.
Uniwersytet Śląski zdaje sobie sprawę z potrzeby zwiększenia współpracy z przedsiębiorstwami na etapie kształcenia studentów w ramach m.in. studiów dualnych. Do efektywnego prowadzenia takiego kształcenia niezbędne jest zaspokojenie potrzeby innowacyjnego i nowoczesnego zaplecza jakim uczelnia musi dysponować, aby być atrakcyjną stroną współpracy dla wciąż rozwijającego się przemysłu. 
Nowoczesne obiekty wykorzystywane mogą być również do realizacji działań mających na celu upowszechnianie, promocję i popularyzację nauki. Umożliwi to docieranie z ofertą edukacyjną do mieszkańców regionu, odbiorców spoza środowiska akademickiego, co realizować będzie ideę uczenia się przez całe życie, ciągłego poszerzania swoich kompetencji, w celu przystosowania się do zmiennej i nieprzewidywalnej rzeczywistości, a także sprawnego wykorzystywania wielu możliwości, jakich dostarczają nowoczesne technologie.

Należy podkreślić, że bardzo ważne jest aby w kontekście takich celów, działających na rzecz rozwoju województwa, konsultowany projekt programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego, pozostał w tym punkcie w obecnej formie, czyli aby zachowana została możliwość dofinansowania w ramach VI priorytetu budowy nowych i modernizacji istniejącej infrastruktury szkolnictwa wyższego w celu poprawy jakości kształcenia. Biorąc pod uwagę obecne zapisy projektów programów operacyjnych, które zarządzane będą na poziomie krajowym, nie widać potencjalnej możliwości na pozyskiwanie środków zewnętrznych na takie cele (projekt programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki zakłada jedynie wsparcie infrastruktury badawczej w ramach realizowanych projektów B+R).		Uwaga nieuwzględniona. Przekazana informacja nie ma charakteru uwagi.	
101.		Uniwersytet Śląski w Katowicach	centralny	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218	Rozwój innowacji i technologii wymaga sprawnie funkcjonującego szkolnictwa wyższego, zarówno 
w kwestii proponowanych kierunków kształcenia, jak również podniesienia jakości bazy 
i infrastruktury badawczej, która zapewni możliwość prowadzenia badań oraz kształcenia na najwyższym poziomie. Województwo Śląskie stoi przed wyzwaniem jakim jest transformacja energetyczna regionu, która obejmuje aspekty środowiskowe, ale również gospodarcze i  społeczne. 
Badania prowadzone m.in. przez Uniwersytet Śląski są odpowiedzią na wyzwania związane 
z przemianą energetyczną regionu, a ich efekty będą miały pozytywny wpływ na złagodzenie skutków transformacji we wszystkich wspomnianych obszarach.

Badania prowadzone obecnie w UŚ i ich planowane kierunki rozwoju skupiają się na najważniejszych obecnie potrzebach regionu związanych z jakością wód, gleb i powietrza, efektem zmian klimatycznych, bioróżnorodnością i ochroną wybranych obszarów. Mają również bezpośrednie powiązanie z obszarami szeroko rozumianej przemiany energetyki regionu na nisko i zeroemisyjną, takimi jak odnawialne źródła energii, gospodarka obiegu zamkniętego, efektywność energetyczna oraz, co bardzo ważne, oczyszczanie i rekultywacja terenów poprzemysłowych. Interdyscyplinarne zespoły badawcze realizują także badania zlecone przez podmioty zewnętrzne, wychodząc naprzeciw realnym potrzebom otoczenia.

Aby zwiększyć efektywność działań obszaru szkolnictwa wyższego , które wychodzi naprzeciw wyzwaniom przed jakimi stoi województwo, niezbędne jest zacieśnianie współpracy oraz integrację aktywności uczelni regionu. Z tego powodu rozpoczęliśmy wdrażanie idei Miasta Nauki. Dzięki wspólnym oraz komplementarnym działaniom, uczelnie regionu w większym stopniu w pozytywny sposób wpłyną na:
• badania, innowacje, wdrożenia,
• wysokiej jakości kształcenie,
• rozwój przedsiębiorczości poprzez stymulację postaw przedsiębiorczych wśród mieszkańców, 
• analizę problemów społecznych,
• popularyzację nauki.
Ideą nadrzędną przedsięwzięcia jest przemiana wizerunku regionu na arenie krajowej 
i międzynarodowej – z regionu znanego z górnictwa – na identyfikowany jako wysokiej jakości ośrodek akademicki, który nie tylko znajduję się na tym terenie, ale jest jego integralną częścią, kształtującą poziom życia mieszkańców.
Całość działań w tym obszarze zapewni nie tylko wysokiej jakości kapitał ludzki dla rozwijającej się gospodarki, ale również wzrost konkurencyjności ośrodków akademickich w skali krajowej 
i europejskiej. Wysokiej klasy infrastruktura badawcza z jednej strony przyciągnie do regionu wybitnych naukowców ze świata, a z drugiej – zatrzyma najzdolniejszą młodzież w województwie. Równolegle do transformacji energetycznej może nastąpić przemiana wizerunku Górnego Śląska z regionu węglowego na region identyfikowany z wysokim poziomem sektora akademickiego, który przyciąga nowych mieszkańców.

Dzięki wykorzystaniu zasobów wiedzy dostarczanych przez Uniwersytet, województwo śląskie będzie nowoczesnym regionem europejskim, w którym ma szansę wytworzyć się konkurencyjna gospodarka jako wynik odpowiedzialnej transformacji, zapewniającym możliwości rozwoju swoim mieszkańcom i oferującym wysoką jakość życia w czystym środowisku. Strategiczny kierunek rozwoju naszej uczelni zakłada przede wszystkim zwiększenie wpływu Uniwersytetu Śląskiego na rozwój nauki poprzez poprawę jakości badań ukierunkowanych na rozwiązywanie istotnych problemów społecznych oraz rozwój współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Województwo śląskie będzie postrzegane jako region szczególnie przyjazny dla nauki i jej gospodarczych i społecznych zastosowań.

Z tego względu Uniwersytet Śląski wyraża uznanie dla prowadzonych przez Zarząd Województwa Śląskiego oraz stronę rządową z Komisją Europejską, które zakończyły się decyzją uwzględnienia, finansowanego z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji, VIII priorytetu „Śląskie w transformacji” jako części programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego, dzięki czemu rozwój regionalny prowadzony będzie w sposób integralny z procesem sprawiedliwej transformacji.		Uwaga nieuwzględniona. Przekazana informacja nie ma charakteru uwagi.	
102.		Urząd Miejski w Czechowicach-Dziedzicach	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.3. Wzmacnianie trwałego wzrostu i konkurencyjności MŚP oraz tworzenie miejsc pracy w MŚP, w tym poprzez inwestycje produkcyjne (EFRR)	74	W ramach interwencji planowane jest wsparcie rozwoju turystyki miejskiej, przemysłowej i ekoturystyki jako endogennych potencjałów rozwojowych regionu. Sugeruje się rozszerzyć ten katalog o agroturystykę.	Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich województwa śląskiego nie może odbywać się bez dywersyfikacji tradycyjnej działalności rolniczej oraz wsparcia przedsiębiorczości na tych obszarach.	Uwaga uwzględniona	
103.		Urząd Miejski w Czechowicach-Dziedzicach	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	85-87	W dokumencie wskazano, że wsparcie zostanie przeznaczone na modernizację energetyczną budynków użyteczności publicznej i wielorodzinnych. Brak w tym katalogu domów jednorodzinnych, co należy uzupełnić. Sugerowaną formułą realizacji są programy grantowe prowadzone przez samorządy. Jednocześnie należy stosownie uzupełnić wykaz grup docelowych.	Ze względu wymagania stawiane właścicielom budynków jednorodzinnych wynikające z transformacji energetycznej, wzrost cen energii, paliw i gazu konieczne jest zapewnienie wsparcia finansowego także właścicielom budynków jednorodzinnych (za pośrednictwem gmin jako realizatorów projektów grantowych).	Uwaga nieuwzględniona. Na poziomie regionalnym nie przewiduje się wsparcia dla mieszkalnictwa jednorodzinnego. Wynika to z podziału interwencji, tego typu wsparcie będzie realizowane na poziomie krajowym ze środków programu FENIKS, KPO czy projekt "Czyste powietrze".	
104.		Urząd Miejski w Czechowicach-Dziedzicach	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	208	W dokumencie zakłada się możliwość wsparcia zagospodarowania terenów i obiektów poprzemysłowych w miastach oraz na obszarach miejsko-wiejskich, pod warunkiem ujęcia tego rodzaju przedsięwzięcia w gminnym programie rewitalizacji (GPR). W ten sposób nakłada się na gminy zainteresowane wsparciem dodatkowy obowiązek (czasochłonnego i generującego koszty) opracowania GPR o stosownej treści. Wnosi się o rezygnację z tego warunku.	Przytoczony wymóg sporządzenia GPR preferuje miejscowości, w których występują obszary koncentracji problemów społecznych oraz negatywne zjawiska gospodarcze, środowiskowe, przestrzenno-funkcjonalne i techniczne. Zamyka się możliwość wsparcia zagospodarowania terenów poprzemysłowych w miejscowościach o atrakcyjniejszym potencjale, nierzadko sprawniej zarządzanych i stanowiących lokalne ośrodki wzrostu, w których wskazanie obszarów zdegradowanych w myśl ustawy o rewitalizacji jest problematyczne lub wręcz niemożliwe, a w których realizacja zagospodarowania terenów poprzemysłowych przebiegłaby szybciej, sprawniej i efektywniej.	Uwaga nieuwzględniona. Priorytet VII Śląskie bliżej obywateli jest realizowany wyłącznie z zastosowaniem instrumentu terytorialnego. W przypadku rewitalizacji funkcję Innego Instrumentu Terytorialnego pełni Gminny Program Rewitalizacji (wynika to również z zapisów Umowy Partnerstwa). Wsparcie przekształcenia terenów poprzemysłowych możliwe będzie również w ramach FST w ramach Priorytetu VIII Śląskie w transformacji, gdzie GPR nie będzie wymagany.	
105.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.1.1. Priorytet: II. Priorytet II: Ekologiczne Śląskie	85	W ramach projektu Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 (FE SL 2021-2027) oraz projektu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji (TPST) nie zostało przewidziane wsparcie dla przedsięwzięć w zakresie systemów ciepłowniczych.
Naszym zdaniem,  dofinansowanie w ramach co najmniej jednego z tych Programów (np. TPST), różnego typu projektów w zakresie sieci ciepłowniczych (w szczególności modernizacji/wymiany odcinków sieci), przyczyniłoby się do rozwoju nowoczesnych  i efektywnych sieci dystrybucji ciepła na terenie woj. śląskiego, co służyłoby zwiększeniu efektywności i bezpieczeństwa dostaw ciepła dla odbiorców końcowych oraz równocześnie skutkowałoby ograniczeniem emisji gazów cieplarnianych/innych zanieczyszczeń (realizacja tych projektów byłaby zatem korzystna z punktu widzenia poprawy jakości powietrza na terenie województwa). 
	Biorąc pod uwagę, że województwo śląskie charakteryzuje się najdłuższą siecią ciepłowniczą w porównaniu do innych województw w Polsce (zgodnie z dostępnymi danymi URE – długość sieci ciepłowniczych na Śląsku wynosi ponad 3,4 tys. km), potrzeby inwestycje w zakresie modernizacji infrastruktury sieciowej dotyczącej dystrybucji ciepła są bardzo znaczące. W związku z powyższym, takiego typu przedsięwzięcia powinny kwalifikować się do dofinansowania w ramach FE SL 2021-2027 lub TPST. Warto w tym miejscu nadmienić, iż w przypadku szeregu projektów programów regionalnych (np. Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021-2027, Fundusze Europejskie dla Warmii i Mazur 2021-2027, Fundusze Europejskie dla Opolskiego 2021-2027, Fundusze Europejskie dla Łódzkiego 2021-2027) przewidziano wsparcie w zakresie sieci ciepłowniczych. W tym kontekście wydaje się, że w przypadku województwa śląskiego, które– jak już wyżej wskazano – charakteryzuje się najbardziej rozbudowaną siecią ciepłowniczą w Polsce, która wymaga znacznych nakładów związanych z jej modernizacją, wsparcie na poziomie regionalnym jest uzasadnione.	Uwaga nieuwzględniona. Ze względu na kapitałochłonność inwestycji w sieci ciepłownicze, ograniczone środki na poziomie regionalnym oraz znaczenie tej infrastruktury dla bezpieczeństwa energetycznego kraju tego typu inwestycje powinny być finansowane ze środków krajowych.	
106.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218	W ramach projektu Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 (FE SL 2021-2027) oraz projektu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji (TPST) nie zostało przewidziane wsparcie dla przedsięwzięć w zakresie systemów ciepłowniczych.
Naszym zdaniem,  dofinansowanie w ramach co najmniej jednego z tych Programów (np. TPST), różnego typu projektów w zakresie sieci ciepłowniczych (w szczególności modernizacji/wymiany odcinków sieci), przyczyniłoby się do rozwoju nowoczesnych  i efektywnych sieci dystrybucji ciepła na terenie woj. śląskiego, co służyłoby zwiększeniu efektywności i bezpieczeństwa dostaw ciepła dla odbiorców końcowych oraz równocześnie skutkowałoby ograniczeniem emisji gazów cieplarnianych/innych zanieczyszczeń (realizacja tych projektów byłaby zatem korzystna z punktu widzenia poprawy jakości powietrza na terenie województwa). 
	Biorąc pod uwagę, że województwo śląskie charakteryzuje się najdłuższą siecią ciepłowniczą w porównaniu do innych województw w Polsce (zgodnie z dostępnymi danymi URE – długość sieci ciepłowniczych na Śląsku wynosi ponad 3,4 tys. km), potrzeby inwestycje w zakresie modernizacji infrastruktury sieciowej dotyczącej dystrybucji ciepła są bardzo znaczące. W związku z powyższym, takiego typu przedsięwzięcia powinny kwalifikować się do dofinansowania w ramach FE SL 2021-2027 lub TPST. Warto w tym miejscu nadmienić, iż w przypadku szeregu projektów programów regionalnych (np. Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021-2027, Fundusze Europejskie dla Warmii i Mazur 2021-2027, Fundusze Europejskie dla Opolskiego 2021-2027, Fundusze Europejskie dla Łódzkiego 2021-2027) przewidziano wsparcie w zakresie sieci ciepłowniczych. W tym kontekście wydaje się, że w przypadku województwa śląskiego, które– jak już wyżej wskazano – charakteryzuje się najbardziej rozbudowaną siecią ciepłowniczą w Polsce, która wymaga znacznych nakładów związanych z jej modernizacją, wsparcie na poziomie regionalnym jest uzasadnione.	Uwaga nieuwzględniona. Ze względu na kapitałochłonność inwestycji w sieci ciepłownicze, ograniczone środki na poziomie regionalnym oraz znaczenie tej infrastruktury dla bezpieczeństwa energetycznego kraju tego typu inwestycje powinny być finansowane ze środków krajowych.	
107.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	86	Jak wskazano „Wszelkie inwestycje powinny być zgodne z unijnymi standardami i przepisami w zakresie ochrony środowiska oraz Zaleceniami Komisji Europejskiej w sprawie renowacji budynków”

Przedmiotowy zapis może w niektórych przypadkach, gdy wsparcie udzielane z FESL stanowić będzie pomoc publiczną, stać w sprzeczności z art. 38 ust. 2 Rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (GBER).	Zgodnie z art. 38 ust. 2 GBER (Pomoc inwestycyjna na środki wspierające efektywność energetyczną) „Pomoc nie jest przyznawana na mocy niniejszego artykułu, w przypadku, gdy usprawnienia są realizowane w celu zapewnienia przestrzegania przez przedsiębiorstwa już przyjętych norm unijnych, nawet jeżeli normy te jeszcze nie obowiązują”.

Innymi słowy, w niektórych przypadkach samo dostosowanie do norm unijnych będzie niewystarczające i konieczne będzie przekroczenie norm unijnych. Zgodnie z motywem 57 preambuły GBER:
Zasadniczo pomocy nie należy przyznawać w przypadku, gdy w wyniku inwestycji przedsiębiorstwa będą spełniać już przyjęte, ale jeszcze nieobowiązujące normy unijne. Pomoc państwa może jednak przynieść poprawę działań podejmowanych przez przedsiębiorstwa w związku z ochroną środowiska, jeżeli taka pomoc państwa zachęca przedsiębiorstwa do wcześniejszego dostosowania się do przyszłych norm unijnych przed ich wejściem w życie, o ile takie normy nie mają zastosowania z mocą wsteczną. Pomoc dla przedsiębiorstw na dostosowanie do przyszłych norm unijnych może doprowadzić do wcześniejszego osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony środowiska, w związku z czym należy taką pomoc wyłączyć.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
108.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	87	Wśród Głównych grup docelowych wymieniono kategorię „mikro, małych i średnich przedsiębiorców”, pomijając dużych przedsiębiorców. Postulujemy zmianę i wskazanie „przedsiębiorców” w ogóle bez różnicowania ich ze względu na wielkość.	Należy zauważyć, że w myśl art. 3 ust. 4 Zalecenia Komisji z dnia 6 maja 2003 r. dotyczącego definicji przedsiębiorstw mikro, małych i średnich, zasadniczo za przedsiębiorstwa duże uznawane są wszystkie przedsiębiorstwa, w których 25% lub więcej kapitału lub praw głosu jest kontrolowane bezpośrednio lub pośrednio, łącznie lub indywidualnie, przez jeden lub więcej organów publicznych – innymi słowy spółki należące do jednostek samorządu terytorialnego także uznawane są za przedsiębiorstwa inne niż mikro, małe i średnie. 
Wprowadzenie ograniczenia grup docelowych jedynie do mikro, małych i średnich przedsiębiorstw wykluczy zatem także spółki należące do JST.

Ponadto zwracamy uwagę, że wśród działań objętych wsparciem wyszczególniono m. in. „projekty związane z wymianą oświetlenia przestrzeni publicznej na efektywne energetycznie” (str. 86). Właścicielem tego typu infrastruktury najczęściej są podmioty zaliczane do kategorii dużych przedsiębiorstw (spółki oświetleniowe), stąd też realizacja tego typu przedsięwzięć, przy jednoczesnym ograniczeniu podmiotowym wsparcia jedynie względem MŚP wpłynie negatywnie na możliwość sprawnego wdrażania programu w ww. zakresie.	Uwaga częściowo uwzględniona. Ograniczenie do MŚP dotyczy tylko projektów związanych z poprawą efektywności energetycznej w przedsiębiorstwie. Do rozważenia możliwość realizacji projektów związanych z modernizacją oświetlenia przestrzeni publicznych przez spółki oświetleniowe w ramach IF.	
109.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Mając na względzie znaczące potrzeby inwestycyjne w zakresie głębokiej modernizacji energetycznej wielorodzinnych budynków mieszkalnych w województwie śląskim, obejmującej przyłączenie do sieci ciepłowniczej, a także fakt, że – zwłaszcza w świetle obecnej sytuacji na rynku materiałów i usług budowlanych – sfinansowanie takich inwestycji stanowić może ogromne wyzwanie dla części podmiotów, w szczególności wspólnot mieszkaniowych, proponujemy, aby dofinansowanie dla tego typu projektów, w ramach FE SL 2021-2027, było w całości udzielane w formie bezzwrotnej.	Wprowadzenie możliwości udzielania bezzwrotnego dofinansowania dla projektów w zakresie głębokiej modernizacji energetycznej budynków wielorodzinnych, które to projekty obejmowałyby przyłączenie do sieci ciepłowniczej, służyłoby zwiększeniu atrakcyjności wsparcia, co mogłoby przełożyć się na większe zainteresowanie realizacją takich przedsięwzięć. Proponowane rozwiązanie byłoby w konsekwencji korzystne z punktu widzenia walki z tzw. niską emisją.	Uwaga częściowo uwzględniona. Przewiduje się, że projekty związane z walką z ubóstwem energetycznym będą realizowane w formie dotacyjnej. Pozostałe projekty będą realizowane w ramach IF (w tym łączone wsparcie pożyczka/dotacja).	
110.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Działania w zakresie efektywności energetycznej oświetlenia miejsc publicznych, powinny być finansowane w formie dotacji, niezależnie od tego, czy byłyby realizowane przez gminy, czy też przez spółki oświetleniowe  Postulujemy zatem zastosowania wsparcia w formie dotacji względem projektów z zakresie wymiany oświetlenia przestrzeni publicznej na efektywne energetycznie.	Z perspektywy spółek oświetleniowych, będących właścicielem infrastruktury oświetleniowej, realizacja działań proefektywnościowych nie przekłada się automatycznie na większą zyskowność działalności czy oszczędność kosztów. Zgodnie bowiem z art. 18 ust. 3 Prawa energetycznego finansowanie oświetlenia ulicznego należy do zadań własnych gminy, zatem to gminy najbardziej skorzystają ze spadku zapotrzebowania na energię przez nowe efektywne punkty oświetleniowe, niezależnie od tego, czy projekty takie są realizowane przez gminy czy przez spółki oświetleniowe.	Uwaga nieuwzględniona. Projekty z zakresu oświetlenia wykazują się oszczędnościami więc powinny być realizowane w formule zwrotnej. Wykazują także potencjał do PPP. Dodatkowo KE może zgodzić się na wsparcie w tym obszarze tylko pod warunkiem wprowadzenia IF.	
111.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2.2. Potrzeby i cele w zakresie rozwoju do roku 2030 służące osiągnięciu neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050	322	Zgodnie z projektem TPST, wsparcie – w ramach obszaru „społeczeństwo” – ma być m.in. kierowane na działania służące dostosowaniu zatrudnionych w branży górniczej i okołogórniczej do potrzeb zielonej i cyfrowej gospodarki. W kontekście takiego wsparcia nie wymieniono jednak branży energetyki konwencjonalnej. W związku z powyższym, proponujemy wprowadzić stosowną zmianę zapisu, w celu wyeliminowania wątpliwości interpretacyjnej co do możliwości realizacji w ramach TPST projektów „miękkich” skierowanych osób zatrudnionych dotychczas w branży energetyki konwencjonalnej.	Skutki transformacji, w kierunku neutralności klimatycznej, będą w oczywisty sposób dotykać osób zatrudnionych w sektorze energetyki konwencjonalnej w woj. śląskim. Pracownicy tego sektora powinny więc mieć możliwość otrzymania wsparcia w ramach programów szkoleniowych, dofinansowanych z FST, umożliwiających tym pracownikom zdobycie nowych i specjalistycznych umiejętności i kwalifikacji.	Uwaga nieuwzględniona.

Energetyka konwencjonalna bazuje na wykorzystaniu nieodnawialnych źródeł energii – zaliczamy tu przede wszystkim elektrownie cieplne opalane węglem kamiennym, brunatnym oraz gazem ziemnym lub ropą naftową, a biorąc pod uwagę definicję "przedsiębiorstwa okołogórniczego" - np. na podstawie definicji stworzonej na potrzeby Ekspertyzy dot. konsekwencji likwidacji kopalń węgla kamiennego dla sektora okołogórniczego  oraz sytuacji społeczno-gospodarczej w Polsce, to jest to branża dotycząca energetyki konwencjonalnej wpisuje się w katalog przedsiębiorstw okołogórniczych. 
Definicja z ww. przytoczonej ekspertyzy: są to podmioty powiązane przyczynowo z branżą górniczą, mające swoje siedziby w przeważającej mierze na terenach górniczych (województwa: śląskie, małopolskie, lubelskie, dolnośląskie, łódzkie i wielkopolskie), choć również w mniejszym stopniu w pozostałych częściach kraju. Są to przedsiębiorstwa dostarczające produkty i świadczące usługi na potrzeby górnictwa oraz będące klientami kopalń. W szerszym rozumieniu są to również podmioty powiązane pośrednio, czyli takie, których los zależy od kondycji szeroko rozumianej branży górniczej (w tym także górników i ich 
Tym samym wskazanie odrębnie „branży energetyki konwencjonalnej” nie jest zasadne.
Jednocześnie należy podkreślić, iż w opisie Priorytetu VIII w obszarze „społeczeństwo” wskazano planowane do realizacji rodzaje wsparcia dot. potrzeby dostosowania kwalifikacji i umiejętności, poprawy jakości dostosowywania profilu kształcenia zawodowego uczniów i osób dorosłych w skutek  wygaszania lub znaczących przemian całych branż, w tym górnictwa, energetyki konwencjonalnej, co będzie również miało przełożenie na potrzeby inwestycyjne w zakresie dywersyfikacji, modernizacji i zwiększenia konkurencyjności gospodarki województwa śląskiego oraz utrzymanie miejsc pracy i lokalnego potencjału gospodarczego. 
Inwestycje produkcyjne dużych przedsiębiorstw wspierane mogą być wyłącznie wtedy, gdy są konieczne do ograniczenia utraty miejsc pracy wskutek transformacji poprzez tworzenie lub ochronę znacznej liczby miejsc pracy oraz gdy nie prowadzą one do przeniesienia produkcji ani nie są rezultatem przeniesienia produkcji. – spełnienie przedmiotowego warunku umożliwi m.in. TAURON polska Energia S.A. skorzystanie ze wsparcia z FST.	
112.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	DOCUMENTS	2	Załącznik 3. Indykatywny wykaz operacji i przedsiębiorstw
Proponujemy dodanie projektu Centrum Kompetencji Grupy TAURON zgodnie z przekazanymi fiszkami:
• Budowa Centrum Kompetencji Grupy TAURON i rozwój nowych kompetencji i kwalifikacji pracowników Grupy TAURON związanych z transformacją sektora energetycznego	Projekt zakłada adaptację infrastruktury poprzemysłowej na terenie Elektrowni Jaworzno III na cele społeczne i edukacyjne oraz modernizację oraz dostosowanie obiektu Stacji Obsługi Pojazdów na cele szkoleniowe poprzez utworzenie Centrum Kompetencji Grupy TAURON. Efekty projektu będą wykorzystywane do rozwoju nowych kompetencji i kwalifikacji pracowników Grupy TAURON oraz organizacji kształcenia zawodowego dla uczestników spoza Grupy TAURON. Powyższe działanie stanowi wyraz odpowiedzialności TAURON za rozwój lokalnych społeczności dotkniętych wpływem transformacji oraz zmianą strukturalno-produkcyjną, a także ma na celu budowę potencjału na rynku pracy i ułatwienie pozyskania wykwalifikowanych pracowników w ramach zarządzania luką pokoleniową.	Uwaga uwzględniona.	
113.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2. Ocena wyzwań związanych z transformacją w przypadku każdego ze wskazanych terytoriów	322	TPST/ B. Obszar środowisko/ Cel operacyjny B2: Efektywne wykorzystanie terenów poprzemysłowych podregionów górniczych
na cele gospodarcze, środowiskowe i społeczne
Proponujemy rozwinąć następujący punkt: 
Rezultaty:
• Wykorzystania terenów poprzemysłowych na cele rozwojowe regionu, w tym w kierunku rozwoju infrastruktury związanej z podnoszeniem kwalifikacji pracowników przedsiębiorstw górniczych, energetycznych i okołogórniczych prowadzących działalność na tych terenach	Przedsiębiorstwa przemysłowe związane z wydobyciem i przetwarzaniem węgla kamiennego przechodzą obecnie proces zmian organizacyjnych związany z transformacją sektora energetycznego w kierunku neutralności klimatycznej. W związku z powyższym transformacja energetyczna, w tym ograniczenie działalności wydobywczej wiąże się z koniecznością rewitalizacji i zagospodarowania obiektów i terenów poprzemysłowych, w tym na cele społeczne i edukacyjne.	Uwaga nieuwzględniona. Zapis nie wyklucza wsparcia na przekształcenia terenów poprzemysłowych na cele edukacyjne czy społeczne.	
114.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2. Ocena wyzwań związanych z transformacją w przypadku każdego ze wskazanych terytoriów	322	TPST/ C. Obszar społeczeństwo/ Cel operacyjny C1: Atrakcyjne i efektywne kształcenie oraz podnoszenie kwalifikacji w podregionach górniczych
Proponujemy doprecyzować następujące punkty:
Rezultaty:
• Rozwój kształcenia branżowego we współpracy z przedsiębiorcami, w szczególności zgodnie z regionalnymi inteligentnymi oraz technologicznymi specjalizacjami

Wyzwanie: Utrzymanie aktywności zawodowej osób zatrudnionych w górnictwie i energetyce, a także w przedsiębiorstwach powiązanych z górnictwem w podregionach górniczych	Transformacja energetyczna dotyczy nie tylko branży górniczej, ale również sektora energetycznego, który wykorzystuje węgiel kamienny. W sektorach wydobywczym i energetycznym przeważają duże przedsiębiorstwa i w związku z tym zasadnym jest ich uwypuklenie jako jedne z beneficjentów obszaru wsparcia w ramach TPST.	Uwaga nieuwzględniona. Zapis jest czytelny i nie wyklucza wsparcia  kompetencji i kwalifikacji osób pracujących w sektorze energetyki konwencjonalnej, co potwierdzone zostało w  kierunkach interwencji wskazanych w TPST w części 2.4  Rodzaje przewidywanych operacji, jak i opisie interwencji w priorytecie VIII.	
115.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	2. Ocena wyzwań związanych z transformacją w przypadku każdego ze wskazanych terytoriów		TPST/ C. Obszar społeczeństwo/ Cel operacyjny C2: Atrakcyjny i efektywny system wsparcia rynku pracy podregionów górniczych
Proponujemy doprecyzować następujące punkty:
Rezultaty:
• Rozwój nowych kompetencji związanych z koniecznością dostosowania zatrudnionych w branży górniczej, energetycznej i okołogórniczej do potrzeb zielonej i cyfrowej gospodarki.

Wyzwanie: Poprawa jakości życia mieszkańców oraz osób zatrudnionych w górnictwie i energetyce w podregionach górniczych.	Transformacja energetyczna dotyczy nie tylko branży górniczej, ale również sektora energetycznego, który wykorzystuje węgiel kamienny. W sektorach wydobywczym i energetycznym przeważają duże przedsiębiorstwa i w związku z tym zasadnym jest ich uwypuklenie jako jedne z beneficjentów obszaru wsparcia w ramach TPST.	Uwaga nieuwzględniona.
Proponowane doszczegółowienia zapisów mieszczą się w aktualnych zapisach w projekcie TPST, ponadto potwierdzają to zapisy wskazane w kierunkach interwencji wskazanych w TPST w części 2.4 Rodzaje przewidywanych operacji, jak również w opisie interwencji w Priorytecie Inwestycyjnym VIII.	
116.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	1. Opis procesu transformacji i wskazanie terytoriów w obrębie państwa członkowskiego, które będą najbardziej dotknięte jej negatywnymi skutkami	315	TPST/ 1.2. Wskazanie terytoriów (...)/ podregion tyski
Do likwidacji do 2030 przeznaczona jest też Elektrownia Łaziska (ponad 350 osób).	W związku z sytuacją geopolityczną i trwającymi analizami na poziomie EU/PL terminy ostateczne likwidacji majątku produkcyjnego może ulec zmianie.	Uwaga nieuwzględniona.
Bierzemy pod uwagę stan obecny. Pomimo niepewności dot. rozwoju sytuacji geopolitycznej harmonogram procesów transformacyjnych opracowano według danych na dzień 28 czerwca 2021 r., pozyskanych z TAURON S.A.	
117.		TAURON Polska Energia S.A.	centralny	1. Opis procesu transformacji i wskazanie terytoriów w obrębie państwa członkowskiego, które będą najbardziej dotknięte jej negatywnymi skutkami	316	TPST/ 1.2. Wskazanie terytoriów (...)/ podregion
Ponadto do 2030 przewiduje się zamknięcie Elektrowni Jaworzno (zatrudnienie: 600 osób) a w 2035 Elektrowni Łagisza w Będzinie (200 osób).	W związku z sytuacją geopolityczną i trwającymi analizami na poziomie EU/PL terminy ostateczne likwidacji majątku produkcyjnego może ulec zmianie.	Uwaga nieuwzględniona.
Bierzemy pod uwagę stan obecny. Pomimo niepewności dot. rozwoju sytuacji geopolitycznej harmonogram procesów transformacyjnych opracowano według danych na dzień 28 czerwca 2021 r., pozyskanych z TAURON S.A.	
118.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)	63, 64	W dokumencie wskazano, że „Projekty realizowane w ramach powyższego celu szczegółowego muszą być zgodne z Regionalnymi Inteligentnymi Specjalizacjami województwa śląskiego lub z obszarami zidentyfikowanymi w ramach Procesu Przedsiębiorczego Odkrywania prowadzonego w województwie śląskim.” 

Proponuje się także uwzględnienie projektów z branż kluczowych dla rozwoju regionu oraz przedsiębiorstw kooperujących z tą branżą.	Przede wszystkim chodzi tutaj o branżę motoryzacyjną. Dominującą branżą w KSSE jest branża motoryzacyjna (ponad 60% firm).  W ramach KSSE funkcjonuje także Klaster kluczowy „Silesia Automotive & Advanced Manufacturing” (SA&AM), który zrzesza przedsiębiorstwa oraz podmioty działające w motoryzacji lub kooperujące z tą branżą. Na koniec 2021 r. było 170 członków klastra. Pokazuje to jak ważna dla regionu jest  branża motoryzacyjna, która mocno wpływa na jego  rozwój i kreowanie nowych miejsc pracy. Na uwadze należy mieć także kolejne projekty, które będą wdrażane 
w woj. śląskim w tej branży, jak m.in. produkcja samochodów elektrycznych w Tychach (Stellantis), czy Jaworznie (ElectroMobility Poland).  Dlatego w opinii KSSE umożliwienie przedsiębiorstwom z branż kluczowych dla rozwoju regionu pozyskania dofinansowania na rozwój, w tym na działalność 
w zakresie B+R jest zasadne.	Uwaga nieuwzględniona
Wskazana w uwadze branża motoryzacyjna wpisuje się w Regionalną Inteligentną Specjalizacje - Przemysły wschodzące.	
119.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	80	W dokumencie wskazano: Wsparcie obejmować będzie rozwój funkcjonujących w regionie inicjatyw klastrowych zgodnych z Regionalnymi Inteligentnymi Specjalizacjami województwa śląskiego lub z obszarami zidentyfikowanymi w ramach Procesu Przedsiębiorczego Odkrywania prowadzonego w województwie śląskim 
w zakresie świadczonych przez nich usług.

Proponuje się także uwzględnienie projektów dot. rozwoju inicjatyw klastrowych z branż kluczowych dla rozwoju regionu.	Przede wszystkim chodzi tutaj o branżę motoryzacyjną. Dominującą branżą w KSSE jest branża motoryzacyjna (ponad 60% firm).  W ramach KSSE funkcjonuje także Klaster kluczowy „Silesia Automotive & Advanced Manufacturing” (SA&AM), który zrzesza przedsiębiorstwa oraz podmioty działające w motoryzacji lub kooperujące z tą branżą. Na koniec 2021 r. było 170 członków klastra. Pokazuje to jak ważna dla regionu jest  branża motoryzacyjna, która mocno wpływa na jego  rozwój i kreowanie nowych miejsc pracy. Na uwadze należy mieć także kolejne projekty, które będą wdrażane 
w woj. śląskim w tej branży, jak m.in. produkcja samochodów elektrycznych w Tychach (Stellantis), czy Jaworznie (ElectroMobility Poland).  Dlatego w opinii KSSE umożliwienie rozwoju regionalnych inicjatyw klastrowych z branż kluczowych dla rozwoju regionu oraz pozyskania dofinansowania na ich rozwój, w tym wdrażania nowych usług pod potrzeby przedsiębiorstw członkowskich jest zasadne.	Uwaga nieuwzględniona
Wskazana w uwadze branża motoryzacyjna wpisuje się w Regionalną Inteligentną Specjalizacje - Przemysły wschodzące.	
120.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	85	W dokumencie wskazano: Wsparcie zostanie przeznaczone także na poprawę efektywności energetycznej w mikro i małych przedsiębiorstwach Dopuszcza się finansowanie średnich przedsiębiorstw. Inwestycje realizowane będą poprzez modernizację energetyczną obiektu wraz z zastosowaniem instalacji do produkcji energii
elektrycznej i/lub cieplnej ze źródeł odnawialnych na potrzeby własne przedsiębiorstwa. Wspierane będą projekty zakładające wykorzystanie technologii ograniczających energochłonność np. modernizacja i rozbudowa linii produkcyjnych na bardziej efektywne energetycznie, wymiana oświetlenia, zastosowanie energooszczędnych technologii produkcji i użytkowania energii, wprowadzenie systemów zarządzania energią, modernizacja systemu grzewczego, minimalizacja strat ciepła itp.

Proponuje się rozszerzenie grupy docelowej o duże przedsiębiorstwa (np. w ramach IF).	Wskazane byłoby rozszerzenie wsparcia na poprawę efektywności energetycznej dla dużych firm 
w regionie (np. w ramach Instrumentów Finansowych lub IF mieszanych).
Poziom efektywności dużych przedsiębiorstw ma ogromny wpływ na poziom zwiększający efektywność energetyczną w województwie śląskim. Jednocześnie, szczególnie w świetle ostatnich zmian w gospodarce (związanych z wojną 
w Ukrainie) również duże przedsiębiorstwa borykają się z szeregiem trudności (40% dużych firm obawia się wzrostu kosztów działalności, jak wynika z analizy przeprowadzonej w przez Konfederację Lewiatan w kwietniu br.). Istnieje obawa, że w tej sytuacji inwestycje związane z energochłonnością mogą zejść na dalszy plan.
Biorąc pod uwagę powyższe zasadne byłoby rozszerzenie grupy docelowej o duże przedsiębiorstwa.	Uwaga nieuwzględniona. Brak możliwości wsparcia dużych przedsiębiorstw na poziomie regionalnym, który wynika z podziału interwencji. Duże przedsiębiorstwa przewidziane są do wsparcia ze środków krajowych.	
121.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)	109	Zapis w dokumentacji: W ramach planowanej interwencji wspierane będą inwestycje w przedsiębiorstwach mające na celu zmniejszenie zasobo- i materiałochłonności procesów produkcyjnych i logistycznych oraz zmniejszenie powstawania odpadów na każdym etapie począwszy od eko-projektowania W celu minimalizacji przepływu materiałów i energii, zmiany produktów 
i metod produkcji, przynoszących przewagę konkurencyjną przedsiębiorstwom wsparciem
zostaną objęte również projekty polegające na wykorzystaniu ekoinnowacji, jako narzędzia przyczyniającego się do ekologicznego, zielonego wzrostu gospodarczego.

W dokumencie nie doprecyzowano, czy wsparcie będzie także skierowane do dużych przedsiębiorstw. Jeśli nie – proponuje się uwzględnienie.	W związku z faktem, że w opisie nie wskazano czy planowane interwencje będą dotyczyć wszystkich przedsiębiorstw (bez względu na ich status) proponujemy doprecyzowanie tego zapisu, w tym (jeśli wsparcie planowane jest wyłącznie dla MŚP) podnosimy zasadność objęcia planowaną interwencją również dużych przedsiębiorstw.
W świetle ostatnich zmian w gospodarce (wojna 
w Ukrainie) również duże przedsiębiorstwa borykają się z szeregiem trudności (40% dużych firm obawia się wzrostu kosztów działalności, jak wynika z analizy przeprowadzonej w przez Konfederację Lewiatan w kwietniu br.). Istnieje obawa, że w tej sytuacji inwestycje związane z zasobo- 
i materiałochłonnością procesów produkcyjnych 
i logistycznych oraz zmniejszenie powstawania odpadów na każdym etapie mogą zejść na dalszy plan.
Biorąc pod uwagę powyższe zasadne byłoby skierowanie wsparcia dla wszystkich przedsiębiorstw.	Uwaga uwzględniona	
122.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.1. Poprawa dostępu do zatrudnienia i działań aktywizujących dla wszystkich osób poszukujących pracy – w szczególności osób młodych, zwłaszcza poprzez wdrażanie gwarancji dla młodzieży – dla osób długotrwale bezrobotnych oraz grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy, jak również dla osób biernych zawodowo, a także poprzez promowanie samozatrudnienia i ekonomii społecznej; (EFS+)	131	W dokumencie mamy: interwencja obejmować będzie wsparcie realizowane przez Instytucje Rynku Pracy, na rzecz ułatwień uczestnictwa w rynku pracy kierowane do osób bezrobotnych, w szczególności osób znajdujących się w trudnej sytuacji na rynku pracy, zwłaszcza: kobiet, osób młodych zarejestrowanych jako osoby bezrobotne (w wieku od 18 do 29 lat), osób starszych (powyżej 50 r.ż.), osób z niepełnosprawnościami, osób długotrwale bezrobotnych, osób o niskich kwalifikacjach, jak również w zakresie projektów Ochotniczych Hufców Pracy (OHP) młodzieży powyżej 15 roku życia w szczególności młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym i osób bezrobotnych do 25 r.ż. oraz na poprawę sytuacji na rynku pracy osób ubogich pracujących, osób pracujących na umowach cywilno-prawnych, osób zatrudnionych na umowach krótkoterminowych oraz osób odchodzących 
z rolnictwa, jak również osób pracujących zarejestrowanych jako poszukujące pracy.

Proponuje się uwzględnienie innych podmiotów, które będą mogły realizować projekty w powyższym zakresie jak m.in. Instytucje Otoczenia Biznesu.	Projekty dot. wspierania przedsiębiorczości były do tej pory realizowane przez różne instytucje takie jak agencje rozwoju regionalnego/lokalnego, inkubatory przedsiębiorczości, parki technologiczne i inne IOB. Instytucje te angażują się i realizują  tego typu projekty z uwagi na ich  charakter i zakres, który jest zbieżny z celami oraz misją w/w instytucji. Podmioty posiadają odpowiednią wiedzę i doświadczenie, 
a także kadrę przygotowaną do wdrażania projektów w nowej perspektywie finansowej. Dlatego ich udział nie powinien zostać wykluczony.	Uwaga nieuwzględniona.
W ramach wskazanego celu szczegółowego zakres wsparcia dotyczący aktywizacji zawodowej, w ramach której jedną z form wsparcia jest ścieżka przedsiębiorczości, tj. zakładania działalności gospodarczej (dotacje na samozatrudnienie będą stanowiły jedno z narządzi aktywizacji zawodowej, a nie odrębne działanie/rodzaj wsparcia).  Zgodnie ze stanowiskiem MFiPR -  (przekazanym na podstawie pisma MFiPR z 11.05.2021r. DZF-V.6910.1.2021.AN, dot. finansowania z Funduszu Pracy działań w ramach RPO 2021-2027), w którym przywołano również zapisy projektu Umowy Partnerstwa oraz linii demarkacyjnej - kompleksowa aktywizacja zawodowa i samozatrudnienie w ramach celu szczegółowego (a) będzie prowadzona wyłącznie przez powiatowe urzędy pracy na podstawie zapisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy; jedynymi podmiotami, które w ramach perspektywy finansowej 2021-2027 będą udzielały wsparcia na samozatrudnienie będą PUP w ramach działań finansowanych z Funduszu Pracy. Nie będzie możliwości realizacji tego wsparcia w działaniach konkursowych.	
123.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.4. Wspieranie dostosowania pracowników, przedsiębiorstw i przedsiębiorców do zmian, wspieranie aktywnego i zdrowego starzenia się oraz zdrowego i dobrze dostosowanego środowiska pracy, które uwzględnia zagrożenia dla zdrowia (EFS+)	142	W dokumencie mamy: W ramach interwencji realizowane będą działania w zakresie usług rozwojowych w Podmiotowym Systemie Finansowania (PSF) dla przedsiębiorców, innych pracodawców i ich pracowników, zgodne z ich zidentyfikowanymi potrzebami (system popytowy w oparciu o Bazę Usług Rozwojowych - BUR). Wsparcie ukierunkowane na rozwój przedsiębiorstw i pracodawców będzie realizowane zgodnie z założeniami podejścia popytowego i zostanie skoncentrowane na usługach najbardziej skutecznych z punktu widzenia potrzeb przedsiębiorców i pracodawców. Interwencja obejmować będzie również kadry administracji samorządowej oraz ich jednostki organizacyjne zainteresowane nabyciem, uzupełnieniem lub podwyższeniem umiejętności, kompetencji lub kwalifikacji zawodowych, w tym kwalifikacji cyfrowych.

W dokumencie nie doprecyzowano, czy wsparcie będzie także skierowane do dużych przedsiębiorstw. Jeśli nie – proponuje się uwzględnienie.	Duże przedsiębiorstwa mają ogromne znaczenie dla rozwoju regionu i kreują dużą liczbę miejsc pracy. Często przedsiębiorstwa te mają ograniczone możliwości skorzystania z dofinansowania na rozwój kompetencji i kwalifikacji ich pracowników, co umożliwiłoby im zwiększenie działań w tym zakresie oraz ogólny rozwój działalności. Ponadto przedsiębiorstwa te niejednokrotnie przechodzą zmiany o charakterze adaptacyjnym/ restrukturyzacyjnym (ale nie jest to zawsze powiązane z redukcją etatów i zwolnieniami pracowników) i konieczne byłoby umożliwienie im skorzystania z dofinansowania usług rozwojowych.  Warto podkreślić, że inwestycje w kwalifikacje 
i kompetencje pracowników zamieszkujących 
i pracujących na terenie woj. śląskiego to także inwestycja w kadry regionalne, a nie tylko zasoby tego przedsiębiorstwa. Dlatego  pominięcie dużych przedsiębiorstw z możliwości dofinansowania w PSF wydaje się nieuzasadnione.	Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Projekt dokumentu pn. EF SL 2021-2027 jednoznacznie nie eliminuje ze wsparcia dużych przedsiębiorstw, co potwierdza zapis "działania w zakresie usług rozwojowych w Podmiotowym Systemie Finansowania (PSF) dla przedsiębiorców, innych pracodawców i ich pracowników, zgodne z ich zidentyfikowanymi potrzebami (system popytowy w oparciu o Bazę Usług Rozwojowych - BUR)". 
Zważywszy jednak na obecną sytuację społeczno - gospodarczą kraju i regionu na skutek kryzysu związanego z pandemią COVID-19, obecnej sytuacji w Ukrainie, zasadnym jest skoncentrowanie się i utrzymanie koncentracji wsparcia z EFS+ przede wszystkim na MMŚP, które najbardziej odczuwają niedawne i bieżące zmiany w gospodarce. 
Zakres możliwego wsparcia dla dużych przedsiębiorstw w niniejszym obszarze uzależniona jest od indywidualnych negocjacji programu, zgodnie ze stanowiskiem MFiPR. Wyniki negocjacji zostaną wprowadzone do dokumentów programowych i wdrożeniowych.	
124.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.9. Wspieranie integracji społeczno-gospodarczej obywateli państw trzecich, w tym migrantów (EFS+)	166	Należałoby rozważyć możliwość wdrożenia działań w zakresie usług rozwojowych w Podmiotowym Systemie Finansowania (PSF) dla obywateli państw trzecich.  
(system popytowy w oparciu o Bazę Usług Rozwojowych - BUR) związanych z podnoszeniem kwalifikacji 
i kompetencji.	Podmiotowy System Finansowania umożliwia przeprowadzenie szybkiego i sprawnego procesu nabycia kwalifikacji i kompetencji, co biorąc pod uwagę grupę docelową działania, jest niezwykle istotne.	Uwaga częściowo uwzględniona. Szerszy zakres stosowania BUR zostanie rozważony z uwzględnieniem efektywności zastosowania tego narzędzia. Zgodnie z założeniami zakres stosowania BUR, poza wybranymi interwencjami współfinansowanymi w ramach EFS+ (usługi rozwojowe dla pracodawców i ich pracowników w CP4 (d) oraz w CP4 (d) oraz w cs (g) - usługi rozwojowe dla osób dorosłych, które chcą z własnej inicjatywy podnieść swoje umiejętności/kompetencje lub nabyć kwalifikacje), nie został narzucony. W zapisach umowy Partnerstwa możliwość/zalecenie  wykorzystania BUR jako nieobligatoryjnego narzędzia przewiduje się w celu cs (h) w zakresie usług wspierających rozwój przedsiębiorstw społecznych.	
125.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	220	W dokumencie mamy zapis: Wsparcie kierowane będzie również na realizację projektów grantowych 
i pilotażowych, służących budowaniu świadomości 
i akceptacji procesu transformacji przez mieszkańców podregionów górniczych. Dopuszcza się możliwość utworzenia budżetu inicjatyw transformacyjnych 
w formie grantowej, zarządzanego przez samorząd terytorialny.

W najnowszej wersji programu usunięto zatem w tej części zapis: Ponadto, wsparcie zostanie przeznaczone na kampanie i działania informacyjne, edukacyjne, promocyjne w szczególności skierowane do potencjalnych beneficjentów i beneficjentów programu oraz mieszkańców podregionów górniczych.	Działania/kampanie informacyjne są ważnym elementom w procesie budowania świadomości 
i akceptacji zachodzących zmian w otoczeniu wśród mieszkańców woj. śląskiego. Warto byłoby założyć tego typu działania w ramach Priorytetu, które mogłyby być realizowane przez Partnerów gospodarczych.	Uwaga nieuwzględniona. Działania świadomościowe będą  realizowane jako wspierające proces transformacji, opis w tej części priorytetu  pozostanie syntetyczny, ze względu na ograniczenie co do liczby znaków dostępnych w tej części Programu zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym (2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r.), a doprecyzowanie w zakresie typów projektów, form wsparcia  zostanie ujęte w dokumentach wdrożeniowych. Dodatkowo, ze środków pomocy technicznej z FST (Priorytet XI: Pomoc techniczna FST) realizowane będą  animacyjne i doradczo-wspierające, jak np. usługi doradcze dla potencjalnych beneficjentów w zakresie tworzenia wniosku o dofinansowanie i jego realizacji Programu będzie realizowane także z zaangażowaniem środków pomocy technicznej.	
126.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.6. Wspieranie równego dostępu do dobrej jakości, włączającego kształcenia i szkolenia oraz możliwości ich ukończenia, w szczególności w odniesieniu do grup w niekorzystnej sytuacji, od wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem przez ogólne i zawodowe kształcenie i szkolenie, po szkolnictwo wyższe, a także kształcenie i uczenie się dorosłych, w tym ułatwianie mobilności edukacyjnej dla wszystkich i dostępności dla osób z niepełnosprawnościami (EFS+)	148	W dokumencie mamy zapis:  Wsparcie kształcenia ogólnego realizowane będzie przede wszystkim poprzez bezpośrednie wsparcie uczniów oraz szkół w zakresie działań
podnoszących jakość edukacji w aspektach istotnych z punktu widzenia budowania wysokiej jakości kapitału ludzkiego na potrzeby zielonej i cyfrowej gospodarki, obejmujących m. in. rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych, innowacyjnych, zawodowych (np.: w zakresie zdobywania
kwalifikacji rynkowych dla uczniów szkół ogólnokształcących), związanych z cyfryzacją edukacji (uzupełniająco/poszerzająco względem wsparcia z
poziomu krajowego).

Proponujemy rozszerzyć ofertę kwalifikacji zawodowych poza te związane z cyfryzacją edukacji o cały pakiet rynkowych kwalifikacji zawodowych oraz innych kwalifikacji ze szczególnym uwzględnieniem tych, które wynikają z potrzeb lokalnego rynku pracy. 

W dokumencie mamy zapis:  
Działania skoncentrowane zostaną na dostosowaniu kształcenia do potrzeb rynku pracy, zielonej i cyfrowej transformacji, m. in. Poprzez kształcenie dualne, staże realizowane we współpracy z przedsiębiorcami. 

Proponujemy uzupełnić o wydarzenia branżowe, wizyty studyjne, turnieje zawodowe, w tym realizowane z wykorzystaniem technologii VR, konferencje, seminaria.	Zaproponowanie szkołom ogólnokształcącym możliwości korzystania ze środków na rozwój kompetencji zawodowych było często podnoszone przez dyrektorów tych szkół . dyrektorzy zwracają uwagę na potrzeby uruchomienia projektów, które działałyby na wzór projektów adresowanych do szkół zawodowych, np. oferty staży, praktyk zawodowych, wydarzeń branżowych itp. Uczniowie szkół ogólnokształcących ponadpodstawowych posiadają wysokie kompetencje językowe, matematyczne i IT i są bardzo poszukiwani zwłaszcza przez firmy nowoczesnych usług dla biznesu. Możliwość staży dałaby im szanse świadomego wyboru ścieżki swojego rozwoju, nie tylko wyboru kierunku studiów, ale nawet formy studiowania – studia dzienne, zaoczne. Pracodawcy także wykazują chęć współpracy ze szkołami ogólnokształcącymi. 

Rozszerzenie zapisów pozwoli bardziej świadomie przygotowywać się do realizacji projektów i poszerzać ofertę dla uczniów. Przedsiębiorcy są gotowi na bardziej aktywny udział w działaniach na rzecz szkół, jeśli mogą proponować zróżnicowaną ofertę.	Uwaga częściowo uwzględniona. Zapis zostanie doprecyzowany, tak aby nie budził wątpliwości co do możliwości zdobywania innych kwalifikacji aniżeli związanych z cyfryzacją. Należy mieć na uwadze fakt, iż zgodnie z oczekiwaniami KE priorytetowo traktowane będą działania ukierunkowane na zmiany wynikające z cyfrowej i zielonej transformacji. W kwestii doszczegółowienia możliwych form wsparcia wyjaśniamy, iż opis pozostanie syntetyczny, ze względu na graniczenie co do liczby znaków dostępnych w tej części Programu zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym (2021/1060
z dnia 24 czerwca 2021 r.). Doprecyzowanie form wsparcia nastąpi na poziomie dokumentów wdrożeniowych. W opisie interwencji celu szczegółowego ESO4.6 podniesiono potrzebę interwencji w zakresie współpracy szkół z otoczeniem społeczno-gospodarczym oraz wykorzystaniem potencjału różnych podmiotów, instytucji, przedsiębiorców do efektywnego procesu nauczania z wykorzystaniem różnych form wsparcia stosownie do zdiagnozowanych potrzeb.	
127.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.6. Wspieranie równego dostępu do dobrej jakości, włączającego kształcenia i szkolenia oraz możliwości ich ukończenia, w szczególności w odniesieniu do grup w niekorzystnej sytuacji, od wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem przez ogólne i zawodowe kształcenie i szkolenie, po szkolnictwo wyższe, a także kształcenie i uczenie się dorosłych, w tym ułatwianie mobilności edukacyjnej dla wszystkich i dostępności dla osób z niepełnosprawnościami (EFS+)	149	W dokumencie mamy zapis:  Efektywnej realizacji działań objętych zakresem interwencji służyć będą realizowane uzupełniająco działania monitorujące regionalne potrzeby
edukacyjne służące profilowaniu wsparcia, z uwzględnieniem bieżącej identyfikacji potrzeb i trendów, w tym takich, których wsparcie z uwagi na
możliwość osiągnięcia efektu skali uzasadniać będzie interwencję w trybie niekonkurencyjnym, lub takich które względem specyfiki regionalnej w sposób
niewystarczający w stosunku do potrzeb regionu będą wspierane z poziomu krajowego (np.: praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych)

Proponujemy uzupełnić zapis o:  badania potrzeb w zakresie trendów na rynku pracy szczególnie adresowane dla edukacji w zakresie kształcenia i  rozwoju zawodowego zgodnie z potrzebami lokalnego rynku pracy.	Badania potrzeb szczególnie w zakresie kwalifikacji i kompetencji zawodowych mogą mieć bardzo istotne znaczenie dla doradców zawodowych pracujących z uczniami w szkołach podstawowych i wpływających na wybór szkoły zawodowej, ale także na poszerzanie umiejętności zawodowych przez uczniów szkół branżowych czy to w zakresie DUZ – Kursów dodatkowych umiejętności zawodowych, czy poprzez udział w regularnych formach kursowych.	Uwaga częściowo uwzględniona. Badanie potrzeb w zakresie trendów na rynku pracy będzie stanowiło jeden z elementów podejmowanych działań monitorujących, niemniej opis interwencji pozostanie syntetyczny, ze względu na graniczenie co do liczby znaków dostępnych w tej części Programu zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym (2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r.). Zakres możliwych form wsparcia  zostanie doprecyzowany na poziomie dokumentów wdrożeniowych. Założone działania w zakresie identyfikacji regionalnych potrzeb edukacyjnych będą również uwzględniały trendy  rynku pracy. Wyjaśniamy również, iż docelowo działania  monitorujące będą musiały uwzględniać demarkację z pozostałymi działaniami planowanymi do realizacji przy udziale środków EFS+ z poziomu krajowego  w Programie Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego oraz Krajowego Planu Odbudowy, które zakładają także rozwijanie doradztwa zawodowego, wsparcie kadr realizujących doradztwo zawodowe uczniów i osób dorosłych, jak również badanie i  monitorowanie potrzeb z uwzględnieniem trendów na rynku pracy.	
128.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	120	Brak wsparcia dla budowy dróg rowerowych oraz ciągów pieszo-rowerowych łączących poszczególne części gmin (dzielnice, osiedla) bez zapewnienia skomunikowania z centrami/węzłami przesiadkowymi.	Sieć dróg rowerowych w wielu gminach jest podzielona, co sprawia, że poszczególne dzielnice i osiedla nie mają połączeń rowerowych ze śródmieściem, a jedyną możliwością poruszania się rowerem pomiędzy domem, a centrum miasta/gminy jest droga obciążona znacznym ruchem samochodowym. Wsparcie budowy dróg rowerowych i ciągów pieszo-rowerowych, przy jednoczesnym wykazaniu, że nowe połączenia rowerowe zwiększą atrakcyjność alternatywnych, zeroemisyjnych form transportu, bez wymogu zapewnienia skomunikowania z centrami/ węzłami przesiadkowymi, pomoże przeciwdziałać wykluczeniu komunikacyjnemu, wpłynie na dostępność i atrakcyjność alternatywnych form mobilności miejskiej oraz znacząco zwiększy bezpieczeństwo i komfort podróży rowerzystów i pieszych.	Uwaga częściowo uwzględniona. 
Zapisy związane z wymogiem skomunikowania z centrami przesiadkowymi zostaną przeformułowane w taki sposób, aby możliwe było wsparcie miejskich połączeń rowerowych które muszą być częścią spójnego i zrównoważonego systemu mobilności miejskiej oraz muszą wynikać z SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu w tym Strategii ZIT. Samodzielne drogi rowerowe można realizować w ramach sieci Regionalnych Tras Rowerowych, które oprócz dokumentów z zakresu planowania transportu muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową.	
129.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)	126	Rozszerzenie wsparcia na inwestycje polegające na budowie, przebudowie, modernizacji lub zmianie przebiegu dróg gminnych i powiatowych (w tym w miastach na prawach powiatu) ukierunkowane na tworzenie lub poprawę bezpośredniego dostępu terenów inwestycyjnych do sieci TEN-T oraz sieci dróg krajowych wraz z budową dróg lokalnych obsługujących te tereny.	Województwo Śląskie cechuje się dużym udziałem terenów poprzemysłowych, które poprzez brak skomunikowania oraz utrudniony dostęp do sieci TEN-T oraz sieci dróg krajowych nie są atrakcyjne dla potencjalnych inwestorów, co często uniemożliwia  ich ponowne zaadaptowanie na cele gospodarcze. Wpływa to  bezpośrednio na atrakcyjność inwestycyjną regionu i pośrednio, z powodu braku atrakcyjnych ofert pracy, powoduje wzrost emigracji do innych ośrodków miejskich w kraju i za granicą. Umożliwienie finansowania budowy dróg obsługujących istniejące i przyszłe tereny inwestycyjne pozwoli na aktywne przeciwdziałanie temu zjawisku.	Uwaga nieuwzględniona. Celem wsparcia dróg lokalnych jest odciążanie centrów miejscowości od ruchu samochodowego oraz poprawa bezpieczeństwa. Realizacja inwestycji dot. dostępu do terenów inwestycyjnych będzie możliwa tylko dla dróg lokalnych spełniających powyższe warunki.	
130.		KATOWICKA SPECJALNA STREFA EKONOMICZNA S.A.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	219	Zwiększenie kwoty wsparcia finansowego (obecnie 453 mln Euro) na inwestycje mające na celu zagospodarowanie terenów i obiektów poprzemysłowych, zdewastowanych, zdegradowanych m.in. na cele gospodarcze i środowiskowe oraz uzupełniająco na cele kulturalne, turystyczne, edukacyjne i mieszkaniowe.	Tereny poprzemysłowe, szczególnie te zdewastowane i zdegradowane, wymagają dużych nakładów finansowych w celu ich ponownego wykorzystania w bezpieczny i zrównoważony sposób. Obszary te są często silnie zanieczyszczone odpadami poprzemysłowymi, a w niektórych przypadkach podłoże jest skażone różnymi substancjami trującymi. Szczególnym rodzajem terenów poprzemysłowych są nieruchomości po działalności związanej z górnictwem i energetyką węglową, które cechują się niestabilnością gruntu z powodu istniejących pustych przestrzeni oraz składowania np. skały płonnej. Inwestycje związane ze stabilizacją takiego podłoża są niezwykle kapitałochłonne i są niezbędne w celu ponownego wykorzystania takich terenów.	Uwaga nieuwzględniona. W ramach FST przekształcenie terenów poprzemysłowych/ pokopalnianych jest jednym z ważniejszych działań,  które zostały zaprogramowane w FESL. Niemniej jednak nie można w ramach transformacji zapomnieć o aspekcie gospodarczym i społecznym, które wpływają na powodzenie tego procesu, stąd podział środków powinien w równym stopniu odpowiadać na zdiagnozowane wyzwania w ww. obszarach.	
131.		Politechnika Śląska	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)	63	Politechnika Śląska docenia zaangażowanie i determinację Zarządu Województwa Śląskiego w dążeniu do podnoszenia innowacyjności regionu, w szczególności poprzez poprawę jakości infrastruktury badawczej w organizacjach badawczych. Zaplanowane w programie wsparcie obejmujące budowę nowej oraz modernizację istniejącej infrastruktury badawczej wraz z zakupem i montażem aparatury i urządzeń laboratoryjnych w organizacjach badawczych jest oczekiwanym i niezbędnym warunkiem dalszego rozwoju Województwa.	nd.	Uwaga nieuwzględniona. Przekazana informacja nie ma charakteru uwagi.	
132.		Związek Subregionu Zachodniego z siedzibą w Rybniku	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)	116	W opisie celu szczegółowego przy punkcie dotyczącym wykorzystania narzędzi terytorialnych brakuje informacji o zastosowaniu Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych.	W ramach ścieżki ZIT planuje się wdrażanie projektów dotyczących różnorodności biologicznej. W związku z powyższym opis FE ŚL należy uzupełnić.	Uwaga uwzględniona, zapisy w tym zakresie zostaną uspójnione.	
133.		Związek Subregionu Zachodniego z siedzibą w Rybniku	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.5. Wspieranie dostępu do wody oraz zrównoważonej gospodarki wodnej (EFRR)	103	Uwzględnienie w działaniach dotyczących gospodarki ściekowej również innych aglomeracji o wielkości od 10 do 15 tys. RLM – nie tylko tych, które nie spełniają dyrektywy unijnej.	Obecne zapisy programu wspierają priorytetowo tych te aglomeracje o wielkości od 10 do 15 tys. RLM, które nie spełniają dyrektywy 91/271/EWG i w dalszej kolejności mniejsze aglomeracje, które nie spełniają powyższych wymogów. Obecne zapisy potencjalnie wykluczają wnioskodawców z terenu subregionu zachodniego w dostępie do środków europejskich. Subregion Zachodni wielokrotnie podkreślał, iż działania dot. gospodarki wodno-ściekowej są priorytetowe również w nowej perspektywie finansowej.	Uwaga nieuwzględniona. Zakres wsparcia  w powyższym obszarze stanowił przedmiot intensywnych negocjacji ministerstwa z KE, w ramach których wypracowano kompromis, który został odzwierciedlony w zapisach programu.	
134.		Związek Subregionu Zachodniego z siedzibą w Rybniku	zachodni	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218-219	Zbyt ogólne opisy działań dotyczących Funduszu Sprawiedliwej Transformacji, które niejednoznacznie wskazują możliwe działania do realizacji.	Połączenie wszystkich działań FST w jednym celu szczegółowym utrudnia odbiór zapisów FE ŚL. Zasadnym byłoby rozdzielenie działań na kilka celów szczegółowych i rozwinięcie ich zapisów.	Uwaga nieuwzględniona. FST realizuje jeden cel szczegółowy jakim jest umożliwienie regionom i ludności łagodzenia skutków transformacji wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie gospodarkę i środowisko w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie. Doprecyzowanie zakresu interwencji nastąpi na poziomie dokumentów wdrożeniowych.	
135.		Związek Subregionu Zachodniego z siedzibą w Rybniku	zachodni	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	218	Doprecyzowanie w opisie dotyczącym odnawialnych źródeł energii czy dopuszczają Państwo możliwość realizacji projektów grantowych dla mieszkańców bądź przeniesienie odpowiednich zapisów z opisu celu szczegółowego 2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.2. Wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej[1], w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju (EFRR)	Obecne zapisy wspominają tylko o energetyce prosumenckiej, nie precyzują natomiast czy mowa tu o projektach parasolowych czy grantowych co jest istotne dla tych subregionów, które korzystają ze środków OZE tylko w FST.	Uwaga częściowo uwzględniona. W FST będzie można realizować również projekty grantowe i parasolowe. Brak zapisu wynika z ograniczonej liczby znaków systemu elektronicznej wymiany danych z Komisją Europejską.	
136.		Związek Subregionu Zachodniego z siedzibą w Rybniku	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	119	Propozycja rozszerzenia zapisów dot. infrastruktury mobilności miejskiej o możliwość budowy zajezdni autobusowych.	Obecne zapisy mówią tylko o inwestycjach obejmujących węzły/centra przesiadkowe wraz z poczekalniami, przystankami, całą drobną infrastrukturą towarzyszącą. Z analizy prowadzonej przez subregion zachodni wynika również potrzeba zajezdni autobusowych do obsługi taboru, zwłaszcza w tym samorządach w których planuje się zmianę operatorów.	Uwaga częściowo uwzględniona. W ramach projektów polegających na zakupie taboru autobusowego będzie można realizować zaplecze do jego obsługi i serwisowania. Szczegóły znajdą się w dokumentach wdrożeniowych.	
137.		WUP Katowice	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	21	W województwie śląskim bardziej uzasadnione niż wsparcie „inwestycyjne dla sektora turystyki” wydaje się wsparcie np. dla: medycyny, energetyki, ochrony środowiska czy na działalność badawczo-rozwojową.	Załącznik nr 2 do projektu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Śląskiego 2030 – v.04, pt. Potencjały i wyzwania rozwojowe województwa śląskiego w kontekście sprawiedliwej transformacji, mówi, że: „na podstawie szerokiej diagnozy oraz wielu opinii eksperckich zidentyfikowano w województwie śląskim obszary technologiczne, których rozwijanie przyczyni się do możliwie najlepszego wykorzystania potencjału podmiotów funkcjonujących w regionie oraz efektów synergicznych (…) w szczególności: technologie dla medycyny, technologie dla energetyki, technologie dla ochrony środowiska, technologie informacyjne i telekomunikacyjne” i inne (s.9). Wydatki na działalność badawczo-rozwojową są natomiast wskazywane jako niezbędne i mające „ogromne znaczenie dla unowocześnienia gospodarki regionu” (s.21).	Uwaga częściowo uwzględniona.
Dla wszystkich wymienionych w uwadze obszarów zostały wskazane zidentyfikowane wyzwania oraz planowane jest wsparcie w FE SL.  
Wskazany w uzasadnieniu do uwagi Załącznik nr 2 charakteryzuje potencjały i wyzwania dla celu szczegółowego JSO8.1 a nie dla całego FE SL.	
138.		WUP Katowice	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	22	Część Środowisko. Wyzwania
Ważne jest podkreślenie konieczności wzmocnienia działań zapobiegających odprowadzaniu przez przemysł ścieków nieoczyszczonych bezpośrednio do wód i ziemi, np. wprowadzenie specjalnych wymagań dla zakładów przemysłowych w tym zakresie.	Zgodnie z załącznikiem nr 2 do projektu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Śląskiego 2030 – v.04, pt. Potencjały i wyzwania rozwojowe województwa śląskiego w kontekście sprawiedliwej transformacji: „Województwo śląskie charakteryzuje się jednocześnie stosunkowo skąpymi zasobami wodnymi i stosunkowo złym stanem wód powierzchniowych”. 78% wód w regionie nie spełnia warunków dobrego stanu wód. Natomiast „woda zużyta przez zakłady produkcyjne (…) wraca do środowiska w postaci ścieków, które są głównym czynnikiem zanieczyszczenia i degradacji zasobów wodnych. Region jest liderem w wielkości ścieków odprowadzanych bezpośrednio do wód lub ziemi a wymagających oczyszczenia”. Odprowadzanie ścieków nieoczyszczanych zostało wskazane w powyższym dokumencie jako jedno z największych zagrożeń dla gospodarki wodnej w województwie śląskim (s. 68).	Uwaga nieuwzględniona.
Wyzwania dotyczą przekrojowego zakresu najważniejszych zagadnień w obszarze środowiska, natomiast IZ nie jest instytucją, której kompetencją jest nakładanie wymagań dla zakładów przemysłowych.	
139.		WUP Katowice	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	24	Część Rynek pracy. Wyzwania
Należy uwzględnić kwestie:

A. Potrzebne jest dostosowanie oferty poradnictwa zawodowego dla potrzeb obywateli Ukrainy. 

B. Niezbędne jest wprowadzenie udogodnień dla kobiet dotyczących elastycznego czasu pracy, zarówno obywatelek polskich jak i ukraińskich.	A. Potrzeby te są związane z dużą liczbą obywateli Ukrainy, przybyłych do województwa śląskiego na skutek sytuacji wojennej w ich kraju, którzy potrzebują pomocy w poruszaniu się po lokalnym rynku pracy. Potrzeba ta uwidoczniła się 
w rozmowach Punktu Kontaktowego WUP z obywatelami Ukrainy. 

B. Zgodnie z załącznikiem nr 2 do projektu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Śląskiego 2030 – v.04, pt. Potencjały i wyzwania rozwojowe województwa śląskiego w kontekście sprawiedliwej transformacji: „ W stosunku do kobiet biernych zawodowo zaleca się aktywizację poprzez wprowadzanie udogodnień związanych z elastycznym czasem pracy”. Osoby przybyłe z Ukrainy to również głównie kobiety 
z dziećmi, które - w rozmowach z Punktem Kontaktowym WUP - brak elastycznego czasu pracy wskazują jako przeszkodę w podjęciu zatrudnienia (s. 30).
	Uwaga nieuwzględniona.
Wyzwania wskazane w diagnozie projektu FE SL 2021-2027 dotyczą przekrojowego zakresu najważniejszych zagadnień w obszarze rynku pracy. 
Zaproponowane kwestie do uzupełnienia stanowią duże zawężenie w opisie części diagnostycznej, ponadto są to formy/narzędzia służące realizacji celów. Samo doprecyzowanie odnoszące się do obywateli Ukrainy w obszarze "rynek pracy" może zostać uregulowane w dokumentach wdrożeniowych. 
Odnośnie zakresu dot. elastycznego czasu pracy, to jest on możliwy do zastosowania w ramach regionalnych programów operacyjnych w celu szczegółowym "d" - zgodnie z zapisami linii demarkacyjnej: wsparcie pracodawców we wprowadzaniu elastycznych form zatrudnienia, w tym we wprowadzaniu pracy zdalnej. Podkreślić należy, że wsparcie we wprowadzaniu elastycznych form
zatrudnienia, powinno być realizowane
uzupełniająco do interwencji w KPO. 
Decyzja o podjęciu tego rodzaju wsparcia powinna zostać zgłoszona przez IOK, realizującą zadania w ramach celu "d".
Równocześnie wskazuje się, że szeroki zakres działań mających na celu wspieranie integracji społecznej i zawodowej obywateli państw trzecich, w tym migrantów zaplanowano w ramach celu szczegółowego (i) w obszarze włączenia społecznego.	
140.	0	WUP Katowice	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	24-25	Część Edukacja. Wyzwania
Należy uwzględnić kwestie: 

A. Rozwój usług opiekuńczych dla dzieci w wieku 1-3 lata (wzrost liczby żłobków).

B.   Podniesienie jakości wyposażenia szkół wyższych.	Załącznik nr 2 do projektu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Śląskiego 2030 – v.04, pt. Potencjały i wyzwania rozwojowe województwa śląskiego w kontekście sprawiedliwej transformacji mówi, że: 
A. „Rozwój usług opiekuńczych dla dzieci oraz upowszechnienie edukacji przedszkolnej są ważne zarówno z punktu widzenia aktywizacji zawodowej kobiet jak i wyrównywania szans edukacyjnych dzieci”. Natomiast odsetek dzieci objętych opieką w żłobkach w województwie śląskim „wynosił tylko 10%, co plasowało region na 9. miejscu w kraju” (s.43). W województwie przybyła z terenu Ukrainy dodatkowo liczba matek z małymi dziećmi. Rozmowy pomocowe Punktu Kontaktowego WUP z kobietami z Ukrainy wskazują na ich chęć i potrzebę pójścia do pracy, co uniemożliwia im opieka nad małymi dziećmi.

B. „Rozwój innowacji i technologii 
[w województwie śląskim] wymaga sprawnie funkcjonującego szkolnictwa wyższego”, m.in. w kwestii „podniesienia jakości bazy i infrastruktury szkół wyższych, która zapewni możliwość kształcenia na najwyższym poziomie”, przy czym „jakość wyposażenia i infrastruktury placówek edukacyjnych (…) wymaga doinwestowania” (s.46).	Uwaga nieuwzględniona. Część strategii, o której mowa w uwadze odnosi się do interwencji EFS+. W zakresie tego funduszu, zgodnie z podziałem interwencji na poziom krajowy i regionalny, wskazany także w Umowie Partnerstwa, wsparcie tworzenia miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 planowane jest na poziomie krajowym w celu szczegółowym (c) wspieranie zrównoważonego pod względem płci uczestnictwa w rynku pracy, równych warunków pracy oraz lepszej równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, w tym poprzez dostęp do przystępnej cenowo opieki nad dziećmi i osobami wymagającymi wsparcia w codziennym funkcjonowaniu (EFS+). Niemniej, samo uzasadnienie uwagi odwołuje się do załącznika TPST, który zawiera znacznie szersze dane diagnostyczne, w tym też odwołania do społeczno-gospodarczej, która nie jest bezpośrednio związana z  zakresem interwencji FST. Zakres  FST zgodnie z opisem wsparcia priorytetu VIII przewiduje m.in.:  kompleksowe działania na rzecz poprawy jakości i dostępności do szeroko rozumianych usług społecznych wraz z zapewnieniem niezbędnej infrastruktury. Niemniej wsparcie to będzie miało charakter celowanego, nie będzie miało na celu  tworzenia miejsc opieki nad dziećmi do lat 3  w ujęciu systemowym, czy budowania powszechnego dostępu do usług opieki nad dziećmi do lat 3, a realizowane  będzie w szczególności na  rzecz rodzin pracowników branży górniczej i pracowników przedsiębiorstw powiązanych z górnictwem oraz społeczności lokalnych, w szczególności seniorów, osób z niepełnosprawnościami, dzieci i młodzieży jako doświadczających negatywnych skutków transformacji.  W strategii programu wskazano, iż dla efektywnego wejścia na rynek pracy absolwentów (szkół) konieczne jest silniejsze wykorzystanie potencjału otoczenia społeczno-gospodarczego, w tym
przedsiębiorstw i uczelni wyższych, a powyższe procesy wymagają także podniesienia standardu i uzupełnienia bazy dydaktycznej, również w kontekście budowania dostępnej i włączającej edukacji. Dodatkowo, część opisu Programu, o której mowa w uwadze odnosi się do interwencji z EFRR. Interwencja  w zakresie szkolnictwa  wyższego ze środków EFS+ nie będzie realizowana z poziomu regionalnego, jednocześnie  w zakresie FST wsparcie szkolnictwa wyższego będzie realizowane jako celowane wsparcie w obszarach związanych z zieloną gospodarką.	
141.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	80	W ramach powyższego celu szczegółowego wsparciem objęte zostaną projekty przyczyniające się do budowania i potwierdzania kompetencji, a także nabywania kwalifikacji (w tym kwalifikacji rynkowych funkcjonujących  w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji) przez pracowników podmiotów
zaangażowanych w regionalny ekosystem innowacji, jak również projekty przyczyniające się do powstawania opisów innowacyjnych kwalifikacji rynkowych, wg standardów ZSK.	Kompetencja – wg zapisów Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część ogólna) - „oznacza szeroko rozumianą zdolność podejmowania określonych działań i wykonywania zadań z wykorzystaniem efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) oraz własnych doświadczeń. (…)”. 
Działania dotyczące budowania kompetencji umożliwiają rozwój zawodowy beneficjenta/pracownika w określonym zakresie, ale na współczesnym rynku pracy są zdecydowanie niewystarczające, dlatego ważne staje się nie tylko nabywanie kompetencji, ale i możliwość ich potwierdzenia – zarówno tych pozyskanych w ramach realizowanych projektów, jak i kompetencji nabytych wcześniej, na różnych etapach życia (w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej, jak i nieformalnego uczenia się). 
Kwalifikacja, w Ustawie  z dnia 22 grudnia 2015 r.         o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji zdefiniowana jest, jako „zestaw efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
W w/w definicji kwalifikacji elementem kluczowym jest proces walidacji – czyli (wg Ustawy o ZSK) „sprawdzania, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla danej kwalifikacji”. 
Dodanie zapisu w treści Programu „i potwierdzania”, „a także nabywania kwalifikacji” jest niezwykle istotne zarówno dla pracownika, pracodawcy, jak i całego rynku pracy. 
Należy podkreślić, iż proces budowania i potwierdzania kompetencji oraz nabywania kwalifikacji łączą się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają, stwarzając możliwości rozwoju zawodowego dla pracownika: podejmowania nowych, dodatkowych działań, awansu, jak również  wzrostu jego poczucia bezpieczeństwa na rynku pracy. 
Nie tylko kompetentna, ale przede wszystkim wykwalifikowana kadra przekłada się także w sposób bezpośredni na funkcjonowanie przedsiębiorstw, które stają się bardziej konkurencyjne dzięki wysokiej jakości kapitału ludzkiego.
Kwalifikacje rynkowe (kwalifikacje rynkowe – wg Ustawy o ZSK – to „kwalifikacje nieuregulowane przepisami prawa, których nadawanie odbywa się na zasadzie swobody działalności gospodarczej”) odgrywają szczególną rolę w dobie przemian gospodarczych, technologicznych, na rynku pracy, dlatego też w Ustawie o ZSK oraz w Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część szczegółowa) dostrzeżono ich znaczenie w kontekście idei uczenia się przez całe życie, nadano im status prawny i miejsce w systemie obok kwalifikacji nadawanych w ramach oświaty i szkolnictwa wyższego oraz kwalifikacji uregulowanych. Ciągły przyrost kwalifikacji rynkowych, jak również zaangażowanie różnych podmiotów w rozwój Systemu jest warunkiem koniecznym powodzenia wdrażanego od 2015 roku rozwiązania, a przede wszystkim jego praktycznej użyteczności. Z tego też powodu wspieranie lokalnych inicjatyw podejmowanych przez organizacje branżowe, pracodawców i inne podmioty w zakresie opisu i włączania kolejnych kwalifikacji rynkowych do ZSK jest zasadne i oczekiwane przez środowiska, zwłaszcza w zakresie możliwości sfinansowania prac nad opisem. Po włączeniu przez ministra właściwego danej kwalifikacji rynkowej do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji (w tym m.in. po przeprowadzonych konsultacjach z zainteresowanymi środowiskami, jak oraz pozyskania opinii ekspertów) i uzyskania jej statusu „funkcjonująca”, będzie mógł ubiegać się o nią każdy zainteresowany (po spełnieniu wymagań dot. kwalifikacji poprzedzających i innych warunków), wzbogacając tym samym swoje portfolio zawodowe.
Zatem dodanie  „w tym kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji” oraz „jak również projekty przyczyniające się do powstawania opisów innowacyjnych kwalifikacji rynkowych wg standardów ZSK” oznacza kwalifikacje, które: odpowiadają na aktualne potrzeby rynku pracy, są opisane wg standardów zawartych w Ustawie o ZSK przez podmioty działające w obszarze gospodarki, rynku pracy, edukacji i szkoleń, mają przypisany poziom Polskiej Ramy Kwalifikacji (co umożliwia ich porównanie zarówno na rynku krajowym, jak i europejskim). 
Zaproponowane zapisy są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa) w szczególności z kierunkami działań: 2.3, 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga częściowo uwzględniona.
Interwencja realizowana w ramach celu szczegółowego RSO1.4 ma przyczynić się do faktycznego podniesienia kompetencji pracowników i zaproponowane poprawki w tym zakresie zostały wprowadzone, natomiast nie jest planowane wsparcie na realizację projektów przyczyniających się do powstawania opisów innowacyjnych kwalifikacji rynkowych.	
142.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	80	Wsparcie obejmować będzie także dofinansowanie realizacji programów rozwojowych skierowanych do pracowników MŚP. W ramach planowanego
wsparcia istniejące IOB, Klastry oraz Uczelnie Wyższe, a także inni reprezentanci sektora gospodarczego opracują program rozwoju kompetencji oraz zapotrzebowania na kwalifikacje pracowników MŚP obejmujący wsparcie walidacji i certyfikowania kwalifikacji i/lub szkolenia i/ lub kursy i/ lub studia, w tym podyplomowe, które pozwolą na dostosowanie umiejętności i kwalifikacji pracowników w zakresie inteligentnych specjalizacji i transformacji przemysłowej.	Rynek pracy wymaga od pracowników posiadania nie tylko umiejętności, kompetencji, ale przede wszystkim  odpowiednich, zaktualizowanych kwalifikacji, dlatego zasadne jest włączenie do treści Programu zapisu „oraz zapotrzebowania na kwalifikacje”, „i kwalifikacji”. Opracowany przez IOB, Klastry, uczelnie i innych przedstawicieli sektora gospodarczego program rozwoju kompetencji oraz zapotrzebowania na kwalifikacje może stać się niezbędną wskazówką dla: samorządów i uczelni w zakresie otwierania i/lub opracowywania kierunków kształcenia, podmiotów (pracodawców, organizacji branżowych, uczelni, NGO, firm szkoleniowych i innych działających w obszarze gospodarki i rynku pracy) opisujących kwalifikacje rynkowe (kwalifikacje rynkowe, wg Ustawy o ZSK, to „kwalifikacje nieuregulowane przepisami prawa, których nadawanie odbywa się na zasadzie swobody działalności gospodarczej”) zgodnie ze standardami ZSK, ministerstw właściwych dla danych kwalifikacji, pracodawców i pracowników, firm szkoleniowych, osób młodych będących na etapie wyboru kierunku kształcenia, osób zainteresowanych uzyskaniem dodatkowych kwalifikacji/przekwalifikowaniem się, a także doradców zawodowych zatrudnionych zarówno w szkolnictwie, jak i w instytucjach rynku pracy. 
Należy podkreślić, iż ZSK stwarza także możliwości osobom zainteresowanym uzyskaniem danej kwalifikacji, potwierdzania  efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) nabytych w wyniku nieformalnego uczenia się (nie tylko w ramach edukacji formalnej i pozaformalnej), dlatego niezwykle ważne staje się dostrzeżenie i zaznaczenie w Programie możliwości wsparcia finansowego procesu walidacji (walidacja, wg Ustawy o ZSK, to „sprawdzenie, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby, osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla tej kwalifikacji”), prowadzącego do uzyskania kwalifikacji oraz procesu certyfikowania (certyfikowanie, wg Ustawy o ZSK, to „proces, w wyniku którego osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, po uzyskaniu pozytywnego wyniku walidacji, otrzymuje od uprawnionego podmiotu certyfikującego dokument potwierdzający nadanie określonej kwalifikacji”). Dzięki wprowadzeniu zapisu „wsparcie walidacji i certyfikowania kwalifikacji i/lub” wzrośnie liczba osób zainteresowanych uzyskaniem kwalifikacji. Dla wielu beneficjentów możliwość potwierdzenia efektów uczenia się, które już posiadają, bez konieczności uczestniczenia w szkoleniach/kursach stanie się dodatkowym atutem - oszczędnością czasu i pieniędzy, które mogą wykorzystać na rozwój w innych obszarach.  Posiadanie dodatkowych kwalifikacji wpłynie nie tylko na sytuację zawodową osób, które je uzyskały, ale także na zwiększenie poczucia ich bezpieczeństwa na rynku pracy. 
Rekomendowane zapisy są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa) w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga uwzględniona	
143.	143	Aleksandra Wojciechowska 
Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	80	W ramach każdego projektu możliwe będzie również wsparcie na podnoszenie i potwierdzanie kompetencji oraz nabywanie kwalifikacji przez pracowników instytucji jak również przedsiębiorstw oraz środowiska naukowego korzystającego z infrastruktury ośrodka
innowacji bądź też hubu.	Kompetencja – wg zapisów Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część ogólna) - „oznacza szeroko rozumianą zdolność podejmowania określonych działań i wykonywania zadań z wykorzystaniem efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) oraz własnych doświadczeń. (…)”. 
Działania dotyczące budowania kompetencji umożliwiają rozwój zawodowy beneficjenta/pracownika w określonym zakresie, ale na współczesnym rynku pracy są zdecydowanie niewystarczające, dlatego ważne staje się nie tylko
nabywanie kompetencji, ale i możliwość ich potwierdzenia – zarówno tych pozyskanych w ramach realizowanych projektów, jak i kompetencji nabytych wcześniej, na różnych etapach życia (w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnego uczenia się). 
Kwalifikacji – wg zapisów Ustawy  z dnia 22 grudnia 2015 roku o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji – jest „zestawem efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
W w/w definicji kwalifikacji elementem kluczowym jest proces walidacji – czyli (wg Ustawy o ZSK) „sprawdzania, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla danej kwalifikacji”. 
Dodanie zapisu w treści Programu „i potwierdzanie”, „oraz nabywanie kwalifikacji przez” jest niezwykle istotne zarówno dla pracownika, pracodawcy, jak i całego rynku pracy. Należy podkreślić, iż proces podnoszenia i potwierdzania kompetencji oraz nabywania kwalifikacji łączą się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają, stwarzając nowe możliwości rozwoju zawodowego dla pracownika, podejmowania nowych, dodatkowych działań, awansu, jak również  wzrost jego poczucia bezpieczeństwa na rynku pracy. Nie tylko kompetentna, ale przede wszystkim wykwalifikowana kadra przekłada się także w sposób bezpośredni na funkcjonowanie przedsiębiorstw, które stają się bardziej konkurencyjne dzięki wysokiej jakości kapitału ludzkiego.
Rekomendowane zapisy są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa) w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga uwzględniona	
144.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	80	Klastry mające status akredytowanych
Instytucji Otoczenia Biznesu mogą również pozyskać wsparcie na opracowanie i świadczenie nowych usług na rzecz przedsiębiorstw działających w klastrze, w tym na opisywanie kwalifikacji rynkowych, wg standardów ZSK, zgodnych z zapotrzebowaniem społeczno-gospodarczym.  
W ramach każdego projektu możliwe będzie wsparcie na podnoszenie i potwierdzanie kompetencji oraz nabywanie kwalifikacji przez pracowników zatrudnionych w instytucjach będących członkiem inicjatywy klastrowej.	Kwalifikacje rynkowe (kwalifikacje rynkowe – wg Ustawy o ZSK – to „kwalifikacje nieuregulowane przepisami prawa, których nadawanie odbywa się na zasadzie swobody działalności gospodarczej”) odgrywają szczególną rolę w dobie przemian gospodarczych, technologicznych, na rynku pracy, dlatego też w Ustawie o ZSK oraz w Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część szczegółowa) dostrzeżono ich znaczenie w kontekście idei uczenia się przez całe życie, nadano im status prawny i miejsce w systemie obok kwalifikacji nadawanych w ramach oświaty i szkolnictwa wyższego oraz kwalifikacji uregulowanych. Ciągły przyrost kwalifikacji rynkowych, jak również zaangażowanie różnych podmiotów w rozwój Systemu jest warunkiem koniecznym powodzenia wdrażanego od 2015 roku rozwiązania, a przede wszystkim jego praktycznej użyteczności. Z tego też powodu wspieranie lokalnych inicjatyw podejmowanych przez organizacje branżowe, pracodawców i inne podmioty w zakresie opisu i włączania kolejnych kwalifikacji rynkowych do ZSK oraz dodanie zapisu „w tym na opisywanie kwalifikacji rynkowych, wg standardów ZSK, zgodnych z zapotrzebowaniem społeczno-gospodarczym” jest zasadne i oczekiwane przez środowiska, zwłaszcza w zakresie możliwości sfinansowania prac nad opisem. 
Po włączeniu przez ministra właściwego danej kwalifikacji rynkowej do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji (w tym m.in. po przeprowadzonych konsultacjach z zainteresowanymi środowiskami oraz pozyskaniem opinii ekspertów) i uzyskania jej statusu „funkcjonująca”, będzie mógł ubiegać się o nią każdy zainteresowany (po spełnieniu wymagań dot. kwalifikacji poprzedzających i innych warunków), wzbogacając tym samym swoje portfolio zawodowe. 
Dodanie zapisu „i potwierdzanie”, „oraz nabywanie kwalifikacji przez” jest niezwykle istotne zarówno dla pracownika, pracodawcy, jak i całego rynku pracy.
Działania dotyczące podnoszenia kompetencji umożliwiają rozwój zawodowy beneficjenta/pracownika w określonym zakresie, ale na współczesnym rynku pracy są zdecydowanie niewystarczające, dlatego ważne staje się nie tylko nabywanie kompetencji, ale i możliwość ich potwierdzenia – zarówno tych pozyskanych w ramach realizowanych projektów, jak i kompetencji nabytych wcześniej, na różnych etapach życia (w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej, jak i w wyniku nieformalnego uczenia się). 
Należy podkreślić, iż proces podnoszenia i potwierdzania kompetencji oraz nabywania kwalifikacji łączą się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają, stwarzając nowe możliwości rozwoju zawodowego dla pracownika: podejmowania nowych, dodatkowych działań, awansu, jak również  wzrost jego poczucia bezpieczeństwa na rynku pracy. 
Zdobywanie nowych kwalifikacji przez pracowników podmiotów zrzeszonych w klastrach przyczyni się także do podniesienia konkurencyjności tych podmiotów, a tym samym do wzrostu gospodarczego i konkurencyjności regionu. 
Proponowane zapisy są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa) w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga częściowo uwzględniona.
Interwencja realizowana w ramach celu szczegółowego RSO1.4 ma przyczynić się do faktycznego podniesienia kompetencji pracowników i zaproponowane poprawki w tym zakresie zostały wprowadzone, natomiast nie jest planowane wsparcie na realizację projektów polegających na opisywaniu kwalifikacji rynkowych.	
145.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.4. Wspieranie dostosowania pracowników, przedsiębiorstw i przedsiębiorców do zmian, wspieranie aktywnego i zdrowego starzenia się oraz zdrowego i dobrze dostosowanego środowiska pracy, które uwzględnia zagrożenia dla zdrowia (EFS+)	143	Zakres interwencji wzorowany będzie na instrumentach i usługach, w szczególności dotyczących nabywania i potwierdzania nowych umiejętności i kompetencji, a także uzyskania kwalifikacji (w tym kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji) dostosowanych do aktualnych potrzeb regionalnego rynku pracy, czego efektem powinno być ograniczenie zwolnień, zwłaszcza grupowych.	Kompetencja ( wg ZSU 2030 (część ogólna)) - „oznacza szeroko rozumianą zdolność podejmowania określonych działań i wykonywania zadań z wykorzystaniem efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) oraz własnych doświadczeń. (…)”. 
Działania dotyczące nabywania nowych umiejętności i kompetencji umożliwiają rozwój zawodowy beneficjenta/pracownika w określonym zakresie, ale na współczesnym rynku pracy są zdecydowanie niewystarczające, dlatego ważne staje się nie tylko nabywanie umiejętności i kompetencji, ale i możliwość ich potwierdzania – zarówno tych pozyskanych w ramach realizowanych projektów, jak i kompetencji nabytych wcześniej, na różnych etapach życia (w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej, jak i nieformalnego uczenia się). 
Kwalifikacji (wg Ustawy o ZSK) jest „zestawem efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
W w/w definicji kwalifikacji elementem kluczowym jest proces walidacji – czyli (wg Ustawy o ZSK) „sprawdzania, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla danej kwalifikacji”. 
Dodanie zapisu w treści Programu „i potwierdzania”, „a także uzyskania kwalifikacji” jest niezwykle istotne zarówno dla pracownika, pracodawcy, jak i całego rynku pracy. Należy podkreślić, iż proces nabywania i potwierdzania nowych umiejętności i kompetencji oraz uzyskania kwalifikacji łączą się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają, stwarzając nowe możliwości rozwoju zawodowego dla pracownika: podejmowania nowych, dodatkowych działań, awansu, jak również  wzrost jego poczucia bezpieczeństwa na rynku pracy. 
Nie tylko kompetentna, ale przede wszystkim wykwalifikowana kadra przekłada się także w sposób bezpośredni na funkcjonowanie przedsiębiorstw, które stają się bardziej konkurencyjne dzięki wysokiej jakości kapitału ludzkiego.
Kwalifikacje rynkowe (kwalifikacje rynkowe – wg Ustawy o ZSK – to „kwalifikacje nieuregulowane przepisami prawa, których nadawanie odbywa się na zasadzie swobody działalności gospodarczej”) odgrywają szczególną rolę w dobie przemian gospodarczych, technologicznych, na rynku pracy, dlatego też dodanie zapisu „w tym kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji” jest całkowicie uzasadnione. Kwalifikacje rynkowe to kwalifikacje, które: odpowiadają na aktualne potrzeby rynku pracy, są opisane wg standardów zawartych w Ustawie o ZSK przez podmioty działające w obszarze gospodarki, rynku pracy, edukacji i szkoleń, mają przypisany poziom Polskiej Ramy Kwalifikacji (co umożliwia ich porównanie zarówno na rynku krajowym, jak i europejskim). 
Zaproponowane zapisy są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa) w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga częściowo uwzględniona. 
Zapis  zostanie doprecyzowany. Ze względu na ograniczenie  liczby znaków dostępnych w tej części Programu, zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. zapisy w Programie pozostaną syntetyczne, dlatego też przywołanie Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji będzie zależne od dostępnej liczby znaków.	
146.	0	Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.6. Wspieranie równego dostępu do dobrej jakości, włączającego kształcenia i szkolenia oraz możliwości ich ukończenia, w szczególności w odniesieniu do grup w niekorzystnej sytuacji, od wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem przez ogólne i zawodowe kształcenie i szkolenie, po szkolnictwo wyższe, a także kształcenie i uczenie się dorosłych, w tym ułatwianie mobilności edukacyjnej dla wszystkich i dostępności dla osób z niepełnosprawnościami (EFS+)	148	Wsparcie kształcenia ogólnego realizowane będzie przede wszystkim poprzez bezpośrednie wsparcie uczniów oraz szkół w zakresie działań
podnoszących jakość edukacji w aspektach istotnych z punktu widzenia budowania wysokiej jakości kapitału ludzkiego na potrzeby zielonej i cyfrowej gospodarki, obejmujących m. in. rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych, innowacyjnych, zawodowych (np.: w zakresie zdobywania kwalifikacji rynkowych dla uczniów szkół ogólnokształcących), związanych z cyfryzacją edukacji (uzupełniająco/poszerzająco względem wsparcia z poziomu krajowego), jak również zdobywanie kwalifikacji rynkowych przez uczniów szkół ogólnokształcących.	Tak sformułowany zapis w Programie „m. in. rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych, innowacyjnych, zawodowych (np.: w zakresie zdobywania kwalifikacji rynkowych dla uczniów szkół ogólnokształcących)”,  sugeruje, iż pojęcie kompetencji i kwalifikacji są pojęciami tożsamymi i można je stosować zamiennie, co jest błędem merytorycznym. Żadna kompetencja/zespół kompetencji nie jest nigdy kwalifikacją, natomiast każda kwalifikacja zawiera “w sobie” kompetencje, które zostały sprawdzone podczas egzaminu lub walidacji, dlatego też nie należy stawiać znaku równości pomiędzy kompetencją, a kwalifikacją. 
Kompetencja, wg zapisów ZSU 2030 (część ogólna), „oznacza szeroko rozumianą zdolność podejmowania określonych działań i wykonywania zadań z wykorzystaniem efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) oraz własnych doświadczeń. (…)”.
Kwalifikacji, wg Ustawy o ZSK, jest „zestawem efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
Zaproponowana zmiana szyku zdania „obejmujących m. in. rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych, innowacyjnych, zawodowych, związanych z cyfryzacją edukacji (uzupełniająco/poszerzająco względem wsparcia z poziomu krajowego), jak również zdobywanie kwalifikacji rynkowych przez uczniów szkół ogólnokształcących” jest uzasadniona merytorycznie i wprowadzenie jej do Programu jest niezwykle istotne.	Uwaga uwzględniona. 
Zapis odnośnie kwalifikacji, w tym kwalifikacji rynkowych zostanie uporządkowany. Ze względu na ograniczenie  liczby znaków dostępnych w tej części Programu, zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. zapisy w Programie pozostaną syntetyczne.	
147.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.6. Wspieranie równego dostępu do dobrej jakości, włączającego kształcenia i szkolenia oraz możliwości ich ukończenia, w szczególności w odniesieniu do grup w niekorzystnej sytuacji, od wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem przez ogólne i zawodowe kształcenie i szkolenie, po szkolnictwo wyższe, a także kształcenie i uczenie się dorosłych, w tym ułatwianie mobilności edukacyjnej dla wszystkich i dostępności dla osób z niepełnosprawnościami (EFS+)	148	Wsparcie szkolnictwa zawodowego obejmować będzie rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych, zawodowych (m.in.: w
zakresie kwalifikacji rynkowych), innowacyjnych, związanych z cyfryzacją edukacji (uzupełniająco/poszerzająco względem wsparcia z poziomu krajowego), a także nabywanie kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji.	Tak sformułowany zapis w Programie „m. in. rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych,  zawodowych (m.in.: w zakresie kwalifikacji rynkowych)”,  sugeruje, iż pojęcie kompetencji i kwalifikacji są pojęciami tożsamymi i można je stosować zamiennie, co jest błędem merytorycznym. Żadna kompetencja/zespół kompetencji nie jest nigdy kwalifikacją, natomiast każda kwalifikacja zawiera “w sobie” kompetencje, które zostały sprawdzone podczas egzaminu lub walidacji, dlatego też nie należy stawiać znaku równości pomiędzy kompetencją, a kwalifikacją. 
Kompetencja, wg zapisów ZSU 2030 (część ogólna), „oznacza szeroko rozumianą zdolność podejmowania określonych działań i wykonywania zadań z wykorzystaniem efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) oraz własnych doświadczeń. (…)”. 
Kwalifikacji, wg Ustawy o ZSK, jest „zestawem efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
Zaproponowana zmiana szyku zdania „rozwój kompetencji kluczowych, uniwersalnych, zawodowych,  innowacyjnych, związanych z cyfryzacją edukacji (uzupełniająco/poszerzająco względem wsparcia z poziomu krajowego), a także nabywanie kwalifikacji rynkowych” jest uzasadniona merytorycznie i wprowadzenie jej do Programu jest niezwykle istotne.
Dodanie sformułowań „a także nabywanie kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji” ma znaczenie w kontekście możliwości uzyskania przez uczniów/studentów kwalifikacji adekwatnych do potrzeb pracodawców, zwiększających ich szansę na płynne wejście na rynek pracy po zakończeniu edukacji formalnej. 
Zaproponowany zapis jest zgodny ze znowelizowaną  Ustawą z dnia 14 grudnia 2016 roku Prawo oświatowe, w której  Art. 47 ust. 1 pkt 3 lit. e, a także  Art. 122a ust. 1 – wskazują na możliwość przygotowania uczniów oraz możliwość jednokrotnego, nieodpłatnego przystąpienia przez uczniów lub absolwentów do walidacji i certyfikowania kwalifikacji rynkowej funkcjonującej w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji, na podstawie umowy zawartej między szkołą a Instytucją Certyfikującą. 
Należy podkreślić, iż mimo dużego zainteresowania ze strony dyrektorów szkół zawodowych, nie jest możliwe podpisanie umowy/umów z IC. 
Przyjęte w Ustawie z dnia 15 grudnia 2015 roku o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji rozwiązanie (Art. 46 ust. 2) wniesienia przez IC kwartalnej opłaty za walidację i certyfikowanie „pomniejszonej o kwotę stanowiącą iloczyn: 1) liczby uczniów lub absolwentów objętych umową, którzy w danym kwartale nieodpłatnie przystąpili do walidacji oraz 2) średniej wysokości opłat za walidację i certyfikowanie w danym kwartale (…)” nie jest rozwiązaniem satysfakcjonującym. 
Instytucje Certyfikujące nie są zainteresowanie podpisywaniem umów na takich zasadach, dlatego też brak możliwości zewnętrznego finansowania ograniczy uczniom szkół zawodowych możliwości pozyskania kwalifikacji rynkowej funkcjonującej w ZSK.	Uwaga częściowo uwzględniona. 
Zapis odnośnie kwalifikacji, w tym kwalifikacji rynkowych oraz kompetencji zostanie uporządkowany. Ze względu na ograniczenie  liczby znaków dostępnych w tej części Programu, zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. zapisy w Programie pozostaną syntetyczne, dlatego też przywołanie Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji będzie zależne od dostępnej liczby znaków.	
148.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.7. Wspieranie uczenia się przez całe życie, w szczególności elastycznych możliwości podnoszenia i zmiany kwalifikacji dla wszystkich, z uwzględnieniem umiejętności w zakresie przedsiębiorczości i kompetencji cyfrowych, lepsze przewidywanie zmian i zapotrzebowania na nowe umiejętności na podstawie potrzeb rynku pracy, ułatwianie zmian ścieżki kariery zawodowej i wspieranie mobilności zawodowej (EFS+)	155	Interwencja obejmować będzie usługi rozwojowe dla osób dorosłych tj. uczenie się przez całe życie, podwyższające i zmieniające kwalifikacje oraz
umiejętności osób dorosłych adekwatnie do potrzeb zmieniającego się rynku pracy, w tym wdrażanie kwalifikacji rynkowych. Wsparcie w zakresie usług rozwojowych realizowane będzie w ramach Podmiotowego Systemu Finansowania (PSF) - za pośrednictwem Bazy Usług Rozwojowych (BUR).
Możliwe będzie również formalne potwierdzenie efektów uczenia się nabytych w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej i w wyniku nieformalnego uczenia się poza systemem Bazy Usług Rozwojowych i PSF lub w ramach tego systemu, jeśli będzie taka możliwość.	Efekty uczenia się, to wiedza, umiejętności i kompetencje społeczne nabyte w procesie uczenia się. 
Zaproponowany zapis „nabytych w ramach edukacji formalnej, pozaformalej i w wyniku nieformalnego uczenia się” ma na celu doprecyzowanie i uzupełnienie zapisu zawartego w Programie, promowanie idei i zasad uczenia się przez całe życie (*docenianie uczenia się w różnych formach i miejscach (lifewide learning), *docenianie uczenia się na każdym etapie życia (lifelong learning), *powszechność – odnoszenie polityki na rzecz uczenia się przez całe życie (LLL) do wszystkich grup wiekowych, *ocena i potwierdzanie efektów uczenia się niezależnie od tego gdzie, jak i kiedy ono zachodziło, *rozwijanie partnerstwa na rzecz uczenia się przez całe życie, *postawienie osoby w centrum zainteresowania polityki, *efektywne inwestowanie w uczenie się) oraz uświadomienie beneficjentom, że dziś uczą się nie tylko w szkole, na studiach, kursach/szkoleniach, ale także w miejscy pracy, z Internetu, od znajomych, uczą się, bo mają takie hobby. 
Ważne jest uświadomienie młodzieży, osobom dorosłym ich umiejętności i potencjału, które posiadają, a także możliwości jego wykorzystania w kontekście zdobywania nowych kwalifikacji. 
Proponowana zmiana jest zgodna z zapisami Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część szczegółowa), w szczególności z kierunkami działań: 25.1., 25.2.	Uwaga uwzględniona.	
149.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.8. Wspieranie aktywnego włączenia społecznego w celu promowania równości szans, niedyskryminacji i aktywnego uczestnictwa, oraz zwiększanie zdolności do zatrudnienia, w szczególności grup w niekorzystnej sytuacji (EFS+)	160	Interwencja będzie miała na celu wspieranie włączenia społecznego osób z niepełnosprawnościami poprzez
ich aktywizację społeczno-zawodową, m.in. możliwość potwierdzenia w wyniku walidacji efektów uczenia się nabytych w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnego uczenia się, prowadzących do uzyskania kwalifikacji, stwarzających szansę osobom z niepełnosprawnościami na ich pełniejsze funkcjonowanie w społeczeństwie i na rynku pracy.	Osoby z niepełnosprawnościami są w szczególnej sytuacji na rynku pracy. 
Kwalifikacja, wg Ustawy o ZSK, jest „zestawem efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
Zaproponowany zapis „m.in. możliwość potwierdzenia w wyniku walidacji efektów uczenia się nabytych w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnego uczenia się, prowadzących do uzyskania kwalifikacji, stwarzających szansę osobom z niepełnosprawnościami na ich pełniejsze funkcjonowanie w społeczeństwie i na rynku pracy”, stanowi uzupełnienie tekstu zawartego w Programie. 
Słowo „kwalifikacja” w zaproponowanym zapisie odnosi się do różnego rodzaju kwalifikacji: tych nadawanych w ramach oświaty i szkolnictwa wyższego, kwalifikacji uregulowanych, jak i kwalifikacji rynkowych. 
Możliwości nabywania kwalifikacji jest wiele, jednak warunkiem podstawowym ich uzyskania jest pozytywny wynik z egzaminu/walidacji (walidacja, wg Ustawy o ZSK, to „sprawdzenie, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla danej kwalifikacji”), który jest procesem kosztownym, także pod względem finansowym, przekraczającym często możliwości danej osoby. 
Dodatkowe kwalifikacje to zwiększenie szans osób z niepełnosprawnościami na rynku pracy, lepsze dopasowanie do jego wymogów, a także pełniejsze uczestniczenie w życiu społecznym. 
Rekomendowana zmiana jest zgodna ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa), w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga częściowo uwzględniona. Zakres wsparcia w zakresie możliwych do realizacji form zostanie doprecyzowany, tak aby nie budził wątpliwości interpretacyjnych, ze względu na ograniczenie  liczby znaków dostępnych w tej części Programu, zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. zapisy w Programie pozostaną jednak syntetyczne. Uszczegółowienie co do realizowanych form wsparcia nastąpi na poziomie  dokumentów wdrożeniowych.	
150.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.8. Wspieranie aktywnego włączenia społecznego w celu promowania równości szans, niedyskryminacji i aktywnego uczestnictwa, oraz zwiększanie zdolności do zatrudnienia, w szczególności grup w niekorzystnej sytuacji (EFS+)	160-161	W ramach usług wsparcia dla PES i PS przewiduje się instrumenty obejmujące m.in.: doradztwo, poradnictwo, oraz szkolenia umożliwiające uzyskanie wiedzy i umiejętności, walidację efektów uczenia się prowadzącą do uzyskania kwalifikacji oraz  certyfikowanie,  jak również inne instrumenty niezbędne do założenia i/lub efektywnego prowadzenia działalności.	Należy podkreślić, iż Zintegrowany System Kwalifikacji stwarza możliwość osobom zainteresowanym uzyskaniem danej kwalifikacji, potwierdzania  efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) nabytych zarówno w ramach edukacji formalnej i pozaformalnej, a także nieformalnego uczenia się. Dlatego niezwykle ważne staje się dostrzeżenie i zaznaczenie w Programie możliwości wsparcia finansowego procesu walidacji (walidacja, wg Ustawy o ZSK, to „sprawdzenie, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby, osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla tej kwalifikacji”)  prowadzącego do uzyskania kwalifikacji oraz certyfikowania (certyfikowanie, wg Ustawy o ZSK, to „proces, w wyniku którego osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, po uzyskaniu pozytywnego wyniku walidacji, otrzymuje od uprawnionego podmiotu certyfikującego dokument potwierdzający nadanie określonej kwalifikacji”). Dzięki wprowadzeniu zapisu „walidację efektów uczenia się prowadzącą do uzyskania kwalifikacji oraz  certyfikowanie” wzrośnie liczba osób zainteresowanych uzyskaniem kwalifikacji. Beneficjenci będą mogli przystąpić do procesu walidacji po ukończeniu szkolenia (i po uzyskaniu pozytywnego wyniku z walidacji otrzymać kwalifikację), ale też będą mieli możliwość potwierdzenia  efektów uczenia się, które już posiadają, bez konieczności uczestniczenia w edukacji pozaformalnej, co dla wielu stanie się dodatkowym atutem (oszczędność czasu i pieniędzy, które mogą wykorzystać na rozwój w innym obszarze), zachęcającym ich do zdobywania dodatkowych kwalifikacji.
Zaproponowany zapis jest zgodny ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa) w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga częściowo uwzględniona. Zakres wsparcia w zakresie możliwych do realizacji form zostanie doprecyzowany, tak aby nie budził wątpliwości interpretacyjnych, niemniej  uszczegółowienie co do realizowanych form wsparcia nastąpi na poziomie  dokumentów wdrożeniowych.  Ze względu na ograniczenie  liczby znaków dostępnych w tej części Programu, zgodnie z wzorem programu zamieszczonym z rozporządzeniu ogólnym 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. zapisy w Programie pozostaną syntetyczne.	
151.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.2. Poprawa równego dostępu do wysokiej jakości usług sprzyjających włączeniu społecznemu w zakresie kształcenia, szkoleń i uczenia się przez całe życie poprzez rozwój łatwo dostępnej infrastruktury, w tym poprzez wspieranie odporności w zakresie kształcenia i szkolenia na odległość oraz online (EFRR)	185	Przystosowana zostanie również infrastruktura do potrzeb osób z niepełnosprawnościami w celu likwidacji barier w dostępie i użytkowaniu obiektów oraz
stworzenia im możliwości nabywania i potwierdzania umiejętności i kompetencji zawodowych oraz uzyskania kwalifikacji.	Dodanie w treści Programu zapisu „i potwierdzania”, „oraz uzyskania kwalifikacji” jest niezwykle istotne zarówno dla pracownika, pracodawcy, jak i całego rynku pracy.
Działania dotyczące nabywania umiejętności i kompetencji umożliwiają rozwój zawodowy beneficjenta/pracownika w określonym zakresie, ale na współczesnym rynku pracy są zdecydowanie niewystarczające, dlatego ważne staje się nie tylko nabywanie kompetencji, ale i możliwość ich potwierdzenia – zarówno tych pozyskanych w ramach realizowanych projektów, jak i kompetencji uzyskanych wcześniej, na różnych etapach życia (w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej, jak i w wyniku nieformalnego uczenia się). 
Należy podkreślić, iż proces nabywania i potwierdzania umiejętności i kompetencji oraz uzyskania kwalifikacji łączą się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają, stwarzając nowe możliwości rozwoju zawodowego. Dodatkowe kwalifikacje to zwiększenie szans osób z niepełnosprawnościami na rynku pracy, lepsze dopasowanie do jego wymogów, a także pełniejsze uczestniczenie w życiu społecznym. 
Rekomendowane zmiany są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa), w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga uwzględniona.	
152.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	218	Dopuszcza się wspieranie rozwoju i potwierdzania kompetencji oraz nabywania nowych kwalifikacji przez osób osoby zatrudnionyche w przedsiębiorstwach.	Kompetencja, wg zapisów Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część ogólna), „oznacza szeroko rozumianą zdolność podejmowania określonych działań i wykonywania zadań z wykorzystaniem efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) oraz własnych doświadczeń. (…)”. 
Działania dotyczące wspierania rozwoju  kompetencji umożliwiają rozwój zawodowy beneficjentów/osób zatrudnionych w przedsiębiorstwach w określonym zakresie, ale na współczesnym rynku pracy są niewystarczające, dlatego ważny staje się nie tylko rozwój kompetencji, ale i możliwość ich potwierdzenia – zarówno tych pozyskanych w ramach realizowanych projektów, jak i kompetencji nabytych wcześniej, na różnych etapach życia (w ramach edukacji formalnej, pozaformalnej, jak i w wyniku nieformalnego uczenia się). 
Kwalifikacja, wg zapisów Ustawy  z dnia 22 grudnia 2015 roku o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji,  jest „zestawem efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, nabytych w edukacji formalnej, pozaformalnej lub poprzez uczenie się nieformalne, zgodnych z ustalonymi dla danej kwalifikacji wymaganiami, których osiągnięcie zostało sprawdzone w walidacji oraz formalnie potwierdzone przez uprawniony podmiot certyfikujący”. 
Dodanie zapisu w treści Programu „i potwierdzania”, „oraz nabywania nowych kwalifikacji przez” jest niezwykle istotne zarówno dla pracownika, pracodawcy, rynku pracy, jak i regionu przechodzącego proces transformacji.  
Rozwój i potwierdzanie kompetencji oraz nabywanie kwalifikacji, łączą się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają, łagodząc skutki transformacji, stwarzając nowe możliwości rozwoju zawodowego dla pracownika: możliwość przebranżowienia się, podejmowania nowych, dodatkowych działań, zarobkowania,  jak również  wzrost jego poczucia bezpieczeństwa na rynku, w tym szczególnym okresie. 
Podejmując zatrudnienie w innej branży, pracownik posiadający kwalifikacje, nie będzie musiał udowadniać swoich kompetencji i mimo braku doświadczenia w nowej branży, stanie się on atrakcyjny dla pracodawcy. 
Należy podkreślić, iż wykwalifikowana kadra 
przekłada się w sposób bezpośredni na funkcjonowanie przedsiębiorstw, a także stanowi nieodzowny warunek rozwoju gospodarczego kraju i regionu. 
Rekomendowane zmiany są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa), w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga częściowo uwzględniona.
Proponowana zmiana jest zasadna, niemniej jednak ze względu na ograniczoną liczbę znaków dostępnych w tej części Programu (zgodnie ze wzorem programów określonym w rozporządzeniu ogólnym (2021/1060
z dnia 24 czerwca 2021 r.)  zapis musi pozostać syntetyczny.	
153.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	218	Wsparcie obejmie infrastrukturę, oraz szkolenia pracowników i/lub walidację efektów uczenia się prowadzącą do uzyskania kwalifikacji (w tym kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji) oraz certyfikowanie.	Należy podkreślić, iż ZSK stwarza możliwość potwierdzania, przez osoby zainteresowane uzyskaniem kwalifikacji, efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) nabytych zarówno w ramach edukacji formalnej i pozaformalnej, a także nieformalnego uczenia się. Dlatego niezwykle ważne staje się dostrzeżenie i zaznaczenie w Programie możliwości wsparcia finansowego procesu walidacji (walidacja, wg Ustawy o ZSK, to „sprawdzenie, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od sposobu uczenia się tej osoby, osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla tej kwalifikacji”), prowadzącego do uzyskania kwalifikacji oraz certyfikowania (certyfikowanie, wg Ustawy o ZSK, to „proces, w wyniku którego osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, po uzyskaniu pozytywnego wyniku walidacji, otrzymuje od uprawnionego podmiotu certyfikującego dokument potwierdzający nadanie określonej kwalifikacji”). Dzięki wprowadzeniu zapisu „i/lub walidację efektów uczenia się prowadzącą do uzyskania kwalifikacji (w tym kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji) oraz  certyfikowanie” wzrośnie liczba osób zainteresowanych uzyskaniem kwalifikacji. Beneficjenci będą mogli przystąpić do procesu walidacji po ukończeniu szkolenia  i po uzyskaniu pozytywnego wyniki walidacji zdobyć kwalifikację, ale też będą mieli możliwość potwierdzenia  efektów uczenia się, które już posiadają, bez konieczności uczestniczenia w edukacji pozaformalnej, co dla wielu stanie się dodatkowym atutem (oszczędność czasu i pieniędzy, które mogą wykorzystać na rozwój w innym obszarze), zachęcającym ich do zdobywania nowych kwalifikacji.
Rekomendowana zmiana jest zgodna ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa), w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga uwzględniona. Kwestia kwalifikacji, w tym rynkowych i kompetencji zostanie uporządkowana, niemniej ostateczne brzmienie zapisu, będzie zależne od dostępnej liczby znaków w tej części Programu. Szczegółowo zakres interwencji, w tym formy i zasady realizacji wsparcia zostaną  doprecyzowane na poziomie dokumentów  wdrożeniowych.	
154.		Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie, Regionalne Centrum ds. ZSK i wspierania LLL w Katowicach	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)	219	Wygaszanie lub znaczące przemiany całych branż, w tym górnictwa, energetyki konwencjonalnej itp. pociągają za sobą potrzebę dostosowania kwalifikacji i umiejętności, w tym potrzebę powstawania nowych, innowacyjnych kwalifikacji rynkowych, ułatwiających m.in. przebranżowienie się pracowników wymienionych sektorów gospodarki. 
Stąd wsparcie skoncentruje się na powstawaniu nowych kwalifikacji rynkowych, opisanych zgodnie ze standardami ZSK, poprawie jakości i dostosowaniu procesu lub profilu kształcenia zawodowego uczniów i osób dorosłych względem potencjału i potrzeb branż rozwojowych, w szczególności związanych z zieloną i cyfrową gospodarką m.in.: poprzez poprawę warunków do rozwoju zawodowego, zdobywanie nowych, specjalistycznych umiejętności, podnoszenie kwalifikacji (w tym nabywanie kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji) i kompetencji, przy wykorzystaniu doradztwa zawodowego oraz możliwości jakie stwarza Zintegrowany System kwalifikacji.	Zintegrowany System Kwalifikacji stwarza możliwość dostosowania kwalifikacji do zmian poprzez opisywanie nowych kwalifikacji rynkowych, wg standardów zawartych w Ustawie o ZSK (kwalifikacje rynkowe, wg Ustawy o ZSK, to „kwalifikacje nieuregulowane przepisami prawa, których nadawanie odbywa się na zasadzie swobody działalności gospodarczej”). 
Kwalifikacje rynkowe odgrywają szczególną rolę na rynku kwalifikacji, dlatego też w Ustawie o ZSK oraz w Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 (część szczegółowa) dostrzeżono ich znaczenie w kontekście idei uczenia się przez całe życie, nadano im status prawny i miejsce w systemie obok kwalifikacji nadawanych w ramach oświaty i szkolnictwa wyższego oraz kwalifikacji uregulowanych. Ciągły przyrost kwalifikacji rynkowych, jak również zaangażowanie różnych podmiotów w rozwój Systemu jest warunkiem koniecznym powodzenia wdrażanego od 2015 roku rozwiązania, a przede wszystkim jego praktycznej użyteczności. 
Dodanie w Programie zapisu „w tym potrzebę powstawania nowych, innowacyjnych kwalifikacji rynkowych, ułatwiających m.in. przebranżowienie się pracowników wymienionych sektorów gospodarki” oraz „powstawanie nowych kwalifikacji rynkowych, opisanych zgodnie ze standardami ZSK”, jest zasadne i oczekiwane przez środowiska, szczególnie w kontekście transformacji. Stworzy możliwość wspierania inicjatyw podejmowanych przez organizacje branżowe, pracodawców i inne podmioty w zakresie opisu i włączania kolejnych kwalifikacji rynkowych do ZSK, zwłaszcza w zakresie możliwości sfinansowania prac nad opisem kwalifikacji rynkowych. 
Zaproponowany zapis „(w tym nabywanie kwalifikacji rynkowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji)” stanowi uzupełnienie zapisu zawartego w Programie.
Nabywanie kwalifikacji przez osoby dorosłe (w tym także osoby zatrudnione w branży górniczej i energetyki konwencjonalnej) złagodzi skutki transformacji, stworzy nowe możliwości rozwoju zawodowego, przebranżowienia się, podejmowania nowych, dodatkowych działań, jak również  wzrost ich poczucia bezpieczeństwa na rynku w tym szczególnym okresie. 
Pracownik z kwalifikacjami dostosowanymi do potrzeb pracodawcy, to także nowe możliwości rozwoju dla przedsiębiorstw, które stają się bardziej atrakcyjne na rynku pracy dzięki wysokiej jakości kapitału ludzkiego oraz nieodzowny warunek rozwoju gospodarczego przechodzącego proces transformacji.
Rekomendowane zmiany są zgodne ze Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (część szczegółowa), w szczególności z kierunkami działań: 2.3., 14.8., 24.1., 25.1., 25.2.	Uwaga uwzględniona. Kwestia kwalifikacji, w tym rynkowych i kompetencji oraz ZSK zostanie uporządkowana, niemniej ostateczne brzmienie zapisu, będzie zależne od dostępnej liczby znaków w tej części Programu. Szczegółowo zakres interwencji, w tym formy i zasady realizacji wsparcia zostaną  doprecyzowane na poziomie dokumentów  wdrożeniowych.	
155.		Gliwice – miasto na prawach powiatu	centralny			Uwaga do całości dokumentu
W dokumencie wygenerowanym z systemu SFC2021 jest błąd w numeracji rozdziałów – różne rozdziały mają taką samą numerację np. wszystkie rozdziały dotyczące poszczególnych Priorytetów mają numer 2.1.1. co powoduje, że również podrozdziały mają powtarzające się numery. Utrudnia to korzystanie ze spisu treści i z dokumentu.		Uwaga nieuwzględniona. Numeracja rozdziałów wynika z konstrukcji systemu komisyjnego SFC, a nie błędnej numeracji.	
156.		Gliwice – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	85	Proponuję uzupełnić zapis:
„W uzasadnionych przypadkach mogą być finansowane elementy niewynikające z audytów energetycznych, jeżeli realizują inne elementy Europejskiego Zielonego ładu, rozwiązania na rzecz GOZ oraz rozwiązania związane z realizacją zasad horyzontalnych (zasadę równości szans kobiet i mężczyzn, niedyskryminacji i dostępności oraz z zapisami Karty Praw Podstawowych i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych) i nie stanowią dominującej części projektu, zgodnie z zapisami Umowy Partnerstwa	Wymagane jest, aby projekty były realizowane zgodnie z „zasadami horyzontalnymi – zasadą równości szans kobiet i mężczyzn, niedyskryminacji i dostępności oraz z zapisami Karty Praw Podstawowych i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych”. Proponuję w związku z tym dodanie do działań, które mogą uzyskać wsparcie, prac związanych z likwidacją barier architektonicznych, prowadzonych wraz z modernizacją energetyczną budynku – np. przebudowa wejścia do budynku w celu przystosowania go dla osób z problemami w poruszania – dodatkowe poręcze, pochylnie itp. Jest to o tyle istotne, że duża liczba budynków użyteczności publicznej wymagająca termomodernizacji, to budynki starsze, budowane w czasach kiedy potrzeby osób z niepełnosprawnościami nie były brane pod uwagę, w których samo wejście do budynku stanowi dla osób z niepełnosprawnością ruchową problem. Usunięcie tej bariery przy okazji prac termomodernizacyjnych jest więc jak najbardziej uzasadnione, również pod względem ekonomicznym. Dlatego też z uwagi na powyższe i na to, że działania zmierzające do zapewnienia dostępności infrastruktury są wymagane, powinny one zostać objęte wsparciem finansowym zarówno w ramach tego celu szczegółowego, jak i pozostałych.	Uwaga częściowo uwzględniona. Każdy projekt realizowany w ramach FESL musi być zgodny z zasadami horyzontalnymi i w jego ramach będzie można realizować zakresy związane z np. likwidacją barier architektonicznych. Szczegółowy opis kosztów kwalifikowalnych znajdzie się w dokumentach wdrożeniowych dlatego nie przewiduje się rozszerzania zapisów programu w tym zakresie.	
157.		Gliwice – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Proponuję rozszerzyć grupę projektów, którym udzielane jest wsparcie w formie dotacji o projekty związane z modernizacją oświetlenia ulicznego, będącego własnością jednostki samorządu terytorialnego.	Uzasadnienie jest analogiczne jak w przypadku modernizacji energetycznej budynków użyteczności publicznej tj. „z uwagi na bardzo niską skłonność do korzystania przez podmioty publiczne z IF, co wynika z ograniczonej autonomii finansowej oraz faktu, że zadłużanie się podmiotów publicznych skutkuje podniesieniem podatków dla mieszkańców” oraz z faktu, że „budżety samorządów są w obecnej sytuacji, wynikającej z wystąpienia pandemii COVID-19, wyjątkowo obciążone (…)”.	Uwaga nieuwzględniona. Projekty z zakresu oświetlenia wykazują się oszczędnościami więc powinny być realizowane w formule zwrotnej. Wykazują także potencjał do PPP. Dodatkowo KE może zgodzić się na wsparcie w tym obszarze tylko pod warunkiem wprowadzenia IF.	
158.		Gliwice – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	123	Jednym ze wskaźników jest „Pojemność ekologicznego taboru do zbiorowego transportu publicznego”, co może oznaczać, że im projekt obejmuje większe / pojemniejsze środki transportu np. autobusy, tym lepiej. Takie podejście wydaje się mało efektywne – proponujemy przeformułowanie wskaźnika lub nadanie mu odpowiedniej wagi i punktacji na etapie formułowania kryteriów oceny.	Transport publiczny, żeby był efektywny, powinien odpowiadać na zapotrzebowanie jego użytkowników. Popularność małych busów czy usług typu AutoHop, szczególnie na krótkich odcinkach w centrach miast, pokazuje, że jest zapotrzebowanie na tego rodzaju środki transportu. Kupowanie autobusów, które mogą przewieźć jak największą liczbę pasażerów, nie zawsze jest najbardziej racjonalnym wydatkiem.	Uwaga nieuwzględniona. Wskaźnik wynika bezpośrednio z rozporządzenia KE i nie ma możliwości jego zmiany. Na tym etapie prac wskaźniki nie są utożsamiane z przyszłymi kryteriami, które będą opracowywane na etapie dokumentów uszczegółowiających.	
159.		Gliwice – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	120-123	Nie jest podkreślona rola, a tym samym brak jest działań związanych z przemieszczaniem się piechotą, które w kontekście mobilności jest traktowane jako równoprawny środek transportu.	W ramach transportu publicznego wśród działań mobilnościowych (priorytet III) wymienia się przede wszystkim mechaniczne czy elektryczne środki transportu i działania inwestycyjne dotyczące tych środków transportu. Należałoby tu podkreślić rolę przemieszczania się piechotą, jako równie ważnego elementu mobilnościowego, jak autobus czy rower oraz wspierać działania inwestycje dotyczące pieszych. Wśród elementów dotyczących transportu publicznego powinny znaleźć się takie inwestycje jak ciągi piesze (nie tylko rowerowe) i elementy związane z bezpieczeństwem pieszych (przejścia, systemy informatyczne wspierające ruch pieszych) oraz parkingi typu park& go czyli miejsca, gdzie można pozostawić auta blisko np. centrum i pokonać dalszą drogę piechotą. Ponadto tego rodzaju parking to również możliwość wykorzystania do dalszego etapu podróży własnego środka transportu osobistego, jakim jest np. hulajnoga czy składny rower.	Uwaga częściowo uwzględniona. W ramach zrównoważonej mobilności przewiduje się wsparcie na rzecz rozwiązań usprawniających ruch i poprawiających bezpieczeństwo pieszych. Jednocześnie nie przewiduje się wsparcia na rzecz tworzenia parkingów w centrach miast. Katalog kosztów kwalifikowalnych będzie określony w dokumentach wdrożeniowych.	
160.		Gliwice – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1. Priorytet: III. Priorytet III: Mobilne Śląskie (Cel szczegółowy dotyczący mobilności miejskiej określony w art. 3 ust. 1 lit. b) pkt (viii) rozporządzenia w sprawie EFRR i Funduszu Spójności)	122	Zgodność / wynikanie z dokumentów z zbyt dużej liczby dokumentów może wpłynąć na brak możliwości realizacji wartościowych projektów. Warto przemyśleć ilość tych dokumentów oraz procedury opiniowania projektów i wpisywania ich do programów i planów.	W zakresie zgodności inwestycji rowerowych z Regionalną Polityką Rowerową – należałoby doprecyzować na czym polegać ma ta zgodność. W Projekcie RPR mowa jest o organie opiniującym inwestycje rowerowe, przy czym nie do końca wiadomo, na jakim etapie taką opinię należało by pozyskać. Ponadto każda taka procedura wymaga czasu, szczególnie, że członkowie tej rady to szerokie grono instytucji. Biorąc pod uwagę negatywne doświadczania poprzedniej perspektywie przy wpisywaniu projektów do GPR’ów, warto byłoby procedurę uzyskania takiej opinii przemyśleć i usprawnić na tyle, aby nie blokować możliwości uzyskania dofinansowania. RPR jest tylko przykładem dokumentu, którego zgodność czy wynikanie ma być warunkiem dofinansowania, dlatego bardzo ważna będzie szybka ścieżka proceduralna uzyskiwania opinii/ wpisania danego projektu do takiego dokumentu.	Uwaga częściowo uwzględniona. IZ zgadza się, że należy dążyć do ograniczenia i ujednolicenia wymaganych dokumentów strategicznych, jednocześnie należy podkreślić, że inwestycje rowerowe będą musiały wynikać z SUMP (dla miasta wojewódzkiego i jego MOF) lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu (np. Strategia ZIT) oraz być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową. Procedura opiniowania zgodności projektów rowerowych z Regionalną Polityką Rowerową zostanie zamieszczona w dokumentach wdrożeniowych. Należy jednak pamiętać, że w toku konsultacji z KE, Komisja może wskazać dodatkowe dokumenty warunkujące wsparcie z FE SL 2021-2027.	
161.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	21	Efektywność energetyczna i OZE
Dopisanie frazy współ  oraz wykreślenie.
(…) skala potrzeb w województwie śląskim jest tak wielka, że uzasadnione jest współfinansowanie tych działań ze środków FE SL 2021-2027.
(…)Pomimo wielu różnych źródeł finansowania, złożone w naborach projekty wielokrotnie przekraczały dostępną alokację, co również świadczy o wciąż bardzo dużych potrzebach inwestycyjnych w tym zakresie.	Brak w dokumencie próby wymiernego określenia np. w mld PLN skali potrzeb w regionie. Zasadą interwencji jest wspomaganie Inwestorów, nieuwalnianie od trosk, ryzyk i odpowiedzialności poprzez pokrycie ponad 50%. nakładów inwestycyjnych. Brak w diagnozie określenia skali wsparcia np. 25-40% i woli zwiększenia skali-liczby interwencji i wielkości wymiernych efektów.
Zdanie powtarza poprzednie tezę,  bez pogłębionej analizy – przekroczenia były to skutkiem nadmiernego dotowania.	Uwaga nieuwzględniona. Na potrzeby projektu FESL nie przeprowadzano dodatkowej diagnozy tylko wykorzystywano dostępne dokumenty strategiczne jak np. Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego. W naborach zainteresowanie było bardzo duże i przekroczenia wystąpiłyby nawet przy obniżonym poziomie dofinansowania.	
162.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	22	Efektywność energetyczna i OZE
Na rynku zaobserwować można stosunkowo niskie zainteresowanie pośredników finansowych obsługą instrumentu finansowego dotyczącego OZE. Nie zachęca długi okres finansowania, charakter inwestycji oraz częste zmiany ustawy o OZE, które dodatkowo powodują brak pewności co do kierunku rozwoju polityki oraz zmian legislacyjnych i zniechęcają do większych inwestycji w tym obszarze. Banki sieciowe nie są zainteresowane obsługą segmentu OZE
Brak im nie tylko doświadczenia i odpowiednich procedur do obsługi zróżnicowanych grup klientów, ale też konieczność indywidualnego podejścia do każdego projektu. (…) z wykorzystaniem instrumentów finansowych nabiera kluczowego znaczenia.	Wykreślone tezy są nieaktualne i nie uzasadnione źródłowo przez to wątpliwe. Długi okres finansowania to potencjalnie długi okres zarabiania przez Bank na udzielonym kredycie- chyba, że autorom chodzi o istnienie znaczących ryzyk (w tym ryzyka legislacyjnego) wpływających na gospodarkę, o tym tekst nie mówi wprost.
Ostatnie cytowane zdanie jest nielogiczne/ niegramatyczne należy je przeformułować.
Należy dodać też rozwinąć zdanie
Dlatego stworzenie możliwości wsparcia tego obszaru z FE SL 2021-2027 -o frazę (…) z wykorzystaniem instrumentów finansowych nabiera istotnego znaczenia – wskazuje kierunek.   
FEŚL’27 winny koncentrować swe oddziaływanie na wsparciu Inwestorów, tworzenie zachęt dla samodzielnych decyzji Inwestorów, a nie do rozdawnictwa w ramach projektów parasolowych środków na działania szybko-zwrotne.	Uwaga nieuwzględniona. Przytoczone argumenty zostały wypracowane wspólnie z innymi regionami. Obecnie nie przewiduje się wsparcia OZE w formie instrumentów finansowych.	
163.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne	22	Efektywność energetyczna i OZE. Wyzwania
Uzupełnienie początku listy o pkt.1 i pkt2, warto połączyć 4 i 6, lub uzasadnić ich rozdział,
· rozwój rynku “usług energetycznych” polegających na realizacji przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej - w naciskiem na wymierny efekt.
· wzrost w sektorze publicznym liczby umów o poprawę efektywności energetycznych.	Dyrektywy UE tj. 2006/32/WE, 2012/27/UE (+ recast/nowelizacje) leżące u podstaw polskiej ustawy o efektywności energetycznej (Dz. U2016 poz831 ze zm.,) zalecają promocję rozwoju rynku usług energetycznych. Śląskie, które przez wiele lat było liderem oraz pionierem wykorzystywania  PPP/ESCO w efektywności energicznej zaprzestało inwestycji” hybrydowych” ze względu na zmiany przepisów / prawa. Ostatnia nowela ustawy o EE, która weszła w życie 1 stycznia 2022  upraszcza/ ułatwia działania. Warto rozwijać promowane przez rząd  dobre praktyki.	Uwaga częściowo uwzględniona. Nie przewiduje się wprowadzania nowych wyzwań, jednocześnie w ramach wsparcia efektywności energetycznej w Priorytecie II będą promowane projekty PPP poprzez ich priorytetowe traktowanie (np. dodatkowe punkty).	
164.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	Tabela 1	33	Wykreślić: Województwo śląskie zamieszkuje 4,5 mln ludności - po województwie mazowieckim jest to najludniejszy region Polski. Jednocześnie obszar ten charakteryzuje się najwyższym w kraju wskaźnikiem gęstości zaludnienia – na 1 km2 przypada 369 osób. Ponadto o specyfice województwa śląskiego mówi wskaźnik udziału ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności.	Brak uzasadnienia do tak ogólnych zapisów w kontekście treści  RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych:.
Zdania nie są powiązane z dalszą treścią komórki Tabeli 1	Uwaga uwzględniona.	
165.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	85	Uzupełnić zdanie pierwsze o „istotny wzrost liczby inwestycji w ”:  Wsparcie zostanie przeznaczone na istotny wzrost liczby inwestycji w   kompleksową, głęboką modernizację energetyczną[1]:	Warto wskazać i podkreślić w pierwszym zdaniu, iż celem FEŚL’27 jest nie tyle bardzo intensywne wsparcie niewielkiej liczby inwestycji co wpływ na rozwój rynku, uzyskanie istotnych efektów ekologicznych przez wzrost LICZBY interwencji oraz ich jakości (głębokości -skali zmian).	Uwaga nieuwzględniona. 
Wzrost liczby inwestycji w efektywność energetyczną nie jest głównym celem działania, celem jest poprawa efektywności energetycznej. Ze względu na skalę potrzeb w regionie oraz ograniczone środki FESL nie może być rozpatrywane jako jedyne źródło finansowania ww. przedsięwzięć.	
166.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	85	Nowa redakcja pkt 2 :
- budynków wielorodzinnych, których właścicielem są wspólnoty mieszkaniowe (z wyjątkiem budynków będących własnością Skarbu Państwa i JST w ponad 50%), TBS, oraz inne, w tym osoby prywatne ( z tym, iż udział żadnego podmiotu nie przekracza 49%)	Należy rozważyć dodanie ograniczenia koncentracji własności w budynkach wielorodzinnych do 49% ,
 A PRZEDE WSZYSTKIM doprecyzować znaczenie użytego określenia „komunalne”.	Uwaga nieuwzględniona. 
Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
167.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	86	Skorygować nazewnictwo w wykazie: 
Priorytetowo traktowane będą projekty: (..)
- realizowane na podstawie umowy o poprawę efektywności energetycznej, o efekt energetyczny.	Poprzedni zapis był nieczytelny „hybrydowe zgodnie z art. 40 ustawy o zasadach (….) finansowej 2021-2027” – odwołania do art.7 i 7a ustawy o efektywności energetycznej.
Czytelnik dokumentu, nie powinien być odsyłany do zapisów ustawy, której nie ma/ nie było w Dzienniku Ustaw.	Uwaga nieuwzględniona. 
Ustawa o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021–2027 – Dz. U. z 2022 r. poz. 1079 została przyjęta w dn. 28 kwietnia 2022 r.	
168.	1	Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	87	[1]Głęboka kompleksowa modernizacja energetyczna, oznacza przedsięwzięcie, które ma na celu zmniejszenie wartości rocznego zapotrzebowania na energię pierwotną budynku skutkujące "znaczną poprawą" charakterystyki energetycznej budynku,	Sferę poprawy efektywności budynków reguluję odrębna dyrektywa 2010/31/UE i bazujące nań ustawy. Wiodącym narzędziem jest świadectwo charakterystyki energetycznej budynku	Uwaga nieuwzględniona. 
Został określony minimalny próg poprawy efektywności energetycznej. Im wyższy poziom zadeklarowany w projekcie (na podstawie audytu energetycznego) tym większa będzie możliwość uzyskania dodatkowych punktów.	
169.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	88	Wsparcie na rzecz głębokiej modernizacji energetycznej budynków użyteczności publicznej będzie udzielane także w formie dotacji, z uwagi na bardzo niską skłonność do korzystania przez podmioty publiczne z IF, co wynika z ograniczonej autonomii finansowej oraz faktu, że zadłużanie się podmiotów publicznych skutkuje podniesieniem podatków dla mieszkańców.	Ograniczenie swobody przyszłego kształtowania polityki IZ-tki jest nadmierne. Zapis w pierwszej części nazbyt szczegółowy a i wiążący na wiele lat. Skreślone zapisy nie zostały poparte, źródłem, argumenty zbyt szczegółowe lub nietrafione.	Uwaga nieuwzględniona. Obecnie nie przewiduje się wsparcia w postaci IF dla budynków użyteczności publicznej.	
170.		Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		Dodać do wykazu  wskaźnik:
RCR026 : Całkowite roczne zużycie energii pierwotnej podmiotów objętych wsparciem. Wartość bazowa odnosi się do rocznego zużycia energii pierwotnej przed interwencją, a osiągnięta wartość odnosi się do rocznego zużycia energii pierwotnej rok po interwencji. W przypadku budynków obie wartości należy udokumentować na podstawie świadectw charakterystyki energetycznej, zgodnie z dyrektywą 2010/31/UE. W przypadku procesów w przedsiębiorstwach roczne zużycie energii pierwotnej należy udokumentować na podstawie audytów energetycznych lub innych odpowiednich specyfikacji technicznych.   Budynki publiczne definiuje się jako budynki będące własnością instytucji publicznych i budynki będące własnością organizacji non-profit, pod warunkiem że takie instytucje realizują w budynku objętym projektem cele leżące w interesie ogólnym, takie jak edukacja, zdrowie, środowisko i transport. Przykłady obejmują budynki administracji publicznej, szkoły, szpitale itp.	To wskaźnik uniwersalny promujące działania  systemowe i systematyczne. Takie narzędzia warto upowszechniać i promować
Certyfikacja powinna być działaniem wzorcowym i obowiązkowym 
W Polsce istnieją regulacje prawne , należy je jedynie egzekwować.
Świadectw charakterystyki energetycznej, zgodne z dyrektywą 2010/31/UE i jej nowelizacjami winny stać się standardem.	Uwaga nieuwzględniona. Proponowany wskaźnik będzie monitorowany na etapie uszczegółowienia i będzie dotyczył projektów. Na etapie programu nie zakłada się dodawania nowego wskaźnika.	
171.		Rada OPZZ Województwa Śląskiego	centralny	Tabela 7: Wymiar 6 – dodatkowe tematy EFS+	184	Proponujemy dodanie do: „Budowanie zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego” -  „Budowanie zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego i potencjału partnerów społecznych”.	Prośba dodania wynika z konieczności uwzględnienia partnerów społecznych (w tym związków zawodowych) jako interesariuszy w ramach Funduszy Europejskich dla Śląskiego 2021-2027, Priorytet V.
Termin społeczeństwo obywatelskie naszym zdaniem nie obejmuje jednoznacznie partnerów społecznych jako strony dialogu obywatelskiego. Chcąc zatem uniknąć nieścisłości lub wręcz wyeliminowania strony społecznej, proponujemy rozszerzyć zapis w celu uściślenia. Partnerzy społeczni reprezentują kadry pracownicze w zakładach pracy i instytucjach dialogu społecznego, dlatego powinni posiadać wysoko rozwinięte kompetencje. Ponadto powinni posiadać aktualną i pełną wiedzę na temat toczących się procesów na rynku pracy. Z tego powodu uprzejmie prosimy o zapewnienie partnerom społecznym środków na usprawnienie funkcjonowania organizacji związkowych poprzez działania rozwojowe (szklenia kursy, rozwój procesów zarządczych), a także na realizację badań społecznych.	Uwaga uwzględniona. 

Zostanie dodany kod interwencji "07".	
172.		Rada OPZZ Województwa Śląskiego	centralny			Jednocześnie przypominamy, że w piśmie z dnia 08.03.2022 kierowanym do Pana Marszałka Województwa Śląskiego Jakuba Chełstowskiego Ldz. 59/2022/BP zwracaliśmy się z prośbą o uwzględnienie partnerów społecznych jako realizatorów działań skierowanych do emigrantów w ramach Priorytetu V – „Społeczne Śląskie” i nadal prosimy o uwzględnienie naszej prośby.		Uwaga częściowo uwzględniona. 

Wzór Programu wynikający z  rozporządzenia ramowego 2021/1060
z dnia 24 czerwca 2021 r. nie przewiduje określania katalogu beneficjentów. Katalog beneficjentów dla każdego celu szczegółowego zostanie wskazany w dokumentach wdrożeniowych, tj. SZOP.	
173.		Urząd Miasta Sosnowiec	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.2. Wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej[1], w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju (EFRR)	92	W Programie znalazł się bardzo ważny zapis (str. 92) mówiący o możliwości pozyskania dofinansowania na wsparcie rozbudowy istniejących instalacji do produkcji energii i ciepła z OZE o magazyny energii działające na potrzeby istniejącego źródła. Podobny zapis znalazł się również w Priorytecie VIII „Śląskie w transformacji” na str.218. To bardzo istotny zapis, który powinien również objąć tych beneficjentów/mieszkańców, którzy mieli zamontowaną instalację OZE z RPO WSL 2014-2020. W FEŚL 2021-2027 należy umieścić zapisy, które pozwolą na realizację typu projektu polegającego wyłącznie (samodzielnie) na budowie magazynów energii na potrzeby istniejącego już źródła ciepła.	W dobie odejścia od gospodarki  opartej na węglu oraz wzrastających cen energii, takie inwestycje pozwolą na znaczne finansowe odciążenie gospodarstw domowych.	Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu przewidziano wsparcie na tworzenie magazynów energii również dla istniejących instalacji OZE (także tych dofinansowanych z RPO 2014-2020).	
174.		Urząd Miasta Sosnowiec	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.6. Wspieranie równego dostępu do dobrej jakości, włączającego kształcenia i szkolenia oraz możliwości ich ukończenia, w szczególności w odniesieniu do grup w niekorzystnej sytuacji, od wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem przez ogólne i zawodowe kształcenie i szkolenie, po szkolnictwo wyższe, a także kształcenie i uczenie się dorosłych, w tym ułatwianie mobilności edukacyjnej dla wszystkich i dostępności dla osób z niepełnosprawnościami (EFS+)	148	W projekcie Programu zabrakło wsparcia na rzecz rodziców dzieci do lat 3, które było jednym z elementów w programie EFS na lata 2014-2020.
Na stronie 148 opisany jest cel w obszarze edukacji oraz opieki nad dziećmi, ale treść nie zawiera zapisów umożliwiających realizację projektów na rzecz zwiększenia dostępności miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 lub zatrudniania opiekunek (niań).	Skierowanie wymienionej formy pomocy z EFS+ pozwoliłoby uaktywnić rodziców, którzy ze względu na obowiązki opiekuńcze nad dzieckiem do 3 r.ż. nie mogą powrócić na rynek pracy (w szczególności kobiety).	Uwaga nieuwzględniona.
Zakres przedmiotowego wsparcia zgodnie z podziałem interwencji pomiędzy poziom krajowy i regionalny (wskazany także w Umowie Partnerstwa)  będzie realizowany w całości z poziomu krajowego, w ramach celu szczegółowego "c" wspieranie zrównoważonego pod względem płci uczestnictwa w rynku pracy, równych warunków pracy oraz lepszej równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, w tym poprzez dostęp do przystępnej cenowo opieki nad dziećmi i osobami wymagającymi wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, poprzez działania: tworzenie nowych miejsc opieki i współfinansowanie ich bieżącego funkcjonowania przez 36 miesięcy - MALUCH+; szkolenia z zakresu zakładania i prowadzenia miejsc opieki; szkolenia mające na celu podniesienie kompetencji kadry opiekuńczej, szkolenia mające na celu podniesienie kompetencji kadry opiekuńczej. 
Możliwość dofinansowania opieki nad dziećmi lub osobami wymagającymi wsparcia w projektach aktywizacyjnych w celu szczegółowym "a".	
175.		Urząd Miasta Sosnowiec	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)	206	Wnioskuje się, by w ramach Celu szczegółowego: „RSO5.1. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach miejskich (EFRR)” można było realizować inwestycje nie tylko związane ze szlakiem, dziedzictwa kulturowego, lecz również pojedyncze, duże, ważne inwestycje o charakterze ponadlokalnym. Takiego zapisu brakuje wprost w obecnym Programie.		Uwaga nieuwzględniona. W ramach Priorytetu VII Śląskie bliżej obywateli wsparcie z zakresu kultury i turystyki realizowane będzie w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych. Zapisy Umowy Partnerstwa wskazują, że w ramach ZIT powinny być realizowane projekty zintegrowane. Stąd nie powinno się wspierać projektów o charakterze punktowym lecz takich, które przyczynią się do sieciowania infrastruktury bądź rozszerzenia istniejących szlaków kulturowych/turystycznych.	
176.		Urząd Miasta Sosnowiec	centralny			Wnioskuje się, by projekty planowane do realizacji z działań EFS+ nie musiały wprost być wpisane z tytułu oraz kosztów do Gminnych Programów Rewitalizacji. Z uwagi na szybką ścieżkę przygotowania tych projektów oraz pojawiających się niespodziewanie nowych okoliczności i wyzwań przed gminami, które mogą nie być znane w momencie zatwierdzania GPR, zasadne byłoby wskazanie głównych problemów społeczności lokalnych na obszarach zdegradowanych i narzędzi dzięki którym będą rozwiązane, lecz niekoniecznie w postaci wprost wpisanych inwestycji tzw. miękkich. Nie też można z góry przewidzieć wszystkich działań na obszarze rewitalizacji ani form aktywności interesariuszy, którzy z biegiem czasu będą chcieli włączyć się w realizację GPR. Dlatego też można wskazać zakresy przyszłych przedsięwzięć, istotnych z punktu widzenia GPR, ale niemożliwych do dokładnego opisania na etapie opracowania dokumentu.		Uwaga nieuwzględniona. Uwaga ma charakter wdrożeniowy. Niemniej należy wskazać, iż sposób ujmowania na liście projektów rewitalizacyjnych  został określony ustawą o rewitalizacji (patrz: art. 15 ust. 1). Brzmienie kryteriów wyboru dla projektów rewitalizacyjnych jak i sposób weryfikacji ich spełnienia  będzie wypracowywany na poziomie wdrożeniowym.	
177.		Zabrze – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)	65	Wskazanie konkretnych terytoriów objętych wsparciem
Propozycja dodania: „Dopuszcza się jednak koncentrację wsparcia na konkretne Obszary Strategicznej Interwencji wskazane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”, w szczególności OSI Ośrodki wzrostu., OSI problemowe.	Odniesienie do Strategii Województwa Śląskiego dostatecznie precyzuje koncentrację wsparcia. Jeżeli jednak każdorazowo wskazywane jest OSI „w szczególności” to proponowane jest wskazanie odniesienia również do OSI problemowych.	Uwaga nieuwzględniona.
W sekcji dotyczącej terytoriów wskazano OSI zidentyfikowane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030” adekwatne do zakresu interwencji, tzn. że jeżeli w którymś z celów szczegółowych zasadnym jest wskazanie OSI problemowych, to takie będzie wskazane w programie.	
178.		Zabrze – miasto na prawach powiatu	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.4. Rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości (EFRR)	81	Wskazanie konkretnych terytoriów objętych wsparciem
Propozycja dodania: „Dopuszcza się jednak koncentrację wsparcia na konkretne Obszary Strategicznej Interwencji wskazane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”, w szczególności OSI Ośrodki wzrostu., OSI problemowe.	Odniesienie do Strategii Województwa Śląskiego dostatecznie precyzuje koncentrację wsparcia. Jeżeli jednak każdorazowo wskazywane jest OSI „w szczególności” to proponowane jest wskazanie odniesienia również do OSI problemowych.	Uwaga nieuwzględniona.
W sekcji dotyczącej terytoriów wskazano OSI zidentyfikowane w Strategii Województwa Śląskiego „Śląskie 2030” adekwatne do zakresu interwencji, tzn. że jeżeli w którymś z celów szczegółowych zasadnym jest wskazanie OSI problemowych, to takie będzie wskazane w programie.	
179.		STOWARZYSZENIE „ZRÓWNOWAŻONA MOBILNOŚĆ W JAWORZNIE”	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	119	Wsparcie powinno zostać przeznaczone na samodzielne inwestycje w infrastrukturę pieszą i rowerową. Proponuje się zapis z projektu programu regionalnego Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027 (2.1.3.1. Cel szczegółowy 2(viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, str. 89) :
„Infrastruktura rowerowa i piesza to typ projektu skierowany na wsparcie niezmotoryzowanego transportu indywidualnego w obrębie miast i ich obszarów funkcjonalnych. Wspierana będzie infrastruktura niezbędna do korzystania z form indywidualnej mobilności aktywnej, w tym ruchu pieszego i rowerowego (drogi rowerowe, ciągi piesze), wydzielone drogi rowerowe poza jezdnią, łączniki rowerowe przy ślepych ulicach, pasy ruchu dla rowerów w jezdni, kontrapasy, śluzy rowerowe w jezdni na skrzyżowaniach, strefowe uspokojenie ruchu, kładki, tunele, wyciągi rowerowe, ogólnodostępne punkty serwisowe, przechowalnie rowerów, parkingi i stojaki rowerowe, strefy ruchu pieszego i rowerowego, jak również infrastruktura niezbędna do korzystania z komplementarnych form transportu w stosunku do transportu publicznego (bike sharing i wypożyczalnie hulajnóg)”.

Projekt programu regionalnego Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027 przewiduje również wsparcie „modernizacji pasa drogowego w celu wydzielenia pasa ruchu dla rowerów w jezdni”. Wsparcie powinno jednak obejmować przebudowę całej infrastruktury drogowej (jezdni, chodników, infrastruktury podziemnej), jeżeli jest to niezbędne do wytyczenia zarówno pasów ruchu dla rowerów, jak i wydzielonych dróg dla rowerów.

Alternatywnie można zastosować zapisy podobne do zawartych w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021-2027 (punkt „2(viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej”, str. 113) : „Wspierane będą w szczególności przedsięwzięcia w następujących zakresach: (...) ograniczanie indywidualnego ruchu zmotoryzowanego w centrach miast (np. system roweru miejskiego z infrastrukturą rowerową jak np.: stojaki, wiaty rowerowe, stacje samoobsługowej naprawy rowerów; drogi rowerowe, ciągi pieszo-rowerowe; wspólny bilet; przejścia dla pieszych, azyle dla pieszych; rozwiązania na rzecz poruszania się alternatywnymi środkami transportu (hulajnogi elektryczne, urządzenia transportu osobistego, urządzenia wspomagające ruch)”.

Podobny typ projektu jest również opisany w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Pomorza Zachodniego 2021-2027 (Cel szczegółowy (viii) – Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, str. 77 :
„drogi rowerowe, ciągi pieszo-rowerowe w obszarze funkcjonalnym miast – w przypadku łączenia
miejscowości przebieg drogi rowerowej na obszarze wiejskim musi być uzasadniony
połączeniem drogi rowerowej z dojazdem do miejsca pracy, nauki lub centrum przesiadkowego;
wsparcie przeznaczone będzie również na infrastrukturę towarzyszącą taką jak: stojaki, wiaty
rowerowe, stacje samoobsługowej naprawy rowerów;”) oraz w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021-2027 („W obszarze interwencji przewiduje się: (…) rozwój infrastruktury dla transportu niezmotoryzowanego obejmujący inwestycję w drogi rowerowe, ciągi piesze i pieszo-rowerowe, rozwój systemów bike-sharingowych”).	Przedłożony do konsultacji projekt programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 przewiduje wsparcie dla dróg rowerowych lub ciągów pieszo-rowerowych, jednak tylko jako infrastruktury towarzyszącej dla centrów przesiadkowych lub w ramach sieci regionalnych tras rowerowych. W odróżnieniu od innych województw nie przewidziano wsparcia dla samodzielnych inwestycji w lokalne (miejskie) trasy rowerowe. Przeznaczenie środków na węzły przesiadkowe przy jednoczesnym braku dofinansowań do sieci miejskich tras rowerowych poskutkowało tym, że powstało wiele parkingów „zaparkuj rower i jedź” (bike&ride), niejednokrotnie o znacznej pojemności, które jednak w większości nie są wykorzystywane (najbardziej znany przykład to parking rowerowy w Miejskim Centrum Integracji Transportu w Jaworznie, ale podobna sytuacja ma też miejsce np. w Chorzowie). Jest to spowodowane tym, że nie wybudowano spójnej sieci rowerowej obejmującej całe miasta, a jedynie powstały nieliczne odcinki tras dojazdowych jako dodatek do infrastruktury transportu zbiorowego. Nie ma też warunków do korzystania z rowerów publicznych dofinansowanych ze środków unijnych, bo przez brak odpowiedniej infrastruktury warunki do poruszania się po drogach pozostają niebezpieczne.

W uzasadnionych przypadkach dofinansowanie powinno obejmować również przebudowę pozostałej infrastruktury drogowej, gdyż najbardziej kosztowne nie jest dobudowanie dróg rowerowych w miejscu, które nie jest wykorzystane na inny cel (na co w warunkach miejskich zwykle i tak nie ma wystarczającej ilości wolnego terenu), lecz przebudowa całych ulic w celu poprawy bezpieczeństwa ruchu rowerowego. W takich przypadkach zwykle konieczne jest np. przesunięcie lub zmiana geometrii jezdni lub chodników w celu budowy dróg rowerowych, a z kolei w tym celu konieczna jest przebudowa infrastruktury podziemnej (sieci kanalizacyjne, wodociągowe itp.). Takie inwestycje często przekraczają możliwości finansowe samorządów. Ulice, przy których znajdują się potrzebne cele podróży, a które zostały zaprojektowane bez brania pod uwagę ruchu rowerowego, są największą barierą dla używania tego środka transportu. Dlatego do kosztów kwalifikowanych powinna zostać zaliczona nie tylko budowa samych dróg dla rowerów, ale też niezbędna przebudowa całej infrastruktury drogowej. Brak uwzględnienia tego problemu skutkuje promowaniem budowy tras prowadzonych w oderwaniu od sieci ulicznej (często poza terenem zabudowanym) lub wzdłuż dróg podmiejskich, gdyż w takich miejscach jest najwięcej wolnego terenu. Takie trasy nie obsługują potrzebnych celów podróży, przez co tylko w niewielkim stopniu wspierają zrównoważoną multimodalną mobilność miejską, co skutkuje nieefektywnym wykorzystywaniem środków publicznych.	Uwaga częściowo uwzględniona. Zapisy związane z wymogiem skomunikowania z centrami przesiadkowymi zostaną przeformułowane w taki sposób, aby możliwe było wsparcie miejskich połączeń rowerowych które muszą być częścią spójnego i zrównoważonego systemu mobilności miejskiej oraz muszą wynikać z SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu w tym Strategii ZIT. Samodzielne drogi rowerowe można realizować w ramach sieci Regionalnych Tras Rowerowych, które oprócz dokumentów z zakresu planowania transportu muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową.	
180.		STOWARZYSZENIE „ZRÓWNOWAŻONA MOBILNOŚĆ W JAWORZNIE”	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	120-121	Wsparcie dla regionalnych tras rowerowych powinno zostać ujęte w celu szczegółowym RSO4.6. Wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych (EFRR) zamiast RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR).	Zgodnie z dokumentem o nazwie „Założenia Regionalnej Polityki Rowerowej Województwa Śląskiego wraz z Koncepcją Sieci Regionalnych Tras Rowerowych” przyjętym przez Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego w dniu 5 czerwca 2019 roku uchwałą zarządu nr 1221/45/VI/2019 , „Cel regionalnej polityki rowerowej województwa śląskiego osiągnięty będzie poprzez stworzenie spójnego systemu regionalnych tras rowerowych o wysokich walorach komunikacyjnych, rekreacyjnych, turystycznych, o wysokim standardzie, stanowiącego integralną część systemu transportowego województwa śląskiego, który jednocześnie jako element zagospodarowania przestrzennego, będzie miał także wpływ na jakość przestrzeni i krajobrazu” (str. 21). Dokument ten stwierdza również, że „Głównym kryterium przy projektowaniu i budowie RTR [Regionalnych Tras Rowerowych] jest możliwość podróżowania na rowerze turystycznym (…)” (str. 14).

Należy wziąć pod uwagę, że zdecydowana większość podróży rowerowych odbywanych w celach komunikacyjnych ma miejsce na krótkich odcinkach (nieprzekraczających 2-5 km). Dlatego regionalne trasy rowerowe – będące trasami długodystansowymi – powinny być projektowane głównie dla turystów rowerowych. Np. ww. dokument stwierdza, że „Wiślana Trasa Rowerowa (WTR) w założeniu przebiegać ma na całej długości rzeki Wisły. Patrząc z tej perspektywy, powinna ona mieć charakter długodystansowy i przeznaczona powinna być w pierwszej kolejności dla turystów rowerowych” (str. 8). Trasy turystyczne mogą – na niektórych odcinkach – służyć również do komunikacji (str. 14), jednak jest to ich drugorzędna funkcja.

Przydzielenie tras turystycznych (regionalnych) do wspólnej puli środków z trasami komunikacyjnymi (lokalnymi) poskutkuje tym, że w ramach zaplanowanego budżetu nie będzie możliwe zrealizowanie założonych celów – warunki do przemieszczania się rowerem w miastach pozostaną niebezpieczne, a planowana od 2015 r. sieć tras regionalnych nie powstanie nawet do roku 2027. W efekcie pogłębią się zaległości województwa śląskiego w stosunku do innych województw, gdzie infrastruktura rowerowa w miastach jest lepiej rozwinięta, a budowa sieci tras regionalnych jest w zaawansowanym stadium.

Istniejący zapis w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 („Wspierane będzie tworzenie i rozwój zrównoważonej infrastruktury turystycznej, jak również sieciowanie tej infrastruktury na rzecz utworzenia lub rozszerzenia szlaków turystycznych różnych rodzajów (m.in.: pieszych, rowerowych, konnych, narciarskich, wodnych), w tym infrastrukturę poprawiającą dostępność obiektów i atrakcji turystycznych, zagospodarowanie ich otoczenia”) nie jest wystarczający, gdyż nie precyzuje jakiego rodzaju szlaki rowerowe zostaną objęte wsparciem, a to właśnie regionalne trasy rowerowe powinny mieć priorytet w rozwoju turystyki w województwie (co nie wyklucza dofinansowania innych dróg dla rowerów o charakterze rekreacyjnym, np. będących dojazdami do tras regionalnych).

W projekcie programu Fundusze Europejskie dla Pomorza Zachodniego 2021-2027 wsparcie dla budowy regionalnych tras rowerowych przewidziano nie w ramach celu szczegółowego (viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, lecz w ramach celu szczegółowego (vi) wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych (str. 131):
„Priorytetami rozwojowymi sformułowanymi przez Samorząd Województwa w obszarze rozwoju i podnoszenia jakości kluczowych produktów turystycznych regionu są: (…) Koncepcja sieci tras rowerowych Pomorza Zachodniego.
(…)
Dalszy rozwój infrastruktury turystyki rowerowej realizowany będzie w oparciu o „Koncepcję sieci tras rowerowych Pomorza Zachodniego”.”

W projekcie programu Fundusze Europejskie dla Małopolski wsparcie dla budowy regionalnych tras rowerowych również przewidziano nie w ramach celu szczegółowego 2(viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, lecz w ramach celu szczegółowego 4(vi) wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych: 

„Rozwój oferty turystycznej i rekreacyjnej: budowa, rozbudowa i promocja zintegrowanej sieci głównych tras rowerowych VeloMałopolska, przebiegających przez całe województwo i łączących główne jego ośrodki” (str. 137).

W projekcie programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021-2027 wsparcie dla budowy regionalnych tras rowerowych również przewidziano nie w ramach celu szczegółowego (viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, lecz w ramach celu szczegółowego (vi) wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych (str. 127):
„W obszarze infrastruktury turystyki działania realizowane będą w ramach koordynowanych przez
SWP wybranych przedsięwzięć strategicznych zdefiniowanych w RPS w zakresie gospodarki, rynku
pracy, oferty turystycznej i czasu wolnego, tj. przedsięwzięcia pn.:
1) Pomorskie Trasy Rowerowe – etap 2, dotyczące tras rowerowych o znaczeniu międzynarodowym
Euro Velo (…),
2) Pomorskie Trasy Rowerowe – etap 3 – Trasa Subregionalna, dotyczące budowy nowej trasy
rowerowej o znaczeniu międzynarodowym (…)”.	Uwaga nieuwzględniona. W ramach RPO WSL 2014-2020 wsparcie dla Regionalnych Tras Rowerowych pilotażowo zostało wprowadzone w ramach priorytetu inwestycyjnego dotyczącego zrównoważonej mobilności z podkreśleniem celu transportowego oraz zamiarem kontynuacji wsparcia w kolejnym okresie programowania. Dodatkowo w związku z tym, iż cel szczegółowy związany z mobilnością jest objęty koncentracją tematyczną istnieje możliwość zaplanowania większych środków na ten obszar. Jednocześnie podkreślamy, że chodzi o stworzenie wysokiej jakości tras, które nie będą tylko o charakterze turystycznym, ale będą stanowiły szkielet wysokiej jakości autostrad rowerowych o wysokim standardzie pozwalającym na codzienne podróże każdym rodzajem roweru. Ponadto wysoki wskaźnik urbanizacji w województwie jest uzasadnieniem umiejscowienia wsparcia dla Regionalnych Tras Rowerowych w priorytecie dot. zrównoważonej mobilności miejskiej.	
181.		Związek Zawodowy Górników w Polsce	centralny	Tabela 7: Wymiar 6 – dodatkowe tematy EFS+	184	Proponujemy dodanie do: „Budowanie zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego” -  „Budowanie zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego i potencjału partnerów społecznych”.	Prośba dodania wynika z konieczności uwzględnienia partnerów społecznych (w tym związków zawodowych) jako interesariuszy w ramach Funduszy Europejskich dla Śląskiego 2021-2027, Priorytet V.
Termin społeczeństwo obywatelskie naszym zdaniem nie obejmuje jednoznacznie partnerów społecznych jako strony dialogu obywatelskiego. Chcąc zatem uniknąć nieścisłości lub wręcz wyeliminowania strony społecznej, proponujemy rozszerzyć zapis w celu uściślenia. Partnerzy społeczni reprezentują kadry pracownicze w zakładach pracy i instytucjach dialogu społecznego, dlatego powinni posiadać wysoko rozwinięte kompetencje. Ponadto powinni posiadać aktualną i pełną wiedzę na temat toczących się procesów na rynku pracy. Z tego powodu uprzejmie prosimy o zapewnienie partnerom społecznym środków na usprawnienie funkcjonowania organizacji związkowych poprzez działania rozwojowe (szklenia kursy, rozwój procesów zarządczych), a także na realizację badań społecznych.	Uwaga uwzględniona. 

Zostanie dodany kod interwencji "07".	
182.		Związek Zawodowy Górników w Polsce	centralny			Jednocześnie przypominamy, że w piśmie z dnia 08.03.2022 kierowanym do Pana Marszałka Województwa Śląskiego Jakuba Chełstowskiego Ldz. 59/2022/BP zwracaliśmy się z prośbą o uwzględnienie partnerów społecznych jako realizatorów działań skierowanych do emigrantów w ramach Priorytetu V – „Społeczne Śląskie” i nadal prosimy o uwzględnienie naszej prośby.		Uwaga częściowo uwzględniona. 

Wzór Programu wynikający z  rozporządzenia ramowego 2021/1060
z dnia 24 czerwca 2021 r. nie przewiduje określania katalogu beneficjentów. Katalog beneficjentów dla każdego celu szczegółowego zostanie wskazany w dokumentach wdrożeniowych, tj. SZOP.	
183.		Urząd Miejski w Żywcu	południowy	Tabela 1	54	Aktualizacja  części „Uzasadnienie”	Uwzględnienie zmiany sytuacji migracyjnej w Polsce po wybuchu wojny w Ukrainie, w tym m.in. zmiana struktury demograficznej migrantów, oddziałująca na rynek pracy (odpływ mężczyzn w wieku produkcyjnym), a także sferę społeczną (większe zapotrzebowanie na wsparcie społeczne matek z dziećmi).	Uwaga uwzględniona. Treść "Uzasadnienia" w wierszu dotyczącym celu szczegółowego (i)  "Wspieranie integracji społeczno-gospodarczej obywateli państw trzecich, w tym migrantów" uzupełniona zostanie o informacje dotyczące zmian sytuacji migrantów po wybuchu konfliktu zbrojnego na terenie Ukrainy.	
184.		Urząd Miejski w Żywcu	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.2. Czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych (EFRR)	69	2.1.1.1.1. Interwencje wspierane z Funduszy	Uwzględnienie w zakresie wsparcia również działań informacyjno-edukacyjnych adresowanych do odbiorców e-usług publicznych, szczególnie lokalnych. Potrzeba ta wynika z niskiego wciąż poziomu kompetencji cyfrowych części społeczeństwa, szczególnie osób starszych, wpływając jednocześnie na ograniczenie możliwości efektywnego wykorzystania tych usług np. w jednostkach samorządu terytorialnego.	Uwaga nieuwzględniona.
Wsparcie w celu szczegółowym RSO1.2 nie jest planowane na podnoszenie kompetencji cyfrowych społeczeństwa. Działania informacyjne mogą być elementem projektu ale, nie samodzielnym projektem.	
185.		Urząd Miejski w Żywcu	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)	87	W głównej grupie docelowej ująć spółdzielnie mieszkaniowe.	W treści opisu: 2.1.1. Priorytet: II. Priorytet II: Ekologiczne Śląskie znajduje się zapis: 
Dopuszcza się finansowanie budynków, których właścicielem są spółdzielnie mieszkaniowe.	Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu dopuszczono wsparcie spółdzielni mieszkaniowych. Jednak możliwość tego typu wsparcia będzie uzależniona od wyniku ostatecznych negocjacji ze stroną rządową.	
186.		Gliwicka Rada Rowerowa	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	119	Wsparcie powinno zostać przeznaczone na samodzielne inwestycje w infrastrukturę pieszą i rowerową. Proponuje się zapis z projektu programu regionalnego Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027 (2.1.3.1. Cel szczegółowy 2(viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, str. 89)3:
„Infrastruktura rowerowa i piesza to typ projektu skierowany na wsparcie niezmotoryzowanego transportu indywidualnego w obrębie miast i ich obszarów funkcjonalnych. Wspierana będzie infrastruktura niezbędna do korzystania z form indywidualnej mobilności aktywnej, w tym ruchu pieszego i rowerowego (drogi rowerowe, ciągi piesze), wydzielone drogi rowerowe poza jezdnią, łączniki rowerowe przy ślepych ulicach, pasy ruchu dla rowerów w jezdni, kontrapasy, śluzy rowerowe w jezdni na skrzyżowaniach, strefowe uspokojenie ruchu, kładki, tunele, wyciągi rowerowe, ogólnodostępne punkty serwisowe, przechowalnie rowerów, parkingi i stojaki rowerowe, strefy ruchu pieszego i rowerowego, jak również infrastruktura niezbędna do korzystania z komplementarnych form transportu w stosunku do transportu publicznego (bike sharing i wypożyczalnie hulajnóg)”.
Projekt programu regionalnego Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027 przewiduje również wsparcie „modernizacji pasa drogowego w celu wydzielenia pasa ruchu dla rowerów w jezdni”. Wsparcie powinno jednak obejmować przebudowę całej infrastruktury drogowej (jezdni, chodników, infrastruktury podziemnej), jeżeli jest to niezbędne do wytyczenia zarówno pasów ruchu dla rowerów, jak i wydzielonych dróg dla rowerów.
Alternatywnie można zastosować zapisy podobne do zawartych w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021-2027 (punkt „2(viii) wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej”, str. 113)4: „Wspierane będą w szczególności przedsięwzięcia w następujących zakresach: (...) ograniczanie indywidualnego ruchu zmotoryzowanego w centrach miast (np. system roweru miejskiego z infrastrukturą rowerową jak np.: stojaki, wiaty rowerowe, stacje samoobsługowej naprawy rowerów; drogi rowerowe, ciągi pieszo-rowerowe; wspólny bilet; przejścia dla pieszych, azyle dla pieszych; rozwiązania na rzecz poruszania się alternatywnymi środkami transportu (hulajnogi elektryczne, urządzenia transportu osobistego, urządzenia wspomagające ruch)”.
Podobny typ projektu jest również opisany w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021-2027 (Cel szczegółowy (viii) – Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej, str. 775:
„drogi rowerowe, ciągi pieszo-rowerowe w obszarze funkcjonalnym miast – w przypadku łączenia miejscowości przebieg drogi rowerowej na obszarze wiejskim musi być uzasadniony połączeniem drogi rowerowej z dojazdem do miejsca pracy, nauki lub centrum przesiadkowego; wsparcie przeznaczone będzie również na infrastrukturę towarzyszącą taką jak: stojaki, wiaty rowerowe, stacje samoobsługowej naprawy rowerów;”) oraz w projekcie programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021-2027 („W obszarze interwencji przewiduje się: (…) rozwój infrastruktury dla transportu niezmotoryzowanego obejmujący inwestycję w drogi rowerowe, ciągi piesze i pieszo-rowerowe, rozwój systemów bike-sharingowych”).	Przedłożony do konsultacji projekt programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 przewiduje wsparcie dla dróg rowerowych lub ciągów pieszo-rowerowych, jednak tylko jako infrastruktury towarzyszącej dla centrów przesiadkowych lub w ramach sieci regionalnych tras rowerowych. W odróżnieniu od innych województw nie przewidziano wsparcia dla samodzielnych inwestycji w lokalne (miejskie) trasy rowerowe. Przeznaczenie środków na węzły przesiadkowe przy jednoczesnym braku dofinansowań do sieci miejskich tras rowerowych poskutkowało tym, że powstało wiele parkingów „zaparkuj rower i jedź” (bike&ride), niejednokrotnie o znacznej pojemności, które jednak w większości nie są wykorzystywane (najbardziej znany przykład to parking rowerowy w Miejskim Centrum Integracji Transportu w Jaworznie, ale podobna sytuacja ma też miejsce np. w Chorzowie). Jest to spowodowane tym, że nie wybudowano spójnej sieci rowerowej obejmującej całe miasta, a jedynie powstały nieliczne odcinki tras dojazdowych jako dodatek do infrastruktury transportu zbiorowego. Nie ma też warunków do korzystania z rowerów publicznych dofinansowanych ze środków unijnych, bo przez brak odpowiedniej infrastruktury warunki do poruszania się po drogach pozostają niebezpieczne.
W uzasadnionych przypadkach dofinansowanie powinno obejmować również przebudowę pozostałej infrastruktury drogowej, gdyż najbardziej kosztowne nie jest dobudowanie dróg rowerowych w miejscu, które nie jest wykorzystane na inny cel (na co w warunkach miejskich zwykle i tak nie ma wystarczającej ilości wolnego terenu), lecz przebudowa całych ulic w celu poprawy bezpieczeństwa ruchu rowerowego. W takich przypadkach zwykle konieczne jest np. przesunięcie lub zmiana geometrii jezdni lub chodników w celu budowy dróg rowerowych, a z kolei w tym celu konieczna jest przebudowa infrastruktury podziemnej (sieci kanalizacyjne, wodociągowe itp.). Takie inwestycje często przekraczają możliwości finansowe samorządów. Ulice, przy których znajdują się potrzebne cele podróży, a które zostały zaprojektowane bez brania pod uwagę ruchu rowerowego, są największą barierą dla używania tego środka transportu. Dlatego do kosztów kwalifikowanych powinna zostać zaliczona nie tylko budowa samych dróg dla rowerów, ale też niezbędna przebudowa całej infrastruktury drogowej. Brak uwzględnienia tego problemu skutkuje promowaniem budowy tras prowadzonych w oderwaniu od sieci ulicznej (często poza terenem zabudowanym) lub wzdłuż dróg podmiejskich, gdyż w takich miejscach jest najwięcej wolnego terenu. Takie trasy nie obsługują potrzebnych celów podróży, przez co tylko w niewielkim stopniu wspierają zrównoważoną multimodalną mobilność miejską, co skutkuje nieefektywnym wykorzystywaniem środków publicznych.	Uwaga częściowo uwzględniona. Obecne zapisy dopuszczają miejskie połączenia rowerowe, ale muszą one być częścią spójnego i zrównoważonego systemu mobilności miejskiej oraz wynikać z SUMP lub innych dokumentów z zakresu planowania transportu w tym Strategii ZIT. Samodzielne drogi rowerowe można realizować w ramach sieci Regionalnych Tras Rowerowych, które oprócz dokumentów z zakresu planowania transportu muszą być zgodne z Regionalną Polityką Rowerową.	
187.		Polska Grupa Zbrojeniowa S.A., Departament Rozwoju i Funduszy Zewnętrznych	nie dotyczy	DOCUMENTS		Wniosek o uwzględnienie na indykatywnym wykazie operacji i przedsiębiorstw projektów Spółek Grupy Kapitałowej PGZ:
1. Zakup maszyn niezbędnych do wdrożenia nowych innowacyjnych produktów (Zakład Mechaniczny „Bumar – Mikulczyce” S.A.);
2. Rewitalizacja i przywrócenie funkcji przestrzeni niezabudowanej wokół Ośrodka (Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Urządzeń Mechanicznych Sp. z o.o.);
3. Centrum Wsparcia Procesów Szkoleniowych Nowej Generacji (Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Urządzeń Mechanicznych Sp. z o.o.);
4. Robotyzacja technologii spawania, kontroli jakości (Rosomak SA);
5. Laboratorium Rozwoju Nowych Technologii (Rosomak SA).
Proponowane projekty wpisują się w cele realizowane przez Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji a ich realizacja przyczyni się do wsparcia procesu transformacji  branży górniczej i okołogórniczej, zwłaszcza w obszarze zatrudnienia. Fiszki dla ww. projektów były już przekazane do UM w grudniu 2021r. drogą elektroniczną. 
Fiszki projektowe zostały również przesłane drogą oficjalną (pismo z PGZ-761-22 z dnia 14 kwietnia br.).		Uwaga częściowo uwzględniona. Z uwagi na ograniczenia alokacji wprowadzono zasadę: 1 beneficjent  -  1 projekt. Ustalenia w tym zakresie będą podejmowane na dalszym etapie prac.	
188.		Osoba fizyczna	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		Wsparcie powinno zostać przeznaczone także na poprawę efektywności energetycznej w dużych przedsiębiorstwach. Obecny zapis w projekcie programu dopuszcza tylko mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa.		Uwaga nieuwzględniona. 
Brak możliwości wsparcia dużych przedsiębiorstw na poziomie regionalnym, który wynika z podziału interwencji. Duże przedsiębiorstwa przewidziane są do wsparcia ze środków krajowych.	
189.		Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. z siedzibą w Żorach	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.3. Wzmacnianie trwałego wzrostu i konkurencyjności MŚP oraz tworzenie miejsc pracy w MŚP, w tym poprzez inwestycje produkcyjne (EFRR)		Niewątpliwie sprawą nadrzędną, która napędza gospodarkę jest INNOWACJA

Innowacyjność jest siłą napędową przedsiębiorstw. Dzięki niej firmy mogą konkurować na rynku, tworząc nowe produkty i usługi dla swoich klientów oraz obniżać koszty dzięki poprawie wydajności. Innowacyjne przedsiębiorstwa mają większe szanse na zdobycie większego udziału w istniejących i tworzyć nowe rynki. W kontekście sytuacji gospodarczo-społecznej należy położyć duży nacisk na wspieranie tego obszaru, aby wyznaczyć nowe kierunki rozwoju gospodarczego w kontekście postępującej globalizacji,  ograniczeń sytuacyjnych i transformacji gospodarczo-społecznej.
2.1.1.3. Cel szczegółowy: (iii) Wzmacnianie trwałego wzrostu i konkurencyjności MŚP 
oraz tworzenie miejsc pracy w MŚP, w tym poprzez inwestycje produkcyjne
2.1.1.3.1. Interwencje w ramach funduszy

Powiązane rodzaje działań:
W ramach interwencji planowane jest systemowe wsparcie przyczyniające się do 
zwiększenia poziomu przedsiębiorczości oraz wzrostu liczby miejsc pracy w regionie.
Planowana interwencja obejmować będzie stworzenie sieci podmiotów oferujących 
wsparcie dla osób prowadzących działalność gospodarczą oraz rozpoczynających 
działalność. 

Obserwacje od strony Beneficjentów (MSP) pomocy w poprzednim okresie programowania:
restrykcyjne sposoby rozliczenia projektów w woj. śląskim
brak elastyczności i nadinterpretacja przepisów przez instytucje zarządzające/wdrażające
refundacyjny charakter pomocy, długie oczekiwanie na finansowanie
sztywność wskaźnika
brak ogólnego zrozumienia dla pojęcia innowacja wśród śląskich przedsiębiorców
brak wsparcia w „sieciowaniu” nauki i biznesu 
możliwość finansowania kampanii upowszechniających wynalazczość np. Międzynarodowe Targi Wynalazczości i Innowacji, gdzie dochodzi do realnego nawiązywania kontaktów biznesowych

Destruktywne czynniki - zagrożenia i bariery MSP:
• wysoka zmienność koniunktury w gospodarce
• zjawiska kryzysowe, stagnacja gospodarki
• silna presja konkurencji
• spowolnienie gospodarcze
• koszty pozyskania zewnętrznych źródeł finansowania
• trudności w znalezieniu nowych rynków zbytu
• uciążliwe i długotrwałe procedury administracyjne
• wymagane sposoby zabezpieczenia zwrotu obcych kapitałów
• niski prestiż społeczny przedsiębiorcy

Możemy tu wpłynąć na koszty pozyskania zewnętrznych źródeł finansowania, trudności w znalezieniu nowych rynków zbytu, wymagane sposoby zabezpieczenia zwrotu obcych kapitałów

Proszę zwrócić uwagę na inicjatywy towarzyszące przy tworzeniu ekosystemu innowacji, takich jak Silesia Connect. Tu można zauważyć kilka specyficznych cech naszego rynku innowacji, który jest inaczej pojmowany, niż w pozostałych regionach Polski. Dotyczy też innej grupy odbiorców i innej kultury organizacyjnej przedsiębiorców (należy wziąć pod uwagę właśnie to, że jesteśmy w procesie transformacji społeczno-gospodarczej). Województwo śląskie jest regionem w transformacji i duża liczba pracujących w dużych przedsiębiorstwach to osoby zatrudnione w tzw. sektorach tradycyjnych. Dlatego należy podjąć działania mające na celu wzrost przedsiębiorczości i kreowania nowych miejsc pracy, w szczególności w obszarach uznawanych za regionalne inteligentne specjalizacje oraz specjalizacjach technologicznych. Do tego niezbędne jest powołanie "mentorów" do przeprowadzenia tego procesu. jest to proces złożony wymagający zastosowania wielu komplementarnych narzędzi: doradztwo, instrumenty finansowe, zaplecze do tworzenia B+R w kontekście dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości 

zasadne jest zwiększenie alokacji 025 Inkubatory przedsiębiorczości, 
wsparcie dla przedsiębiorstw typu spin-off i spin-out i przedsiębiorstw  typu start-up		Uwaga nieuwzględniona. 
Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Dodatkowo należy zaznaczyć, iż środki z EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania natomiast zakres programu jest bardzo szeroki, w związku z czym zwiększenie alokacji na jednym działaniu jest związane ze zmniejszeniem alokacji na innym działaniu.	
190.		Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. z siedzibą w Żorach	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.3. Wzmacnianie trwałego wzrostu i konkurencyjności MŚP oraz tworzenie miejsc pracy w MŚP, w tym poprzez inwestycje produkcyjne (EFRR)		zasadne jest zwiększenie alokacji 
025 Inkubatory przedsiębiorczości, 
wsparcie dla przedsiębiorstw typu spin-off i spin-out i przedsiębiorstw  typu start-up

027 Procesy innowacji w MŚP (innowacje w zakresie procesów, organizacji, marketingu, i 
współtworzenia, innowacje zorientowane na użytkownika i motywowane popytem)

03 Wsparcie poprzez instrumenty finansowe: pożyczka		Uwaga nieuwzględniona.
Środki z EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania natomiast zakres programu jest bardzo szeroki, w związku z czym zwiększenie alokacji na jednym działaniu jest związane ze zmniejszeniem alokacji na innym działaniu.	
191.		Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. z siedzibą w Żorach	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.1. Poprawa dostępu do zatrudnienia i działań aktywizujących dla wszystkich osób poszukujących pracy – w szczególności osób młodych, zwłaszcza poprzez wdrażanie gwarancji dla młodzieży – dla osób długotrwale bezrobotnych oraz grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy, jak również dla osób biernych zawodowo, a także poprzez promowanie samozatrudnienia i ekonomii społecznej; (EFS+)		Rynek dynamicznie się zmienia, szczególnie w okresie niepewności gospodarczej. To, co warto tu mocno podkreślić – to potrzeba elastycznego reagowania na zmieniający się rynek pracy. Barometr zawodów nie odzwierciedla dokładnie sytuacji na rynku pracy, a stopa bezrobocia – nie jest zbyt precyzyjnym miernikiem. Istotne jest zagwarantowanie elastycznych form wsparcia (instrumentów aktywizacji zawodowej), angażując w ten proces otoczenie biznesu. Urzędy realizują swoje zadania opierając się o sztywne zapisy ustawy, rynek wymaga elastycznego podejścia do kwestii aktywizacji. Tu preferuję partnerstwa społeczno- prywatno -publiczne, które mogą rozwiązywać problemy na rynku pracy w sposób kompleksowy. Ta współpraca daje gwarancję „trwałości projektu”.
Musze się też odnieść do kwestii napływających uchodźców, którzy również potrzebują określonego wsparcia. Takie modele mogą powstawać, ale wymagają dużej swobody w realizacji, tym bardziej, ze pojawia się tu nie tylko problem zawodowy, ale i społeczny. Zatem należy mówić o kompleksowym podejściu do aktywizacji zawodowej, szczególnie kobiet z dziećmi.
Trzeba tu mocno zaznaczyć, ze przechodzenie na nowe modele gospodarki, w tym obiegu zamkniętego i zielonej gospodarki, rewolucja technologiczna w kierunku cyfryzacji wyznacza kierunki aktywizacji zawodowej tych osób
Istotnym dla przywrócenia równowagi gospodarczej jest także wsparcie w zakresie promowania samozatrudnienia poprzez zapewnienie środków finansowych na rozpoczęcie działalności 

"Wspieranie zatrudnienia będzie realizowane poprzez jedną z form jaką jest samozatrudnienie, które przyczyni się także do wzrostu przedsiębiorczości. Powyższe jest zgodne z celami EFS+ w zakresie wspierania zatrudnienia za pomocą aktywnych interwencji umożliwiających integrację i reintegrację na rynku pracy. Środki zostaną rozdysponowane w formie bezzwrotnych dotacji na rozpoczęcie działalności gospodarczej wraz z odpowiednim 
wsparciem dla osób zgodnie z ich potrzebami, np. usługi szkoleniowe udzielane na etapie poprzedzającym rozpoczęcie działalności gospodarczej."

Będąc Beneficjentem pomocy podkreślam duże znaczenie wsparcia pomostowego dla osób, które rozpoczynają działalność gospodarczą i potrzebę  elastyczności w realizacji ww. projektów. 

Ponadto wsparcie uchodźców wymaga specyficznego podejścia do tej grupy docelowej, dlatego należy uwzględnić możliwość wsparcia przez instytucje realizujące zadania integracyjno-aktywizujące (NGO). Organizacje pozarządowe maja większe pole działania (oddolne inicjatywy wypełniają luki systemowe)		Uwaga nieuwzględniona.
W ramach wskazanego celu szczegółowego zakres wsparcia dotyczący aktywizacji zawodowej, w ramach której jedną z form wsparcia jest ścieżka przedsiębiorczości, tj. zakładania działalności gospodarczej (dotacje na samozatrudnienie będą stanowiły jedno z narządzi aktywizacji zawodowej, a nie odrębne działanie/rodzaj wsparcia).  Zgodnie ze stanowiskiem MFiPR -  (przekazanym na podstawie pisma MFiPR z 11.05.2021r. DZF-V.6910.1.2021.AN, dot. finansowania z Funduszu Pracy działań w ramach RPO 2021-2027), w którym przywołano również zapisy projektu Umowy Partnerstwa oraz linii demarkacyjnej - kompleksowa aktywizacja zawodowa i samozatrudnienie w ramach celu szczegółowego (a) będzie prowadzona wyłącznie przez powiatowe urzędy pracy na podstawie zapisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy; jedynymi podmiotami, które w ramach perspektywy finansowej 2021-2027 będą udzielały wsparcia na samozatrudnienie będą PUP w ramach działań finansowanych z Funduszu Pracy. Nie będzie możliwości realizacji tego wsparcia w działaniach konkursowych.	
192.	+	Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. z siedzibą w Żorach	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.1. Poprawa dostępu do zatrudnienia i działań aktywizujących dla wszystkich osób poszukujących pracy – w szczególności osób młodych, zwłaszcza poprzez wdrażanie gwarancji dla młodzieży – dla osób długotrwale bezrobotnych oraz grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy, jak również dla osób biernych zawodowo, a także poprzez promowanie samozatrudnienia i ekonomii społecznej; (EFS+)		należy rozważyć zwiększenie alokacji. Środki przeznaczone na aktywizację zawodową zwiększają możliwości tworzenia "produktywnych" rozwiązań, w związku z dużym problemem napływu uchodźców, którzy mając nawet  wyższe wykształcenie wymagają nostryfikacji lub zmiany kwalifikacji zawodowych. Zważywszy, ze wstępnie 1/3 uchodźców deklaruje chęć pozostania w Polsce inwestycje w tą grupę zawodową są związane z tworzeniem przemyślanych modeli aktywizacji zawodowej.		Uwaga nieuwzględniona.
Należy mieć na względzie, iż pula środków z funduszy unijnych na EFS+ w perspektywie 2021-2027 jest mniejsza niż w perspektywie 2014-2020.
Ponadto, środki unijne w ramach FESL nie są jedynym źródłem finansowania w zakresie projektów społecznych, tzw. miękkich. Zapewnione są także środki Funduszu Pracy z przeznaczeniem na realizację projektów wybieranych w sposób niekonkurencyjny współfinansowanych z EFS+.
Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa, był również przedmiotem konsultacji z IOK, zwracając uwagę na kluczowe potrzeby w danym obszarze.	
193.		Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. z siedzibą w Żorach	zachodni	3. Plan finansowy		należy zastanowić się nad zwiększonym wsparciem w latach 2023, 2024 w kontekście budowania gospodarki opartej o innowacje. Obecnie MSP ograniczają inwestycje a problem na rynku pracy może pojawić się w 2022. Należy budować modele wspierające innowacyjność, która przyciągnie kapitał zewnętrzny.		Uwaga nieuwzględniona. 
Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających	
194.		Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie.	północny	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		Prawie 40 % powierzchni województwa śląskiego to użytki rolne, a liczba ludności wiejskiej oscyluje około miliona, co jednak nie znajduje odzwierciedlenia w głównych wyzwaniach przedstawionych w programie „Fundusze Europejskie dla Śląskiego na lata 2021-2027”. Tereny wiejskie województwa, ze względu na występujące w nich obszary problemowe, wymagają równie silnego wsparcia jak wymienione podregiony górnicze czy tereny miejskie. Dotyczy to zwłaszcza regionów peryferyjnych położonych na obrzeżach województwa. Analogicznie obszarem problemowym, który powinien być wyszczególniony jako główne wyzwanie, są obszary górskie i podgórskie naszego województwa. Ochrona różnorodności biologicznej i krajobrazów kulturowych, użytkowanie gruntów i zmiany szaty roślinnej, gospodarka gruntami, turystyka, rozwój obszarów wiejskich oraz zachowanie tradycyjnej wiedzy to tylko kilka krytycznie ważnych zagadnień które powinny się znaleźć w diagnozie.		Uwaga nieuwzględniona.
Wymiar terytorialny w FE SL 2021-2027 będzie realizowany w szerokim zakresie, z zastosowaniem wszystkich dostępnych narzędzi rozwoju określonych w rozdziale II rozporządzenia ogólnego 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r.  jak zintegrowane inwestycje terytorialne, RLKS, IIT. w tym po raz pierwszy dla środków EFS+ wykorzystana zostanie formuła bezpośrednia  RLKS. Strategia Programu ze względu na ograniczenia co do liczby znaków (patrz wzór programów  załącznik V do rozporządzenia ogólnego) pozostaje syntetyczna, także ze względu na dokonany wybór celów szczegółowych, stąd trudnym było detaliczne wskazanie wszystkich kwestii problemowych. Niemniej identyfikacja potrzeby wsparcia obszarów wiejskich została wymieniona w Strategii programu gdzie w części Spójność terytorialna wskazano: "Pomimo
wysokiej urbanizacji, znaczna część obszaru regionu to tereny wiejskie (69,3% powierzchni) o dużym zróżnicowaniu funkcji, borykające się m.in. z problemami przestrzennymi, społecznymi, związanymi z
degradacją przestrzeni, depopulacją, starzeniem się społeczeństwa, czy niedostatecznym dostępem do usług publicznych." Zatem kwestia wsparcia obszarów wiejskich została zaakcentowana, a opis interwencji w poszczególnych celach szczegółowych podkreśla potrzeby wsparcia  obszarów wiejskich, np.: w opisie celu szczegółowego ESO4.11. wsparcie seniorów na obszarach wiejskich, czy RSO5.2. gdzie zaplanowano dedykowane środki obszarom innym niż miejskie, w szczególności na kompleksowe wsparcie obszarów problemowych, wymagających rewitalizacji.  Działania  zaplanowano także na  wsparcie w opracowaniu wysokiej jakości GPR dla gmin wiejskich. Syntetyczny opis Programu został dostosowany do wymogów rozporządzenia ogólnego (patrz: załącznik nr V - wzór programu). Kwestie wdrożeniowe zostaną doprecyzowane w SZOP, dokumentacji dla naborów etc.	
195.		Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie.	północny	Tabela 1		W celu RSO5.2 Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego… 
W części dotyczącej obszarów wiejskich priorytetowo wymieniona jest rewitalizacja w kontekście szkód górniczych. Z tym, że te obszary z reguły znajdują się w „obwarzankach” miast, natomiast o wiele gorsza sytuacja ekonomiczna i społeczna jest na terenach peryferyjnych, granicznych województwa.		Uwaga nieuwzględniona. Cel RSO5.2 obszary pogórnicze wymienia jako przykładowe, podobnie jak popegeerowskie, poprzemysłowe. Interwencja w przedmiotowym celu prowadzona będzie na podstawie GPR, tworzonych w oparciu o szczegółową diagnozę, która ma na celu wyznaczenie obszarów w gminie  o największej koncentracji negatywnych problemów społecznych, gospodarczych, środowiskowych, przestrzennych. Jak wskazano w opisie "Wsparcie zostanie dedykowane projektom kompleksowym, adresującym zróżnicowane potrzeby i problemy obszarów wiejskich w sferze ekonomicznej, społecznej, przestrzennej, środowiskowej i technicznej, w szczególności odpowiadające na pogłębiające się procesy depopulacyjne i starzenie się mieszkańców obszarów wiejskich regionu oraz wymagających dostosowania infrastruktury usług publicznych, w tym społecznych, edukacyjnych, kulturalnych, opiekuńczych do sytuacji demograficznej." Tym samym nie wskazuje się konkretnego typu obszaru (peryferyjny), a koncentruje na specyficznych problemach danego terytorium wyznaczonego na podstawie szerokiego katalogu czynników.	
196.		Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie. 	północny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.2. Czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych (EFRR)		Wśród grup docelowych wymieniona jest między innymi administracja publiczna. Nasuwa się pytanie czy taka jednostka jak Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, ze względu na to że nie wydaje żadnych decyzji administracyjnych - nie jest sensu stricto administracją, ale nieodpłatnie doradzając rolnikom i mieszkańcom obszarów wiejskich świadczy usługi publiczne, czy może być beneficjentem tego działania?		Uwaga nieuwzględniona
Wskazane w programie główne grupy docelowe to odbiorcy rezultatów wsparcia a nie beneficjenci. Wsparcie przeznaczone jest dla podmiotu świadczącego usługi na szczeblu lokalnym, ponadlokalnym i regionalnym, wykluczone ze wsparcia są podmioty świadczące usługi na szczeblu krajowym.	
197.		Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie. 	północny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)		ŚODR ma ustawową delegację w zakresie ekologii, czy w związku z tym może ubiegać się o fundusze w tej interwencji? W głównych grupach docelowych jest stwierdzenie „ jednostki publiczne prowadzące działalność w zakresie ochrony przyrody”, czy rolnictwo ekologiczne kwalifikuje się pod to stwierdzenie?		Uwaga nieuwzględniona. W ramach działania planowana jest interwencja w obszarze ochrony przyrody w rozumieniu  ustawy  z  dnia  16  kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.  Ochrona przyrody polega na zachowaniu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zasobów, tworów i składników przyrody: dziko występujących roślin, zwierząt i grzybów; roślin, zwierząt i grzybów objętych ochroną  gatunkową;  zwierząt  prowadzących  wędrowny  tryb  życia;  siedlisk przyrodniczych; siedlisk zagrożonych wyginięciem, rzadkich i chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów; tworów przyrody żywej i nieożywionej oraz kopalnych szczątków roślin i zwierząt; krajobrazu; zieleni w miastach i wsiach; zadrzewień. Zatem rolnictwo ekologiczne nie mieści się w powyższej definicji.	
198.		Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie. 	północny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.2. Poprawa równego dostępu do wysokiej jakości usług sprzyjających włączeniu społecznemu w zakresie kształcenia, szkoleń i uczenia się przez całe życie poprzez rozwój łatwo dostępnej infrastruktury, w tym poprzez wspieranie odporności w zakresie kształcenia i szkolenia na odległość oraz online (EFRR)		Czy ŚODR może być beneficjentem?		Uwaga nieuwzględniona. Katalog beneficjentów zostanie określony w dokumentach wdrożeniowych np. SZOP. W ramach Priorytetu VI Śląskie dla mieszkańca wsparcie uzyskają m.in. placówki prowadzące kształcenie zawodowe czy jednostki, których ustawowym lub statutowym zadaniem jest pełnienie zadań w zakresie edukacji zawodowej.	
199.		Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie. 	północny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO5.2. Wspieranie zintegrowanego i sprzyjającego włączeniu społecznemu rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego na poziomie lokalnym, kultury, dziedzictwa naturalnego, zrównoważonej turystyki i bezpieczeństwa na obszarach innych niż miejskie (EFRR)		W tabeli 1 w uzasadnieniu napisano „Niezbędne jest podjęcie działań na rzecz kompleksowej rewitalizacji obszarów wiejskich borykających się ze szczególnymi problemami społecznymi, gospodarczymi, przestrzennymi i środowiskowymi celem ograniczenia ich dalszej degradacji i peryferyzacji rozwojowej”. Podczas gdy w opisie interwencji wskazano że środki będą tylko przeznaczone na infrastrukturę społeczną w gminach objętych rewitalizacją wiejskich obszarów zdegradowanych. Obszary wiejskie w województwie śląskim jak i obszary podgórskie, ze względu na swoją specyfikę, wymagają więcej instrumentów wsparcia kierowanych tylko do nich. W konkurencji z obszarami miejskimi lub podmiejskimi zawsze będą stać na straconej pozycji choćby ze względu na o wiele mniejszą gęstość zaludnienia i niekorzystne wskaźniki w przeliczeniu na liczbę mieszkańców.		Uwaga nieuwzględniona. W ramach Priorytetu VII Śląskie bliżej obywateli, w przypadku rewitalizacji, wyodrębniono interwencję, która dedykowana jest wyłącznie na obszary wiejskie. Jak wskazano w opisie "Wsparcie zostanie dedykowane projektom kompleksowym, adresującym zróżnicowane potrzeby i problemy obszarów wiejskich w sferze ekonomicznej, społecznej, przestrzennej, środowiskowej i technicznej, w szczególności odpowiadające na pogłębiające się procesy depopulacyjne i starzenie się mieszkańców obszarów wiejskich regionu oraz wymagających dostosowania infrastruktury usług publicznych, w tym społecznych, edukacyjnych, kulturalnych, opiekuńczych do sytuacji demograficznej."	
200.		KTBS Sp z o.o.	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		wnioskuje się: 1. aby w przypadku działań w obszarze Środowisko  (analogicznie jak w Priorytecie II), jako beneficjent został wpisany TBS. 
2. Dotyczy to wsparcia w obszarze:
 2.1. termomodernizacji budynków wielorodzinnych, których właścicielem jest TBS ( w tym również wsparcie dla budynków mieszkalnych objętych ochroną konserwatora zabytków szczególnie na obszarze w ramach LPR); 
2.2. OZE zarówno w przypadku budynków mieszkalnych już istniejących jak i nowo wybudowanych (np. pompy ciepła i fotowoltaika);
2.3. usuwanie azbestu  z utylizacją : dopuścić również opcję wyburzenia budynku warunkując wybudowaniem/zastąpieniem go nowym budynkiem np. na cele mieszkalne. (do tej pory istniała możliwość usuwania azbestu  z utylizacją bez opcji wyburzenia budynku)		Ad. 1 Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu nie wskazano beneficjentów, ale także nie zawężono katalogu beneficjentów.
Ad. 2.1 Uwaga nieuwzględniona. Ze środków FST nie przewiduje się wsparcia na rzecz termomodernizacji budynków. Pewne elementy będą mogły być realizowane w ramach kompleksowych projektów rewitalizacyjnych.
Ad. 2.2 Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu nie zawężono rodzaju budynków, w których będą wspierane instalacje OZE.
Ad. 2.3 Uwaga nieuwzględniona. W ramach interwencji finansowanej z FST nie planuje się projektów dot. usuwania azbestu.	
201.		Ochotnicza Straż Pożarna w Kończycach Wielkich 	południowy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		wsparcie dotyczące kompleksowej głębokiej modernizacji energetycznej		Uwaga częściowo uwzględniona. Ochotnicze straże pożarne mieszczą się w katalogu: "budynki użyteczności publicznej nie związane z administracją rządową". Wykaz beneficjentów zostanie przedstawiony w dokumentach wdrożeniowych.	
202.		Ochotnicza Straż Pożarna w Kończycach Wielkich 	południowy	Tabela 1		Wsparcie dotyczy budynków użyteczności publicznej, której właścicielem jest samorząd terytorialny oraz podległe mu organy ..... oraz budynki należące do podmiotów uprawnionych do wykonywania ratownictwa górskiego. 
Tu należy zaznaczyć że część budynków strażnic OSP jest własnością stowarzyszeń, które mimo konieczność termomodernizacji tych budynków, nie będą mogły aplikować o środki z Funduszy Europejskich. Proszę o zmianę zapisu lub umożliwienie samorządom aplikowanie o te środki również wówczas kiedy samorząd nie jest właścicielem obiektu, a jedynie np. dzierżawcą.		Uwaga częściowo uwzględniona. Ochotnicze straże pożarne mieszczą się w katalogu: "budynki użyteczności publicznej nie związane z administracją rządową". Wykaz beneficjentów zostanie przedstawiony w dokumentach wdrożeniowych.	
203.		Gmina Szczekociny	centralny	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		Nie wnoszę uwag do głównych wyzwań		Brak uwag.	
204.		Gmina Szczekociny	centralny	Tabela 1		nie wnoszę uwag		Brak uwag.	
205.		Gmina Szczekociny	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.5. Wspieranie dostępu do wody oraz zrównoważonej gospodarki wodnej (EFRR)		Na terenach wiejskich i miejsko - wiejskich ważną kwestią jest oczyszczanie ścieków przy pomocy przydomowych oczyszczalni z uwagi na brak zasadności budowy kanalizacji sanitarnej na terenach rozproszonych.		Uwaga nieuwzględniona. 
W ramach programu nie przewiduje się budowy przydomowych oczyszczalni  ścieków.	
206.		Gmina Szczekociny	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie kajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)		Bardzo istotne jest wsparcie budowy, przebudowy dróg wraz z ich odwodnieniem na terenach miejsko - wiejskich		Uwaga uwzględniona.	
207.		Starostwo Powiatowe w Będzinie	centralny	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		Brak		Brak uwag.	
208.		Starostwo Powiatowe w Będzinie	centralny	Tabela 1		Brak		Brak uwag.	
209.		Starostwo Powiatowe w Będzinie	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		Brak		Brak uwag.	
210.		Starostwo Powiatowe w Będzinie	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		Dodanie wskaźników produktu:
Liczba wspartych obiektów infrastruktury kształcenia zawodowego
Liczba wspartych obiektów infrastruktury kształcenia ogólnokształcącego
Liczba uczniów/słuchaczy objętych wsparciem w projekcie		Uwaga częściowo uwzględniona. W FE SL znajdują się wyłącznie główne wskaźniki, które będą miały za zadanie monitorowanie realizacji programu. Natomiast dokumenty wdrożeniowe będą zawierały szerszy katalog wskaźników, który będzie tożsamy z zakresem interwencji możliwej do realizacji w ramach danego priorytetu. Adekwatny wskaźnik może zostać wprowadzony po analizie.	
211.		Starostwo Powiatowe w Będzinie	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		Brak		Brak uwag.	
212.		Starostwo Powiatowe w Będzinie	centralny	2.2. Priorytety pomocy technicznej		Brak		Brak uwag.	
213.		Śląska Wojewódzka Komenda OHP	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.2. Modernizacja instytucji i służb rynków pracy celem oceny i przewidywania zapotrzebowania na umiejętności oraz zapewnienia terminowej i odpowiednio dopasowanej pomocy i wsparcia na rzecz dostosowania umiejętności i kwalifikacji zawodowych do potrzeb rynku pracy oraz na rzecz przepływów i mobilności na rynku pracy (EFS+)		Zgodnie z obecnymi zapisami 2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.2.: 
„Interwencja obejmować będzie wsparcie na rzecz modernizacji Instytucji Rynku Pracy, w szczególności Publicznych Służb Zatrudnienia oraz innych uprawnionych organizacji świadczących usługi sieci EURES poprzez wsparcie instytucjonalne, realizowane w szczególności na podstawie doskonalenia ich potencjału przy użyciu działań mających na celu podnoszenie kwalifikacji i kompetencji pracowników instytucji w celu skutecznego ukierunkowania polityki rynku pracy, wynikającego z potrzeb regionalnego/lokalnego rynku pracy oraz podniesienia jakości świadczonych usług.” – str. 137, 
natomiast główne grupy docelowe to:
„Pracownicy Instytucji Rynku Pracy, w szczególności Publicznych Służb Zatrudnienia, pracodawcy, bezrobotni lub poszukujący pracy” – str. 138. 
Proponowane zmiany: 
Str. 137, zmiana opisu interwencji na: „Interwencja obejmować będzie wsparcie na rzecz modernizacji Instytucji Rynku Pracy, w szczególności Publicznych Służb Zatrudnienia oraz Ochotniczych Hufców Pracy, a także innych uprawnionych organizacji świadczących usługi sieci EURES poprzez wsparcie instytucjonalne, realizowane w szczególności na podstawie doskonalenia ich potencjału przy użyciu działań mających na celu podnoszenie kwalifikacji i kompetencji pracowników instytucji w celu skutecznego ukierunkowania polityki rynku pracy, wynikającego z potrzeb regionalnego/lokalnego rynku pracy oraz podniesienia jakości świadczonych usług”.
Str. 138, zmiana opisu głównych grup docelowych na: „Pracownicy Instytucji Rynku Pracy, w szczególności Publicznych Służb Zatrudnienia oraz Ochotniczych Hufców Pracy, pracodawcy, bezrobotni lub poszukujący pracy”. 
UZASADNIENIE: 
Ochotnicze Hufce Pracy (OHP) są państwową jednostką wyspecjalizowaną w działaniach na rzecz młodzieży, w szczególności młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym. Działania skierowane do osób młodych mają szczególne znaczenie dla przyszłości regionalnego rynku zatrudnienia. OHP należy do grona instytucji rynku pracy, nie będąc jednocześnie Publicznymi Służbami Zatrudnienia. Publicznym Służbom Zatrudnienia przyznano prymat na poziomie regionalnym, tj. w zapisach Programu FE SL 2021-2027, podczas gdy w programie krajowym – Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 Cel szczegółowy b zmieniono wyłączność PSZ na rzecz równorzędności z OHP (funkcjonuje albo ogólne sformułowanie instytucje rynku pracy, albo „publiczne służby zatrudnienia oraz Ochotnicze Hufce Pracy”). Grupa docelowa działania „Rozwój kwalifikacji i kompetencji pracowników instytucji rynku pracy w zakresie profesjonalizacji wsparcia świadczonego na rzecz osób będących w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy” w Programie Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 scharakteryzowana została następująco: „Wsparciem zostaną objęci pracownicy publicznych służb zatrudnienia oraz Ochotniczych Hufców Pracy odpowiedzialni za tworzenie polityki zatrudnieniowej dla osób będących w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy oraz bezpośrednio udzielający wsparcia osobom z tych grup docelowych”. Tym samym na poziomie krajowym zauważono i uwzględniono działania OHP oraz potrzebę wsparcia dla instytucji, a także nadano wsparciu dla OHP rangę równą wsparciu dla PSZ. Zasadne jest, aby zapisy Programu FE SL 2021-2027 pozostawały spójne z programem krajowym.		Uwaga nieuwzględniona.
Zgodnie z Umową Partnerstwa możliwa jest realizacja działań dotyczących doskonalenia potencjału instytucji rynku pracy na wszystkich poziomach, szczególnie wobec konieczności dostosowania usług do zmieniającego się rynku pracy. Na poziomie krajowym wsparcie będzie skierowane wyłącznie do pracowników PSZ. Natomiast na poziomie regionalnym/lokalnym wsparciem mogą zostać również pracownicy innych instytucji rynku pracy niż PSZ.
Ochotnicze Hufce Pracy należą do katalogu instytucji rynku pracy obok publicznych służb zatrudnienia, agencji zatrudnieniowych, instytucji szkoleniowych oraz instytucji dialogu społecznego i partnerstwa lokalnego, co umożliwia OHP skorzystanie z planowanego wsparcia w ramach celu szczegółowego "b".	
214.		Śląska Wojewódzka Komenda OHP	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.2. Modernizacja instytucji i służb rynków pracy celem oceny i przewidywania zapotrzebowania na umiejętności oraz zapewnienia terminowej i odpowiednio dopasowanej pomocy i wsparcia na rzecz dostosowania umiejętności i kwalifikacji zawodowych do potrzeb rynku pracy oraz na rzecz przepływów i mobilności na rynku pracy (EFS+)		Proponowane zmiany: 
Str. 137, zmiana opisu interwencji na: „Interwencja obejmować będzie wsparcie na rzecz modernizacji Instytucji Rynku Pracy, w szczególności Publicznych Służb Zatrudnienia oraz Ochotniczych Hufców Pracy, a także innych uprawnionych organizacji świadczących usługi sieci EURES poprzez wsparcie instytucjonalne, realizowane w szczególności na podstawie doskonalenia ich potencjału przy użyciu działań mających na celu podnoszenie kwalifikacji i kompetencji pracowników instytucji w celu skutecznego ukierunkowania polityki rynku pracy, wynikającego z potrzeb regionalnego/lokalnego rynku pracy oraz podniesienia jakości świadczonych usług”.
Str. 138, zmiana opisu głównych grup docelowych na: „Pracownicy Instytucji Rynku Pracy, w szczególności Publicznych Służb Zatrudnienia oraz Ochotniczych Hufców Pracy, pracodawcy, bezrobotni lub poszukujący pracy”. 
UZASADNIENIE: 
Ochotnicze Hufce Pracy (OHP) są państwową jednostką wyspecjalizowaną w działaniach na rzecz młodzieży, w szczególności młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym. Działania skierowane do osób młodych mają szczególne znaczenie dla przyszłości regionalnego rynku zatrudnienia. OHP należy do grona instytucji rynku pracy, nie będąc jednocześnie Publicznymi Służbami Zatrudnienia. Publicznym Służbom Zatrudnienia przyznano prymat na poziomie regionalnym, tj. w zapisach Programu FE SL 2021-2027, podczas gdy w programie krajowym – Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 Cel szczegółowy b zmieniono wyłączność PSZ na rzecz równorzędności z OHP (funkcjonuje albo ogólne sformułowanie instytucje rynku pracy, albo „publiczne służby zatrudnienia oraz Ochotnicze Hufce Pracy”). Grupa docelowa działania „Rozwój kwalifikacji i kompetencji pracowników instytucji rynku pracy w zakresie profesjonalizacji wsparcia świadczonego na rzecz osób będących w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy” w Programie Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 scharakteryzowana została następująco: „Wsparciem zostaną objęci pracownicy publicznych służb zatrudnienia oraz Ochotniczych Hufców Pracy odpowiedzialni za tworzenie polityki zatrudnieniowej dla osób będących w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy oraz bezpośrednio udzielający wsparcia osobom z tych grup docelowych”. Tym samym na poziomie krajowym zauważono i uwzględniono działania OHP oraz potrzebę wsparcia dla instytucji, a także nadano wsparciu dla OHP rangę równą wsparciu dla PSZ. Zasadne jest, aby zapisy Programu FE SL 2021-2027 pozostawały spójne z programem krajowym.		Odpowiedź jak wyżej - powtórzona uwaga Komendy OHP.	
215.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		Nawiązać do konkretnego komunikatu dot. Zielonego Ładu.

Główne wyzwania ( a.d. CP1)
1. B+R - brak wyzwania, jakim jest odpływ liczby firm i przenoszenie ich do ośrodków konkurencyjnych (Wrocław, Warszawa, Trójmiasto). Na to wyzwanie trzeba odpowiedzieć. Żeby coś zwiększać netto, trzeba też ograniczyć odpływ kapitału finansowego i kapitału intelektualnego. Słabość strukturalna objawia się zanikiem czy uwiądem powiązań przemysłu i sektora naukowego. Ten jest szczątkowy. Należy zwiększyć też nakłady na badania zamawiane przez przemysł, a odpowiedź winna być w części zawarta w instrumentach Programu. 
Tezę tę obrazuje opis w projekcie programu. 
2. Cyfryzacja - wzmocnienie dynamiki cyfryzacji i automatyzacji przedsiębiorstw - w ślad za tym wyzwaniem dostęp do konkursów winny mieć równoprawnie podmioty inne niż JSTy. Wykluczenie cyfrowe dotyczy też osób starszych, a terytorialnie - mocno koncentruje się w tzw. obszarach zdegradowanych, rewitalizacji, koncentracji problemów społeczno-gospodarczych. Te obszary wymagają skierowania wsparcia, ale kłopotem może być rzetelna diagnoza i programowanie alokacji. W przypadku MSP problemem jest też standard dostępności, a dla wszystkich - bezpieczeństwo w sieci, bezpieczeństwo danych użytkowników. Odpowiedź w programie? Poproszę. 
Pandemia pokazała też, że deficytowym towarem jest zapewnienie "bycia" razem grup (np. uczniów), ale też społeczności razem, może wiec inicjatywy na platformy też by się przydały.
Problem dotyczy też kultury online - i to nie tylko kultury "uprawianej" coraz słabiej (mniej pieniędzy) przez JSTy. Potrzebne są środki na cyfrowe usługi kultury i edukacji.
3. Zwiększenie konkurencyjności struktury gospodarczej regionu - w tej sferze winniśmy wykazać większą dbałość nie tylko o innowacyjne (sensu stricte) projekty, które winny mieć priorytet lub oddzielną alokację, ale np. wspierać rozwój turystyki, rekreacji, usług przemysłów kreatywnych, czasu wolnego. Strukturalny kłopot Śląska, z którego uciekają młodzi, a także część mieszkańców polega na tym, że nie oferuje nic poza wspieraniem nisz. Tymczasem gospodarkę i gospodarkę czasu wolnego ciągną nie liderzy przemian, ale "przeciętniaki" i tych - na modłę 2007-2013 - też należy zaopiekować i nie pod przykrywką konkursów "z ochłapów" na koniec perspektywy (patrz 3.2., covidowy gastro, gdzie nomen omen wymogi były zbyt wyśrubowane). PKB buduje nie procent innowacyjnych firm, ale 95% tych właśnie przeciętniaków. Skoro celem jest zwiększać ów udział w PKB kraju, trzeba wspierać całość gospodarki. Propozycja turystyki oraz kultury jako "zastępowacza" dla przemysłów schyłkowych wynika z doświadczeń niemieckich, francuskich, ale to winien być sektor nastawiony na zysk. Nie projekty z 85%, ale projekty z pomocą publiczną, zmuszające (!!) de facto do generowania dochodu i pomnażania PKB.
Ze względu na kryzys światowy, większy nacisk należy położyć na gospodarkę zero-waste i cyrkularną obiegu zamkniętego, zasobooszczędną, gdzie elementem projektów winny być inicjatywy ekoedukacji i uczenia np. idei wymiany dóbr niepotrzebnych. 
Dla wspomnianych FENG, FERC, FEST, w programach Interreg czy Horyzont Europa punkty konsultacyjne winny świadczyć usługi poradnictwa, bo to inicjatywy znane wąskiej grupie, a konkurencyjność budować należy en masse (j.w.), stąd też należy zwiększyć "ssanie" na te fundusze.

CP2
Wśród wyzwań kluczowych - trochę ku pamięci na później - ale też, by spróbować choćby dzięki RPO 21-27 uchwycić analitycznie problem (np. projekt Metropolii, GIG i IETU) należy wymienić: zewidencjonowanie i określenie zasobów dla zielono-niebieskiej infrastruktury i zapewnienia perspektywicznego bezpieczeństwa w kontekście zmian klimatycznych (bezpieczeństwa w rozumieniu zagwarantowania ciągłości "dostaw" wód na potrzeby pitne > Goczałkowice i inne, ale też w kontekście bezpieczeństwa ppowodziowego).
W zakresie emisyjności i energooszczędności, nie tylko przemysł winien być wspierany, ale sektor usług również. 

cdn		Uwaga nieuwzględniona.
Wskazane w treści uwagi wyzwania są zasadne, niemniej jednak program FE SL 2021-2027 opisywany jest zgodnie z wzorem wskazanym w Załączniku nr V do Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r., zgodnie z którym sekcja 1 musi być opisana w maksymalnie 30 000 znakach.	
216.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	Tabela 1		W zakresie celu emisji winowajcą jest też transport samochodowy. O ile to możliwe, buspasy, trasy rowerowe, aplikacje carsharingowe i in. wsparcie transportu publicznego winno być tu zaakcentowane. 

Kluczowe wyzwanie OZE - sieci między prosumentami, energetyka społeczna / smart grids

str. 15. Kluczowe znaczenie ma tutaj wciąż zbyt niska świadomość (...) Niezbędne jest
kontynuowanie d(...) ORAZ dokonanie pełnej inwentaryzacji zasobów, celem prowadzenia działań mitygacyjnych i ochronnych. 

W obszarze różnorodności biologicznej (s 18)
- "przywrócenie właściwego stanu siedlisk" sugeruję zastąpić "istotna poprawa stanu" - tak by wspierać projekty wartościowe, wnoszące rzeczywiste efekty w usługi ekosystemowe, 
- "odtworzenie i rozwój ekologicznych ekosystemów miejskich" - wyrażenie jest oksymoronem - miasto nie jest ekosystemem sensu stricte, nie rozumiem tu też przymiotnika "ekologicznego".
Wnioski z perspektywy 2014-2020 są takie, że nie wspierano usług ekosystemowych, a zielone tereny rekreacyjne, co przeczy idei j.w. 
Należy zerwać z finansowaniem jakichkolwiek ścieżek, placów, infrastruktury, niezależnie od spójności z celami i zasadności technicznej, np. z wyjątkiem systemów irygacji, melioracji, nawadniania i np. zasilania na te cele, a finansować tylko zabiegi i operacje dotyczące stricte fauny i flory. Wtedy okaże się, kto chce zadbać o bioróżnorodność, a kto chce zaopiekować swoich wyborców, wyposażając ich obszary w tereny rekreacji. Zatem gruba linia w tym obszarze bardzo potrzebna, tak jak wprowadzenie operacji kwalifikowanych dla terenów miejskich tylko w zakresie nowej zieleni i (łącznie) siedlisk,

CP4
- tiret 1. aktywizacja (..) grup nieaktywnych 
- tiret 6: wzmocnienie potencjału Instytucji rynku pracy i innych jego podmiotów, w nawiązaniu do potrzeb rynku pracy
- str. 26 akapit 1 - dodać na końcu zdania "oraz zapewnienie konkurencyjności MSP regionu" (patrz powyżej)
- str. 26 lit. c) dodać "oraz wspieranie pracodawców w procesach aktywizacji i promocji szkolnictwa zawodowego, w tym praktyk, staży itp.

str. 32 Udzielone dotychczas wsparcie w stosunkowo dobrym stopniu zaspokoiło diagnozowane potrzeby szkolnictwa zawodowego (...) - nieprawda. Zaspokoiło potrzeby zaprezentowane przez bezpośrednio zainteresowanych, ale to wsobne myślenie, nie powiązane z realnym rynkiem pracy. W RPO 21-27 winno być udzielane tylko na projekty z udziałem JST+MSP, tak by nie finansować nierynkowych laboratoriów do nauki, a uczyć młodzież kompetencji in situ. Należy zatem doposażyć pracodawców w środki trwałe i wyposażenie, ale nie jako "podwykonawców" projektów JST, ale samodzielnych wnioskodawców.
No i należy przemyśleć, jak powiązać / uzależnić - o ile to realne - system premiowania wspólnych projektów JST/MSP i / lub realizacji ewentualnych miejsc/ usług edu zamawianych.

CP5 
-s 45 tiret 2 - dopisać "oraz ośrodków tracących znaczenie społeczno-gospodarcze
-s. 46- przyspieszenie dynamiki ponownego (...) >> wykreślić "ponownego" >> bo słowo to oznaczałoby, że tylko całkowicie nieużytkowane obszary mogą uzyskać wsparcie

Odnośnie kultury i usług -pamiętajmy, że kulturę realizują nie tylko instytucje, ale podmioty niepubliczne, nie będące instytucjami.
W rewitalizacji i sprawiedliwiej transformacji barierą aktywizacji terenów pogórniczych jest ich nierzadkie władanie przez SRK S.A., która a) jest organem SP b) procesy aktywizacyjne - sprzedaży - trwają latami. Jak więc aktywizować tereny, które skazane są na uwiąd? Otóż, nie należy wspierać wątpliwych terenów. 

Dodatkowo, JSTy w zakresie aktywizacji terenów winny zostać z automatu traktowane jak przedsiębiorstwa, bo to projekty komercyjne, nawet jeśli budowane są elementy złudnie niedochodowe (wszak nie dokonano by sprzedaży gruntu, gdyby nie było drogi, zatem ten niedochodowy element jest powiązany integralnie z dochodem). Terenami do rewitalizacji dysponuje też gros podmiotów prywatnych

s81. Bioróżnorodność winny móc też realizować podmioty prywatne i NGO, nie tylko jedn.publiczne!		Uwaga nieuwzględniona. Wskazane elementy zostały przedstawione w priorytecie III Mobilne Śląskie. 
W zakresie różnorodności biologicznej uwagi częściowo uwzględnione -  z zapisów zostanie usunięte sformułowanie "ekologicznych", natomiast pojęcie "ekosystem miejski" jest pojęciem powszechnie stosowanym  w rozumieniu systemu ekologicznego zlokalizowanego w mieście, składającego się z komponentów biologicznych (roślin, zwierząt) i fizycznych (gleby, wody, powietrza, itd). Zapis "przywrócenie właściwego stanu siedlisk" według IZ również odnosi się do projektów wartościowych.
W zakresie dodatkowych beneficjentów dla projektów z bioróżnorodności, informujemy, że w całym Programie przyjęto zasadę o kierowaniu wsparcia do grup docelowych, gdzie w naszej opinii są także "mieszkańcy" i w tym rozumieniu odbiorcami wsparcia mogą być także NGO. Uszczegółowienie w tym zakresie znajdzie się w dokumentach wdrożeniowych.	
217.		Memo Sp. z o.o. - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)		Rozwój laboratoriów i innych form rozwijania i wdrażania B+R+I w przedsiębiorstwach innowacyjnych - to MSP winny wdrażać laboratoria i (także) BUDOWAĆ infrastrukturę BRI / kupować środki trwałe / zamawiać usługi badawcze / rozwojowe (innowacyjne lub służące wdrażaniu innowacji usługowej, produktowej).

Zapis programu dotychczas nie przewiduje budowy infrastruktury, np. laboratorium, prototypowni itp.., a być powinien uwzględniony. 

Rozwój inicjatyw klastrowych, spójnych z RIS / PRT , w tym np. w zakresie dizajn thinking

Nie zapomnieć o konkursach dla nieinnowacyjnych branż >> patrz turystyka, kultura, przemysły kreatywne

Wzrost kompetencji - jak najbardziej :P		Uwaga częściowo uwzględniona.
Zgodnie z zapisami projektu programu "w ramach interwencji dopuszcza się również tworzenie lub rozwój zaplecza badawczo-rozwojowego w przedsiębiorstwach" oznacza to, że wsparcie obejmować będzie także infrastrukturę w przedsiębiorstwach.
Wsparcie inicjatyw klastrowych zaplanowane zostało w celu szczegółowym RSO1.4.
Wsparcie dla nieinnowacyjnych branż zaplanowane zostało w celu szczegółowym RSO1.3	
218.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)		Liczba ś.t. 
Nakłady netto zaangażowane w projekt wkład własny
Liczba partnerów projektowych		Uwaga nieuwzględniona
Zaproponowane w programie FE SL 2021-2027 wskaźniki są wskaźnikami wskazanymi w Rozporządzeniu Komisji Europejskiej dot. EFRR. Wprowadzenie wskazanych w uwadze wskaźników będzie możliwe na etapie prac nad dokumentami wdrożeniowymi.	
219.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)		FST - 80%
EFRR - 20%		Uwaga niezrozumiała	
220.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.2. Czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych (EFRR)		Wsparcie nie  powinno być dla zasobów publicznych (e-usługi), ale dla usług publicznych (realizowanych w interesie ogólnym,  tak przez sektor publiczny, jak i przez podmioty niepubliczne.
Udostępniać też należy zasoby niepubliczne!

Wsparcie nie tyo dla JST		Uwaga uwzględniona	
221.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.2. Czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych (EFRR)		Liczba digitalizowanych usług publicznych
Wartość wkładu własnego		Uwaga nieuwzględniona.
Zaproponowany w programie FE SL 2021-2027 wskaźnik produktu jest wskaźnikiem wskazanym w Rozporządzeniu Komisji Europejskiej dot. EFRR. Wprowadzenie wskazanych w uwadze wskaźników będzie możliwe na etapie prac nad dokumentami wdrożeniowymi.	
222.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.2. Czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych (EFRR)		Ilość wprowadzonych e-usług
Nakłady netto zaangażowane w projekt  wkład własny		Uwaga nieuwzględniona
Zaproponowany w programie FE SL 2021-2027 wskaźnik rezultatu jest wskaźnikiem wskazanym w Rozporządzeniu Komisji Europejskiej dot. EFRR. Wprowadzenie wskazanych w uwadze wskaźników będzie możliwe na etapie prac nad dokumentami wdrożeniowymi.	
223.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		Objąć działanie i wszystkie podmioty schematami		Uwaga niezrozumiała	
224.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		OZE objąć pofłrbion ,,,,,,,,		Uwaga niezrozumiała	
225.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	3. Plan finansowy		b.u.		Brak uwag.	
226.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	4. Warunki podstawowe		Ogólnie JSTy winny być objęte pomocą publiczną i dla brownfieldów, jak i w zakresie (samofinansujących się OZE.		Uwaga nieuwzględniona. 
Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
227.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	5. Instytucje programu		IOBy, IZ RPO, ŚCP, ZSC, dodatkowo inkubatory		Uwaga nieuwzględniona.
Wykaz instytucji musi być zgodny z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r.	
228.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	6. Partnerstwo		Kryteria j.w. - partnerstwo		Uwaga niezrozumiała	
229.		Memo Sp. z o.o, - IT LOFT PARK (IOB) Tychy
Tyska Fundacja Promocji Kultury i Turystyki - NGO Tychy
Inżynier Kontraktu i zarządzający Centrum Aktywności Lokalnej Browar Mokrskich, Szopienice, MSP
Tamże - członek Stowarzyszenia dla Szopienic (NGO) Katowice
Członek klastra dizajnu, współpraca z Zamkiem Cieszyn/ RIS
własna działalność doradcza, consultingowa iDEAL Consulting Katowice	centralny	8. Stosowanie stawek jednostkowych, kwot ryczałtowych, stawek ryczałtowych i finansowania niepowiązanego z kosztami		Ograniczyć udział kosztów pośrednich i uzależnić je od poziomu dochodu per capita, a także kwot projektu (im droższy projekt, tym mniejszy udział k.p.).

Umożliwić składanie wniosków o płatność partnerom projektu samodzielnie 

W ramach działań rewitalizacyjnych i projektów zintegrowanych (ZIT + FST) >> wdrażający Związek Subregionu Centralnego >> operator mikrograntów, dbający o spójność merytoryczną i wskaźnikowanie na bieżąco.		Uwaga nieuwzględniona. 
Uwaga ma charakter wdrożeniowy i zostanie rozważona w dalszych pracach dot. systemu przygotowania i realizacji projektów.	
230.		Starostwo Powiatowe w Żywcu	południowy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		1. Rozdz. 1 Str. 23: „..promowanie transportu zbiorowego przez zakup zeroemisyjnego/ niskoemisyjnego taboru wraz z infrastrukturą do ładowania lub tankowania CNG/LNG…” Z uwagi na ograniczoną infrastrukturę do ładowania pojazdów elektrycznych tzw. zeroemisyjnych proponuje się uwzględnienie również pojazdów niskoemisyjnych. Z uwagi na niestabilną sytuację związaną z agresją Rosji na Ukrainę, nie można uzależnić napędu komunikacji publicznej wyłącznie od elektryczności.

2. Rozdz. 1 Str. 23: Wyzwania
- odciążenie głównych ciągów komunikacyjnych przez miasta poprzez budowę obwodnic, Z uwagi na powstawanie korków w ruchu przez miasta, który w większości jest powodowany przez ruch tranzytowy, zachodzi konieczność budowy obwodnic, jako nowych ciągów dróg wojewódzkich, co znacząco usprawni komunikację i skróci czas przejazdu.

3. Rozdz. 1 Str. 22: Wyzwania
-  zwiększenie poziomu recyklingu i odzysku odpadów poprzez budowę nowoczesnych sortowni. Zachodzi konieczność budowy nowych lub przebudowy istniejących sortowni w celu zwiększenia recyklingu oraz możliwości odzysku większej ilości surowców wtórnych.

4. Rozdz. 1 Str. 26: Wyzwania 
- zapewnienie opieki zdrowotnej podczas klęski żywiołowej oraz konfliktów zbrojnych m.in.: poprzez możliwość zagospodarowania istniejących budynków lub ich części, będących w zarządzie JST lub Skarbu Państwa na cele medyczne. Z uwagi na niepewna sytuację polityczno – gospodarczą zachodzi konieczność uwzględnienia takiego typu zagrożeń w dokumentach strategicznych.		Ad. 1 Uwaga nieuwzględniona. Nie ma możliwości wsparcia infrastruktury tankowania pojazdów CNG/LNG. Dopuszczona będzie tylko infrastruktura dla pojazdów zeroemisyjnych.
Ad. 2 Uwaga częściowo uwzględniona. W projekcie programu zaplanowano wsparcie na rzecz tworzenia obwodnic zarówno na drogach wojewódzkich jak i lokalnych.
Ad.3 Uwaga nieuwzględniona. Zapisy dot. wyzwań nie mogą być rozbudowane, co wiązałoby się m.in. z koniecznością zawężenia katalogu możliwych inwestycji.	
231.		Powiat Wodzisławski	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		Brak wsparcia dla budynków, które już zostały poddane termomodernizacji a w ramach niej nie dokonano wymiany/modernizacji źródła ciepła lub też budynek nie został podłączony do istniejącej sieci cieplnej.
Rozwiązanie takie poszerzy katalog inwestycji dzięki którym możliwe będzie osiągniecie założonego celu priorytetu II.		Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się wsparcia projektów polegających tylko na wymianie źródła ciepła.	
232.		Powiat Wodzisławski	zachodni	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)		Czy zapis np. miejskich przestrzeni publicznych nie eliminuje obszarów wiejskich oraz obszarów „międzygminnych niezabudowanych” z udziału w tym celu szczegółowym.
Rozszerzenie katalogu lokalizacji o tereny wiejskie, „międzygminne niezabudowane”, w których możliwa będzie realizacja inwestycji przyczyni się do  osiągnięcia założonego celu priorytetu II.		Uwaga nieuwzględniona. Interwencja związana z adaptacją do zmian klimatu obszarów zurbanizowanych dedykowana jest łagodzeniu  zjawisk występujących w miastach, m.in. miejskim wyspom ciepła, powodziom miejskim, itp.	
233.		Gmina Hażlach
Wójt Gminy Hażlach	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		Proponujemy dopisanie budynków ochotniczych straży pożarnych Po zmianie zapis brzmiałby:
• budynków użyteczności publicznej, której właścicielem jest samorząd terytorialny oraz podległe mu organy i jednostki organizacyjne oraz jednostki zarządzane przez jst, a także budynków użyteczności publicznej nie związanych z administracją rządową oraz budynków należących do podmiotów uprawnionych do wykonywania ratownictwa górskiego i ochotniczych straży pożarnych;	Na terenie Gminy Hażlach część budynków remiz OSP jest władnością Gminy ale są i budynki stanowiące własność OSP. Jedne i drugie wymagają działań termomodernizacyjnych. Obecne zapisy projektu Programu uniemożliwiają termomodernizację budynków stanowiących własność OSP, a koszty utrzymania tych budynków często ponoszą samorządy bo budynki te w większości służą zapewnieniu gotowości bojowej OSP. Jednostek OSP nie stać na podejmowania działań  inwestycyjnych dlatego tak istotnym jest aby termomodernizacja budynków stanowiących  własność ochotniczych Straży Pożarnych mogła być również finansowana z Programu i żeby to Gmina mogła realizować inwestycję na podstawie umowy np. użyczenia. 	Uwaga częściowo uwzględniona. Ochotnicze straże pożarne mieszczą się w katalogu: "budynki użyteczności publicznej nie związane z administracją rządową". Wykaz beneficjentów zostanie przedstawiony w dokumentach wdrożeniowych.	
234.		Gmina Hażlach
Wójt Gminy Hażlach	południowy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: ESO4.8. Wspieranie aktywnego włączenia społecznego w celu promowania równości szans, niedyskryminacji i aktywnego uczestnictwa, oraz zwiększanie zdolności do zatrudnienia, w szczególności grup w niekorzystnej sytuacji (EFS+)		Bardzo istotnym jest finansowanie działalności Klubów Seniora zwłaszcza zajęć terapeutycznych np. zajęć ruchowych, gimnastyki, arteterapii itp., które pozwalają osobom starszym być aktywnymi. miejsca dla osób starszych są szczególnie potrzebne zwłaszcza że coraz więcej osób starszych jest samotnych, zamkniętych w czterech ścianach mieszkań gdzie popadają w depresję. Kluby Seniora pozwalają Seniorom na aktywność społeczną a także poprawę stanu zdrowia poprzez aktywność ruchową dostosowana do wieku i mobilności osób starszych.		Uwaga uwzględniona. Wsparcie seniorów w zakresie dostępności do szerokiego katalogu usług   społecznych także w Klubach Seniora, zostało zaplanowane w Programie FE SL 2021-2027. Z uwagi na ograniczoną liczbę znaków w części Programu dotyczącej opisu zakresu interwencji (limit znaków obowiązuje zgodnie ze wzorem programów z rozporządzenia Ogólnego 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r.), opisy zakresów interwencji pozostaną syntetyczne, a doprecyzowanie nastąpi na poziomie dokumentów wdrożeniowych tj.: SZOP, dokumentacja konkursowa.	
235.		Osoba fizyczna	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.1. Rozwijanie i wzmacnianie zdolności badawczych i innowacyjnych oraz wykorzystywanie zaawansowanych technologii (EFRR)		Należy podnieść poziom alokacji dla działania o 35 %. Po okresie pandemii oraz w czasach znaczącego wzrostu inflacji koniecznym jest wspieranie firm w obszarze B+R. To przede wszystkim tutaj powstają regionalne innowacje, a wyjście z kryzysu umożliwi przede wszystkim sektor przedsiębiorców MSP. Warto także zwrócić uwagę, że w ramach wysłuchań publicznych z dnia 21 kwietnia wielu przedstawicieli świata nauki zwracało uwagę na konieczność większej współpracy sektora MSP z jednostkami badawczo-naukowymi, co jest możliwe przede wszystkim w ramach działań badawczych. Co warte podkreślenia w poprzednim budżecie (2014-2020) wsparcie w ramach tożsamego działania badawczego (1.2) wynosiło 101 503 992 EUR i zostało praktycznie w całości zaabsorbowane przez rynek (co pokazuj skalę zapotrzebowania na wsparcie w opisanym obszarze).		Uwaga nieuwzględniona.
Środki z EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania natomiast zakres programu jest bardzo szeroki. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa oraz konieczności zaspokojenia potrzeb w innych obszarach wsparcia programu.	
236.		Osoba fizyczna	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO1.3. Wzmacnianie trwałego wzrostu i konkurencyjności MŚP oraz tworzenie miejsc pracy w MŚP, w tym poprzez inwestycje produkcyjne (EFRR)		Należy podnieść poziom alokacji dla działania o minimum 50 %. Wskaźnik inwestycji w Polsce jest przedostatni w całej UE (wyprzedzamy jako kraj jedynie Grecję). Po okresie pandemii oraz w czasach znaczącego wzrostu inflacji koniecznym jest wspieranie firm w formie dotacyjnej w obszarze inwestycji w innowację w ramach MSP (podobnie jak w poprzednim okresie). Warto także ponownie zwrócić uwagę, że problem ten także był podnoszony w ramach wysłuchań publicznych z dnia 21 kwietnia, gdzie zwracano uwagę na konieczność przede wszystkim wsparcia dotacyjnego oraz fakt, że obecna alokacja wystarczy jedynie na ogłoszenie dwóch konkursów - w poprzednim budżecie (2014-2020) wsparcie w ramach tożsamego działania badawczego (3.2) wynosiło 227 208 514  EUR i pozostały listy rezerwowe w ramach konkursów COVIDOWYCH w tym działaniu. Obecnie to jedynie 75 mln EUR.

Dodatkowo w ramach priorytetu mają zostać uruchomione konkursy dla turystyki, gdzie podnoszono konieczność wsparcia dotacyjnego na konkursy w ramach podnoszenia konkurencyjności. Należy podkreślić, że inwestycje w innowacje odznaczają się dużym ryzykiem (są to elementy ciężkie do wdrażania), dlatego wsparcie w tym obszarze powinno posiadać także przede wszystkim charakter dotacyjny. Istotnym jest także, ze w ramach konkursu 3.2 ogłoszono działanie inwestycyjne dedykowane w całości dla turystyki (nabór numer RPSL.03.02.00-IP.01-24-028/21), gdzie budżet nie został nawet wykorzystany pomimo wysokiego poziomu wsparcia w ujęciu procentowym. Powyższe wskazuje na to, że w ramach konkursów na podniesienie konkurencyjności nie należy ograniczać się jedynie do branży turystycznej, gdyż całość sektora MSP znacząco odczuła skutki pandemii, a wspomniany konkurs jasno pokazuje, że branża turystyczna nie potrzebuje rozbudowanego wsparcia dotacyjnego przeznaczonego przede wszystkim na inwestycje. Dotowanie konkurencyjności dla całego sektora MSP to nowe miejsca pracy (mikro, małe i średnie firmy przede wszystkim kreują potrzebę zatrudnienia w regionie), co także pozostaje w związku z dużą falą migracji osób z Ukrainy, które musza znaleźć w Polsce zatrudnienia (znacząca liczba emigrantów wojennych planuje zostać w naszym kraju).		Uwaga nieuwzględniona
Środki z EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania natomiast zakres programu jest bardzo szeroki. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa oraz konieczności zaspokojenia potrzeb w innych obszarach wsparcia programu.	
237.		Osoba fizyczna	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		Należy rozszerzyć wsparcie dla firm tworzących nowe miejsca pracy nie tylko na przedsiębiorstwa związane z górnictwem i wpisujące się w obszar Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji - cały sektor MSP będzie musiał udźwignąć proces przejmowania pracowników z branży wydobywczej i energetycznej a nie tylko firmy współpracujące z kopalniami i wpisujące się w RIS. Inwestycje w całym sektorze MSP zlokalizowanym na Śląsku będą tworzyć nowe miejsca pracy. Koniecznym w tym zakresie jest wsparcie na inwestycje obejmujące wzrost konkurencyjności, innowację jak i obszar badawczy przedsiębiorstw (transformacja regionu musi uwzględniać działania B+R firm z sektora MSP, gdyż w ten sposób tworzone są innowacje i nowoczesne rozwiązania technologiczne).		Uwaga częściowo uwzględniona.
W pierwszej kolejności, wsparcie zostanie skierowane do firm z sektora okołogórniczego oraz MŚP zaliczanych do regionalnych specjalizacji technologicznych jak również wykorzystujących potencjały endogeniczne. Wsparcie nie będzie ograniczone do obszarów Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji.	
238.		Osoba fizyczna	centralny	3. Plan finansowy		Poniżej ponawiam uwagi w zakresie działania 1.1 i 1.3, gdyż dotyczą zarówno wartości, jak i formy (dotacje lub instrumenty finansowe, dedykowane dla działań badawczych i na inwestycje w innowację i konkurencyjność), planowanego wsparcia głównie dla sektora MSP:  1.1 Należy podnieść poziom alokacji dla działania o 35 %. Po okresie pandemii oraz w czasach znaczącego wzrostu inflacji koniecznym jest wspieranie firm w obszarze B+R. To przede wszystkim tutaj powstają regionalne innowacje, a wyjście z kryzysu umożliwi przede wszystkim sektor przedsiębiorców MSP. Warto także zwrócić uwagę, że w ramach wysłuchań publicznych z dnia 21 kwietnia wielu przedstawicieli świata nauki zwracało uwagę na konieczność większej współpracy sektora MSP z jednostkami badawczo-naukowymi, co jest możliwe przede wszystkim w ramach działań badawczych. Co warte podkreślenia w poprzednim budżecie (2014-2020) wsparcie w ramach tożsamego działania badawczego (1.2) wynosiło 101 503 992 EUR i zostało praktycznie w całości zaabsorbowane przez rynek (co pokazuj skalę zapotrzebowania na wsparcie w opisanym obszarze).    1.3 Należy podnieść poziom alokacji dla działania o minimum 50 %. Wskaźnik inwestycji w Polsce jest przedostatni w całej UE (wyprzedzamy jako kraj jedynie Grecję). Po okresie pandemii oraz w czasach znaczącego wzrostu inflacji koniecznym jest wspieranie firm w formie dotacyjnej w obszarze inwestycji w innowację w ramach MSP (podobnie jak w poprzednim okresie). Warto także ponownie zwrócić uwagę, że problem ten także był podnoszony w ramach wysłuchań publicznych z dnia 21 kwietnia, gdzie zwracano uwagę na konieczność przede wszystkim wsparcia dotacyjnego oraz fakt, że obecna alokacja wystarczy jedynie na ogłoszenie dwóch konkursów - w poprzednim budżecie (2014-2020) wsparcie w ramach tożsamego działania badawczego (3.2) wynosiło 227 208 514  EUR i pozostały listy rezerwowe w ramach konkursów COVIDOWYCH w tym działaniu. Obecnie to jedynie 75 mln EUR.  Dodatkowo w ramach priorytetu mają zostać uruchomione konkursy dla turystyki, gdzie podnoszono konieczność wsparcia dotacyjnego na konkursy w ramach podnoszenia konkurencyjności. Należy podkreślić, że inwestycje w innowacje odznaczają się dużym ryzykiem (są to elementy ciężkie do wdrażania), dlatego wsparcie w tym obszarze powinno posiadać także przede wszystkim charakter dotacyjny. Istotnym jest także, ze w ramach konkursu 3.2 ogłoszono działanie inwestycyjne dedykowane w całości dla turystyki (nabór numer RPSL.03.02.00-IP.01-24-028/21), gdzie budżet nie został nawet wykorzystany pomimo wysokiego poziomu wsparcia w ujęciu procentowym. Powyższe wskazuje na to, że w ramach konkursów na podniesienie konkurencyjności nie należy ograniczać się jedynie do branży turystycznej, gdyż całość sektora MSP znacząco odczuła skutki pandemii, a wspomniany konkurs jasno pokazuje, że branża turystyczna nie potrzebuje rozbudowanego wsparcia dotacyjnego przeznaczonego przede wszystkim na inwestycje. Dotowanie konkurencyjności dla całego sektora MSP to nowe miejsca pracy (mikro, małe i średnie firmy przede wszystkim kreują potrzebę zatrudnienia w regionie), co także pozostaje w związku z dużą falą migracji osób z Ukrainy, które musza znaleźć w Polsce zatrudnienia (znacząca liczba emigrantów wojennych planuje zostać w naszym kraju).		Uwaga nieuwzględniona
Środki z EFRR na FESL 2021-2027 są mniejsze niż w poprzednim okresie programowania natomiast zakres programu jest bardzo szeroki. Podział alokacji wynika z konieczności zachowania koncentracji tematycznej określonej w Umowie Partnerstwa oraz konieczności zaspokojenia potrzeb w innych obszarach wsparcia programu.	
239.		Osoba fizyczna	centralny	5. Instytucje programu		Dobrym rozwiązaniem byłoby skupienie wszystkich działań dedykowanych dla przedsiębiorców w ramach Śląskiego Centrum Przedsiębiorczości, które posiada doświadczenie we współpracy z firmami (dotyczy głównie działań: 1.1, 1.3 i wsparcia dla przedsiębiorców w obszarze priorytetu VIII - FST).		Uwaga mieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Ostateczny podział działań według zaangażowanych instytucji będzie przedstawiony w dokumentach wdrożeniowych.	
240.		Osoba fizyczna	centralny	1. Opis procesu transformacji i wskazanie terytoriów w obrębie państwa członkowskiego, które będą najbardziej dotknięte jej negatywnymi skutkami		W obliczu obecnego kryzysu energetycznego należy bezwzględnie włączyć miasto Mysłowice i podmioty w nim działające (głównie przedsiębiorstwa) w obszar wsparcia.		Uwaga nieuwzględniona. 
Na chwilę obecną cały podregion katowicki objęty jest wsparciem z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji (ujęty w TPST), co oznacza, że nie wyłączono miasta Mysłowice.	
241.		Osoba fizyczna	centralny	2. Ocena wyzwań związanych z transformacją w przypadku każdego ze wskazanych terytoriów		Należy rozszerzyć wsparcie dla firm tworzących nowe miejsca pracy nie tylko na przedsiębiorstwa związane z górnictwem i wpisujące się w obszar Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji - cały sektor MSP będzie musiał udźwignąć proces przejmowania pracowników z branży wydobywczej i energetycznej a nie tylko firmy współpracujące z kopalniami i wpisujące się w RIS. Inwestycje w całym sektorze MSP zlokalizowanym na Śląsku będą tworzyć nowe miejsca pracy.		Uwaga częściowo uwzględniona.
W pierwszej kolejności, wsparcie zostanie skierowane do firm z sektora okołogórniczego oraz MŚP zaliczanych do regionalnych specjalizacji technologicznych jak również wykorzystujących potencjały endogeniczne. Wsparcie nie będzie ograniczone do obszarów Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji.	
242.		Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach  - Kanclerz	centralny	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.2. Poprawa równego dostępu do wysokiej jakości usług sprzyjających włączeniu społecznemu w zakresie kształcenia, szkoleń i uczenia się przez całe życie poprzez rozwój łatwo dostępnej infrastruktury, w tym poprzez wspieranie odporności w zakresie kształcenia i szkolenia na odległość oraz online (EFRR)		Uwzględnienie projektów z zakresu tworzenia infrastruktury szkolnictwa wyższego dla kształcenia służb medycznych, w tym centrum symulacji medycznej dla kierunku ratownictwo medyczne oraz symulacji endoskopowej.  Potrzeby utworzenia Centrów wynikają ze zdiagnozowanych problemów w zakresie kształcenia na kierunku ratownictwo medyczne, które zostały zidentyfikowane w dokumentach programowych. Dostęp do infrastruktury Centrów symulacji medycznej tworzonej w ramach funduszy strukturalnych w latach 2007-2013 oraz 2014-2020 jest dla studentów tego kierunku utrudniony z uwagi na fakt że centra te tworzone były głównie dla studentów kierunku lekarskiego, lekarsko-dentystycznego oraz kierunku pielęgniarstwo oraz położnictwo.
Pomimo realizacji szeregu interwencji mających na celu rozwój kadr medycznych, w dalszym ciągu istnieje potrzeba wzmocnienia działań ukierunkowanych na kadry medyczne. Realizacja przedsięwzięć w tym obszarze pozwoli na osiągnięcie rezultatu zwiększenie liczby wysoko wykwalifikowanego personelu medycznego w regionie.
Dotychczasowe doświadczenia w zakresie funkcjonowania Centrów Symulacji pokazują duże zapotrzebowanie na realizację zajęć dydaktycznych z wykorzystaniem technik symulacji. Utworzenie Centrów dla ratownictwa medycznego pozwoli na stosowanie nowoczesnych technologii dydaktycznych, w tym symulatorów pacjenta, fantomów, wirtualnych pacjentów w kształceniu ratowników medycznych. Konieczność rozbudowy centrów symulacji o  ten obszar jest uzasadniony w oparciu o zdiagnozowane problemy oraz mając na uwadze plany w zakresie utworzenia studiów drugiego stopnia na tym kierunku.  Ponadto tego typu Centrum obejmujące pomieszczenia do nauki zaawansowanych czynności ratowniczych oraz np. zewnętrzny poligon ratunkowy, pozwoli na zwiększenie współpracy ze służbami ratunkowymi (policją, strażą pożarną, ratownictwem medycznym). Wspólne ćwiczenia i współpraca pozwolą na lepsze wyszkolenie i efektywniejszą współpracę służb systemy zarządzania Uwzględnienie projektów z zakresu tworzenia infrastruktury szkolnictwa wyższego dla kształcenia służb medycznych, w tym centrum symulacji medycznej dla kierunku ratownictwo medyczne oraz symulacji endoskopowej.  Potrzeby utworzenia Centrów wynikają ze zdiagnozowanych problemów w zakresie kształcenia na kierunku ratownictwo medyczne, które zostały zidentyfikowane w dokumentach programowych. Dostęp do infrastruktury Centrów symulacji medycznej tworzonej w ramach funduszy strukturalnych w latach 2007-2013 oraz 2014-2020 jest dla studentów tego kierunku utrudniony z uwagi na fakt że centra te tworzone były głównie dla studentów kierunku lekarskiego, lekarsko-dentystycznego oraz kierunku pielęgniarstwo oraz położnictwo.
Pomimo realizacji szeregu interwencji mających na celu rozwój kadr medycznych, w dalszym ciągu istnieje potrzeba wzmocnienia działań ukierunkowanych na kadry medyczne. Realizacja przedsięwzięć w tym obszarze pozwoli na osiągnięcie rezultatu zwiększenie liczby wysoko wykwalifikowanego personelu medycznego w regionie.
Dotychczasowe doświadczenia w zakresie funkcjonowania Centrów Symulacji pokazują duże zapotrzebowanie na realizację zajęć dydaktycznych z wykorzystaniem technik symulacji. Utworzenie Centrów dla ratownictwa medycznego pozwoli na stosowanie nowoczesnych technologii dydaktycznych, w tym symulatorów pacjenta, fantomów, wirtualnych pacjentów w kształceniu ratowników medycznych. Konieczność rozbudowy centrów symulacji o  ten obszar jest uzasadniony w oparciu o zdiagnozowane problemy oraz mając na uwadze plany w zakresie utworzenia studiów drugiego stopnia na tym kierunku.  Ponadto tego typu Centrum obejmujące pomieszczenia do nauki zaawansowanych czynności ratowniczych oraz np. zewnętrzny poligon ratunkowy, pozwoli na zwiększenie współpracy ze służbami ratunkowymi (policją, strażą pożarną, ratownictwem medycznym). Wspólne ćwiczenia i współpraca pozwolą na lepsze wyszkolenie i efektywniejszą współpracę służb systemu zarządzania kryzysowego.		Uwaga przyjęta do wiadomości. Zarząd Województwa dostrzega potrzebę wsparcia infrastruktury szkolnictwa wyższego. Niemniej jednak ostateczne uwzględnienie uwagi będzie uzależnione od wyniku negocjacji Umowy Partnerstwa.	
243.		Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach  - Kanclerz	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO4.2. Poprawa równego dostępu do wysokiej jakości usług sprzyjających włączeniu społecznemu w zakresie kształcenia, szkoleń i uczenia się przez całe życie poprzez rozwój łatwo dostępnej infrastruktury, w tym poprzez wspieranie odporności w zakresie kształcenia i szkolenia na odległość oraz online (EFRR)		Obecny wskaźnik rezultatu obejmuje jedynie „Roczną liczbę użytkowników nowych lub zmodernizowanych placówek oświatowych” i nie obejmuje użytkowników (studentów, pracowników) Uczelni wyższych, które nie należą do systemu oświaty.		Uwaga nieuwzględniona. Nazwy wskaźników oraz ich definicje zostały określone na poziomie zarówno rozporządzeń unijnych jak i na poziomie krajowym. Rozumienie placówek oświatowych jest szerokie i obejmuje także uczelnie.	
244.		Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach  - Kanclerz	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		Doprecyzowanie opisów w zakresie interwencji  o inwestycje w zakresie rozbudowy infrastruktury badawczej Uczelni Wyższych działających obszarze inteligentnych specjalizacji regionu wyposażonych w aparaturę badawczą, gdzie będą prowadzone na wysokim poziomie badania nad nowymi patogenami w sytuacjach kryzysowych, takich jak np. : epidemia COVID-19, uznanych przez Światową Organizację Zdrowia jako globalną pandemię, badania nad syntezą i analizą leków oraz transfer do gospodarki wyników wysokiej jakości prac badawczo-rozwojowych w zakresie nowych substancji leczniczych, ich technologii i form farmaceutycznych.
„Medycyna”   została zidentyfikowana jako inteligentna specjalizacja regionu w Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Śląskiego 2030. Należy zwrócić uwagę aby nie traktować „medycyny” zawężająco, lecz również uwzględnić nauki farmaceutyczne.		Uwaga uwzględniona	
245.		Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach  - Kanclerz	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: JSO8.1. Umożliwienie regionom i ludności łagodzenia wpływających na społeczeństwo, zatrudnienie, gospodarkę i środowisko skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów Unii na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki Unii do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie (FST)		Obecnie wskaźniki zarówno produktu jak i rezultatu koncentrują się na przedsiębiorstwach, działaniach rekultywacyjnych i efektach ekologicznych.  Z uwagi, że zakres interwencji obejmuje również inwestycje w rozwój ośrodków wspierających tworzenie oraz transfer wiedzy i technologii dla przedsiębiorstw należy dostosować katalog wskaźników.		Uwaga uwzględniona	
246.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	1. Strategia programu: główne wyzwania i odnośne rozwiązania polityczne		Efektywność energetyczna i OZE, s. 21: (…) skala potrzeb w województwie śląskim jest tak wielka, że uzasadnione jest współfinansowanie tych działań ze środków FE SL 2021-2027.
Wykreślić: (…)Pomimo wielu różnych źródeł finansowania, złożone w naborach projekty wielokrotnie przekraczały dostępną alokację, co również świadczy o wciąż bardzo dużych potrzebach inwestycyjnych w tym zakresie.

Uzasadnienie: Brak w dokumencie próby określenia (w mld PLN!) skali potrzeb w regionie. Co do zasady FEŚL’27  winien głównie wspomagać Inwestorów, nie przejmować ich ryzyk i obowiązków w większości tj. ponad 50%. Brak w diagnozie określenia skali wsparcia np. 25-40% i woli zwiększenia skali-liczby interwencji oraz wielkości wymiernych efektów. Zdanie powtarza poprzednie tezy,  bez pogłębionej analizy – był to skutek nadmiernego dotowania.

Efektywność energetyczna i OZE, s.22:  
Wykreślić: Na rynku zaobserwować można stosunkowo niskie zainteresowanie pośredników finansowych obsługą instrumentu finansowego dotyczącego OZE. 
Nie zachęca długi okres finansowania, charakter inwestycji oraz częste zmiany ustawy o OZE, które dodatkowo powodują brak pewności co do kierunku rozwoju polityki oraz zmian legislacyjnych i zniechęcają do większych inwestycji w tym obszarze. Banki sieciowe nie są zainteresowane obsługą segmentu OZE. Brak im nie tylko doświadczenia i odpowiednich procedur do obsługi zróżnicowanych grup klientów, ale też konieczność indywidualnego podejścia do każdego projektu. (…) z wykorzystaniem  instrumentów finansowych nabiera kluczowego znaczenia.
Uzasadnienie: Wykreślone tezy są wątpliwe, nieaktualne i nie uzasadnione źródłowo. Długi okres finansowania to potencjalnie długi okres zarabiania na udzielonym kredycie- chyba, że autorom chodzi o istnienie znaczących ryzyk ( w tym ryzyka legislacyjnego), o tym tekst nie mówi wprost.
Ostatnie cytowane zdanie jest nielogiczne/ niegramatyczne należy je przeformułować. Należy dodać też rozwinąć  zdanie. Dlatego stworzenie możliwości wsparcia tego obszaru z FE SL 2021-2027 -o frazę (…) z wykorzystaniem  instrumentów finansowych nabiera kluczowego znaczenia. FEŚL’27 winny koncentrować swe oddziaływanie na wsparciu Inwestorów, tworzenie zachęt dla samodzielnych decyzji Inwestorów, a nie do rozdawnictwa w ramach projektów parasolowych.

Efektywność energetyczna i OZE, Wyzwania, s.22: Uzupełnienie listy o pkt.1 i pkt2 , połączyć 4 i 6
·  rozwój rynku “usług energetycznych” polegających na realizacji przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej - w naciskiem na wymierny efekt..
·  wzrost w sektorze publicznym liczby umów o poprawę efektywności energetycznych.
Uzasadnienie: Unijne dyrektywy leżące u podstaw polskiej ustawy o efektywności energetycznej (Dz.U2016 poz831 ze zm.,) tj 2006/32/WE, 2012/27/UE (+ recast) zalecają promocję rozwoju  rynku usług energetycznych. Śląskie,. które przez wiele lat było liderem PPP/ESCO w efektywności energicznej zaprzestało inwestycji ”hybrydowych” przez zmiany w prawie. Ostatnia nowela ustawy o EE upraszcza/ ułatwia działania.		Uwaga nieuwzględniona. Na potrzeby projektu FESL nie przeprowadzano dodatkowej diagnozy tylko wykorzystywano dostępne opracowania wykonane pod kątem innych dokumentów strategicznych (np. Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego). W naborach zainteresowanie było bardzo duże i przekroczenia wystąpiłyby nawet przy obniżonym poziomie dofinansowania. 
Przytoczone argumenty zostały wypracowane wspólnie z innymi regionami. Obecnie nie przewiduje się wsparcia OZE w formie instrumentów finansowych.
Nie przewiduje się wprowadzania nowych wyzwań, jednocześnie w ramach wsparcia efektywności energetycznej w Priorytecie II będą promowane projekty PPP poprzez ich priorytetowe traktowanie (np. dodatkowe punkty).
Wsparcie z FE SL należy traktować jako uzupełniające do innych źródeł finansowych, programowanych z poziomu krajowego. Z uwagi na doświadczenia z realizacji projektów realizujących montaż finansowy poziomu krajowego z poziomem regionalnym nie rekomendujemy takiego modelu na nową perspektywę. W naszej opinii linia demarkacyjna pomiędzy programami jest wystarczającym narzędziem porządkującym tą kwestię.	
247.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	Tabela 1		s. 33 Wykreślić: Województwo śląskie zamieszkuje 4,5 mln ludności - po województwie mazowieckim jest to najludniejszy region Polski. Jednocześnie obszar ten charakteryzuje się najwyższym w kraju wskaźnikiem gęstości zaludnienia – na 1 km2 przypada 369 osób. Ponadto o specyfice województwa śląskiego mówi wskaźnik udziału ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności.
Uzasadnienie: Brak uzasadnienia do tak ogólnych zapisów w kontekście treści  RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych:.
Zdania nie są powiązane z dalszą treścią komórki Tabeli 1		Uwaga uwzględniona.	
248.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		s.85 Uzupełnić zdanie pierwsze o „istotny wzrost liczby inwestycji w ”:  Wsparcie zostanie przeznaczone na  istotny wzrost liczby inwestycji w   kompleksową, głęboką modernizację energetyczną[1]:
Uzasadnienie: Warto wskazać i podkreślić w pierwszym zdaniu, iż celem FEŚL’27 jest nie tyle bardzo intensywne wsparcie niewielkiej liczby inwestycji co wpływ na rozwój rynku, uzyskanie istotnych efektów ekologicznych przez wzrost LICZBY interwencji oraz ich jakości (głębokości -skali zmian)

s.85 Nowa redakcja pkt 2 :
budynków wielorodzinnych, których właścicielem są wspólnoty mieszkaniowe (z wyjątkiem budynków będących własnością Skarbu Państwa i JST w ponad 50%), TBS, oraz inne, w tym osoby prywatne ( z tym, iż udział żadnego podmiotu nie przekracza 49%)  
Uzasadnienie: Należy rozważyć dodanie ograniczenia 49% oraz doprecyzować znaczenie użytego określenia „komunalne”.

s.86 Priorytetowo traktowane będą projekty: (..)
- na podstawie umowy o poprawę efektywności energetycznej, o efekt energetyczny.
Uzasadnienie: Poprzedni zapis był nieczytelny „hybrydowe zgodnie z art. 40 ustawy o zasadach (….)finansowej 2021-2027” – odwołania do art.7 i 7a ustawy o efektywności energetycznej.

s. 87 [1]Głęboka kompleksowa modernizacja energetyczna, oznacza przedsięwzięcie, które ma na celu zmniejszenie wartości rocznego zapotrzebowania na energię pierwotną budynku skutkujące "znaczną poprawą" charakterystyki energetycznej budynku,
Uzasadnienie: Sferę poprawy efektywności budynków reguluję odrębna dyrektywa 2010/31/UE i bazujące nań ustawy. Wiodącym narzędziem jest świadectwo charakterystyki energetycznej budynku.

s. 88 Wsparcie na rzecz głębokiej modernizacji energetycznej budynków użyteczności publicznej będzie udzielane także w formie dotacji, z uwagi na bardzo niską skłonność do korzystania przez podmioty publiczne z IF, co wynika z ograniczonej autonomii finansowej oraz faktu, że zadłużanie się podmiotów publicznych skutkuje podniesieniem podatków dla mieszkańców.
Uzasadnienie: Ograniczenie swobody przyszłego kształtowania polityki IŻ jest nadmierne. Zapis w pierwszej części nazbyt szczegółowy a i wiążący na wiele lat. Skreślone zapisy nie zostały poparte, źródłem, argumenty zbyt szczegółowe lub nietrafione.		Uwaga częściowo uwzględniona. Nie przewiduje się wprowadzania nowych wyzwań, jednocześnie w ramach wsparcia efektywności energetycznej w Priorytecie II będą promowane projekty PPP poprzez ich priorytetowe traktowanie (np. dodatkowe punkty).
W zakresie ograniczeń procentowych: Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
W zakresie projektów hybrydowych: uwaga nieuwzględniona. Ustawa została już przyjęta i obowiązuje.
W zakresie głębokiej modernizacji energetycznej: Uwaga nieuwzględniona. Został określony minimalny próg poprawy efektywności energetycznej. Im wyższy poziom zadeklarowany w projekcie (na podstawie audytu energetycznego) tym większa będzie możliwość uzyskania dodatkowych punktów. Obecnie nie przewiduje się wsparcia w postaci IF dla budynków użyteczności publicznej. Zapisy mogą ulec zmianie po negocjacjach z Komisją Europejską.	
249.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.1. Wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych (EFRR)		dodać wskaźnik:
RCR026 : Całkowite roczne zużycie energii pierwotnej podmiotów objętych wsparciem. Wartość bazowa odnosi się do rocznego zużycia energii pierwotnej przed interwencją, a osiągnięta wartość odnosi się do rocznego zużycia energii pierwotnej rok po interwencji. W przypadku budynków obie wartości należy udokumentować na podstawie świadectw charakterystyki energetycznej, zgodnie z dyrektywą 2010/31/UE. W przypadku procesów w przedsiębiorstwach roczne zużycie energii pierwotnej należy udokumentować na podstawie audytów energetycznych lub innych odpowiednich specyfikacji technicznych.   Budynki publiczne definiuje się jako budynki będące własnością instytucji publicznych i budynki będące własnością organizacji non-profit, pod warunkiem że takie instytucje realizują w budynku objętym projektem cele leżące w interesie ogólnym, takie jak edukacja, zdrowie, środowisko i transport. Przykłady obejmują budynki administracji publicznej, szkoły, szpitale itp.
Uzasadnienie: To wskaźnik uniwersalny promujące działania  systemowe i systematyczne.
Certyfikacja powinna być działaniem wzorcowym i obowiązkowym		Uwaga nieuwzględniona. Proponowany wskaźnik będzie monitorowany na etapie uszczegółowienia i będzie dotyczył projektów. Na etapie programu nie zakłada się dodawania nowego wskaźnika.	
250.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.2. Wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej[1], w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju (EFRR)		s. 94 Zapis o dofinansowaniu produkcji energii pochodzącej z biomasy powinien zostać uzupełniony o zastrzeżenie, iż udzielane wsparcie nie będzie obejmowało procesu spalania biomasy drzewnej. 
Uzasadnienie: Zawarte w dokumencie odwołanie do dyrektywy UE 2001/2018 nie jest w tym zakresie wystarczające. Z planowanego dofinansowania należy wykluczyć proces spalania biomasy drzewnej, w związku z poziomem emisji dwutlenku węgla do atmosfery wynikających z tego procesu, jak również degradacją leśnych ekosystemów.

s.94 Zapis o wsparciu dla energetyki rozproszonej i prosumenckiej powinien zostać uzupełniony o wsparcie m.in. dla prosumenta zbiorowego (analogicznie do wskazanych w obecnej wersji tekstu społeczności energetycznych).
Uzasadnienie: Możliwość funkcjonowania na rynku energetycznym prosumenta zbiorowego została wprowadzona nowelizacją ustawy o OZE z dnia 1.04.2022 r. Realne zaistnienie takich podmiotów będzie uzależnione w dużym stopniu od dofinansowania działań informacyjnych, doradczych i inwestycyjnych.		Ad. Odniesienia do dyrektywy UE 2001/2018:
Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się wprowadzania bardziej rygorystycznych warunków niż te wynikające z dyrektyw UE
Ad. Prosumentów zbiorowych:
Uwaga uwzględniona	
251.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.2. Wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej[1], w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju (EFRR)		s. 97 Podane wskaźniki produktu i rezultatu odnoszą się jedynie do zdolności wytwarzania energii odnawialnej i energii wytworzonej. Tymczasem powinny one wskazywać na liczbę i zakres wspartych inicjatyw prosumenckich, z wyszczególnieniem prosumentów indywidualnych, zbiorowych oraz społeczności energetycznych
Uzasadnienie: Wskaźniki zaproponowane w obecnej wersji tekstu są zbyt ogólne i nie odnoszą się do poziomu realizacji celów energetyki prosumenckiej, które wyznacza dyrektywa (UE) 2018/2001.		Uwaga nieuwzględniona. Zaproponowane wskaźniki będą obowiązywały na etapie wdrożeniowym. Liczba i zakres wspartych inicjatyw prosumenckich będzie monitorowana na poziomie projektów.	
252.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.2. Wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej[1], w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju (EFRR)		s. 98 i 99 Kwota przeznaczona na realizację celu 2.1.1.1 - 36 175 808 EUR - powinna zostać znacząco zwiększona.
Uzasadnienie: Biorąc pod uwagę, iż na priorytet II “Ekologiczne Śląskie” przeznaczono w sumie 703,5 mln EUR, kwota 36 mln EUR na OZE i energetykę prosumencką jest nieproporcjonalna i rażąco niska. Przejście na energetykę odnawialną jest, szczególnie w obecnej sytuacji, kluczowe dla regionu, nie tylko w aspekcie polityki ekologicznej. Dla porównania warto wskazać, że regionalny program Wielkopolski (FEW) zakłada prawie dwukrotność tej kwoty - 65 mln EUR - pomimo iż całościowy budżet programu Śląskiego jest znacząco większy niż programu Wielkopolski.		Uwaga nieuwzględniona. W związku z włączeniem FST do projektu programu i koniecznością opracowania jasnego podziału interwencji pomiędzy FST a EFRR w ramach OZE podjęto decyzję o finansowaniu OZE z EFRR tylko dla subregionu północnego (planuje się 36 mln euro) natomiast pozostałe trzy subregiony będą finansowane z FST (planuje się 310 mln euro).	
253.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)		s. 100 i 101 Fragmentowi “Wsparcie uzyskają także inwestycje z zakresu budowy, przebudowy lub remontu urządzeń wodnych i infrastruktury hydrotechnicznej mających szczególne znaczenie z punktu widzenia skutecznego zarzadzania, przeciwdziałania i ograniczania skutków suszy (np.: kanały, rowy, wały przeciwpowodziowe, suche zbiorniki – poldery), a także inwestycje związane z budową kanalizacji deszczowej wraz ze zbiornikami retencyjnymi, umożliwiające ponowne wykorzystanie wód opadowych, m.in. do nawadniania terenów zielonych i celów komunalnych.” (Interwencje wspierane z Funduszy) proponujemy nadać brzmienie:
“W przypadku niewystarczających naturalnych mechanizmów ograniczających skutki susz i powodzi, wspierane będą inwestycje w zakresie  urządzeń wodnych i infrastruktury hydrotechnicznej (zbiorniki suche, poldery zalewowe, zwiększanie rozstawy wałów rzecznych) oraz likwidacji urządzeń nieefektywnych, stanowiących bariery dla ciągłości ekologicznej cieków i ich dolin, a także inwestycje związane z budową i modernizacją kanalizacji deszczowej wraz ze zbiornikami retencyjnymi, umożliwiające ponowne wykorzystanie wód opadowych, m.in. do nawadniania terenów zielonych i celów komunalnych.”
Uzasadnienie: Poprawka wychodzi naprzeciw zasadzie DNSH i prowadzi do objęcia wsparciem przedsięwzięcia realnie prowadzące do skutecznego zarządzania zasobami wodnymi i adaptacji do zmian klimatu (zarządzania ryzykiem suszy i powodzi). Eliminuje(do)finansowanie inwestycji ograniczających zatrzymywanie wody w krajobrazie: 1) drenujących teren - kanały, rowy, 2) ograniczających retencję dolinową - wały przeciwpowodziowe. 

s.164 Dopisać zapis: Przewiduje się realizację samodzielnych projektów dotyczących edukacji w zakresie kwestii klimatycznych oraz ochrony zasobów wodnych z zachowania komplementarności z poziomem krajowym i zastosowaniem mechanizmów zapobiegających podwójnemu finansowaniu projektów.
Uzasadnienie: Wspieranie przystosowania się do zmian klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, a także odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego jest niezbędne wobec kryzysu klimatycznego. Obowiązująca linia demarkacyjna umożliwia na poziomie regionalnym realizację takich projektów, pod warunkiem zachowania komplementarności z poziomem krajowym i zastosowaniem mechanizmów zapobiegających podwójnemu finansowaniu projektów.		Uwaga częściowo uwzględniona. Zapisy zostaną uzupełnione o fragment: "W przypadku niewystarczających naturalnych mechanizmów ograniczających skutki susz i powodzi".  W zakresie inwestycji związanych z budową, przebudową lub remontem urządzeń wodnych i infrastruktury towarzyszącej służących zmniejszeniu skutków powodzi lub suszy, projekty te muszą wynikać  z potrzeb jst i zostać uzgodnione przez nie z ministrem właściwym ds. gospodarki wodnej i ministrem właściwym ds. klimatu i środowiska  - tym samym wynikać z listy opracowanej przez ministra właściwego ds. gospodarki wodnej. Ad. kampanii edukacyjnych: Uwaga nieuwzględniona. IZ zgadza się, że kampanie edukacyjne w zakresie kwestii klimatycznych oraz ochrony zasobów wodnych stanowią bardzo istotny element, jednakże ze względu na ograniczoną alokację postanowiono, iż ww. kampanie będą stanowić element projektu.	
254.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)		2.1.2.5.1. s. 184 - Postulujemy zmianę priorytetu i alokacji środków, zamiast PSZOK na budowę i rozbudowę instalacji  do przetwarzania bioodpadów – kompostowni i biogazowni.
Uzasadnienie: Proszę przeanalizować jakie jest obecnie nasycenie PSZOKami w województwie. W 2016 r. wynosiło nieco ponad 60% (101 PSZOKów na 167 gmin). Proszę wziąć pod uwagę, że odzysk (nie recykling!) odpadów w PSZOK wynosi średnio 6% w stosunku do całego strumienia odpadów komunalnych oraz budowlanych. Odzysk nie jest obecnie wliczany do obligatoryjnych poziomów, a jedynie ponowne wykorzystanie i recykling odpadów. Jak w całym kraju, w woj. śląskim brak jest odpowiedniej wydajności instalacji oraz posiadających decyzję ministra rolnictwa na produkt z przetwarzania bioodpadów, zwłaszcza uzyskiwany z odpadów kuchennych. Bioodpady to ponad 30% strumienia odpadów komunalnych i bez ich poprawnego przetwarza nie będzie możliwe osiągnięcie poziomów recyklingu powyżej 40% - wymóg ustawowy 55% w 2025 r. Stąd zasadniej jest skierować większość dostępnych środków na roz/budowę kompostowni lub biogazowni, a nie na PSZOKi.

2.1.2.5.1., 2.1.2.5.2. s. 184, 188 - Proszę wyjaśnić co to są „systemy indywidualnej segregacji odpadów gromadzonych u źródła” oraz „obiekty do selektywnego zbierania odpadów.
Uzasadnienie: Segregacja u źródła prowadzona jest ręcznie. Czy chodzi np. o tzw. inteligentne pojemniki – jeśli tak to jest to system selektywnej zbiórki, a nie segregacji. Systemem mieszanym – selektywnej zbiórki i segregacji (doczyszczania) jest tzw. system Eko AB (miniPSZOK). Proszę wziąć pod uwagę lub dodać, że tego typu „obiekty” muszą być efektywne kosztowo w relacji do osiąganego efektu – niektóre z szeroko promowanych nie spełnią takiego kryterium w porównaniu z innymi.

2.1.2.5.1. s. 184 Proszę zmienić „modernizacje MBP” na „modernizacje instalacji do przetwarzania odpadów zbieranych selektywnie”.
Uzasadnienie: Instalacje MBP dedykowane są przede wszystkim do przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych. Inwestowanie w ten strumień jest kosztowne, a jednocześnie nie prowadzi do istotnego zwiększania stopnia odzysku odpadów. Zasadniej jest skierować środki na zdefiniowane szerzej instalacje, co nie wyklucza MBP, które w coraz większych ilościach przetwarzają także odpady zebrane selektywnie.

s. 184 Dopisać zapis: Przewiduje się realizację samodzielnych projektów dotyczących edukacji  gospodarki o obiegu zamkniętym. 
Uzasadnienie: Przejście w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym wymaga całościowy i skoordynowanych na celu projektów dot. świadomości ekologicznej. Elementy kampanijne postulowane w FESL jako element projektów inwestycyjnych są dobrym kierunkiem, lecz nie zastąpią szerszych kampanii edukacyjnych w tym realizowanych na poziomie regionalnym. Obowiązująca linia demarkacyjna umożliwia na poziomie regionalnym realizację takich projektów, pod warunkiem zachowania komplementarności z poziomem krajowym i zastosowaniem mechanizmów zapobiegających podwójnemu finansowaniu projektów.		Ad. zmiany priorytetu i alokacji środków, zamiast PSZOK na budowę i rozbudowę instalacji  do przetwarzania bioodpadów – kompostowni i biogazowni. Uwaga nieuwzględniona. Oba rodzaje inwestycji są zaplanowane w projekcie FE SL. Ponieważ w województwie śląskim wciąż jest bardzo duże zainteresowanie inwestycjami w PSZOK, interwencja ta nie zostanie usunięta z programu. Ww. interwencja nie zakłada tylko inwestycji w budowę nowych, ale modernizację oraz rozbudowę istniejących obiektów. Natomiast w Programie zaplanowano sfinansowanie biogazowni w ramach OZE. 
Ad. "systemów indywidualnej segregacji odpadów gromadzonych u źródła" - Uwaga częściowo uwzględniona. Zapis zostanie skorygowany, w rozumieniu selektywnej zbiórki. Natomiast sformułowanie "obiekty do selektywnego zbierania odpadów" jest nazwą wskaźnika, określonego w rozporządzeniu i nie może być zmienione.
Ad.  zmiany „modernizacja MBP” na „modernizacja instalacji do przetwarzania odpadów zbieranych selektywnie” - uwaga uwzględniona. Zapisy zostaną zmienione. 
Ad. kampanii edukacyjnych: Uwaga nieuwzględniona. W programie założono możliwość realizacji samodzielnych projektów edukacyjnych pod warunkiem zachowania komplementarności z poziomem krajowym  i zastosowaniem mechanizmów zapobiegających podwójnemu finansowaniu projektów.	
255.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)		2.1.2.5.2. Tabela 59 Wskaźniki rezultatu s. 189 Proszę zmienić wskaźnik „Liczba osób objętych selektywnym zbieraniem odpadów komunalnych” na „Ilość odpadów zebranych selektywnie” (procentowo).
Uzasadnienie: Zgodnie z art. 3. ust. 2 pkt 3 i 5-8 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach wszyscy mieszkańcy muszą być objęci systemem selektywnej zbiórki odpadów komunalnych (od 2013 r.). Stąd zastosowanie takiego wskaźnika nie ma uzasadnienia prawnego, jak i od strony weryfikacji efektywności Programu. Z kolei, zważywszy, że nadal poziom selektywnej zbiórki odpadów nie przekracza średnio 45% w skali kraju, wskaźnik taki będzie miarodajny do rzeczywistej oceny wpływu Programu. Należy wziąć pod uwagę, że poziom segregacji musi być wyższy o ok. 10% w stosunku do osiąganego obligatoryjnego poziomu recyklingu, z uwagi na stopień zanieczyszczenia odpadów zebranych selektywnie oraz brak odbiorców dla niektórych rodzajów odpadów – np. tworzyw sztucznych.		Uwaga nieuwzględniona. Zaproponowany wskaźnik nie znajduje się na liście wskaźników kluczowych.	
256.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.6. Wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki zasobooszczędnej (EFRR)		2.1.2.5.1., 2.1.2.5.3 184, 189-190 Program ma objąć usuwanie azbestu, ale brak jest alokacji na ten cel.
Uzasadnienie: Kod 067 nie obejmuje unieszkodliwiania odpadów azbestu, przynajmniej od strony opisowej.		Uwaga częściowo uwzględniona. W chwili obecnej nie rozstrzygnięto, czy interwencja związana z usuwaniem azbestu pozostanie w programie, dlatego też nie wydzielono alokacji na powyższe projekty. Po zakończeniu negocjacji z KE w tej kwestii, w razie pozostawienia w programie powyższej interwencji, zapisy zostaną uzupełnione.	
257.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)		s. 193 Dopisać zapis: Przewiduje się realizację samodzielnych projektów służące edukacji i informacji w zakresie ochrony przyrody i różnorodności biologicznej
Uzasadnienie: Elementy kampanijne postulowane w FESL jako element projektów przyrodniczych i dot. turystyki  są dobrym kierunkiem, lecz nie zastąpią szerszych kampanii edukacyjnych w tym realizowanych na poziomie regionalnym. Obowiązująca linia demarkacyjna umożliwia na poziomie regionalnym realizację takich projektów wpisujących się w cele strategii regionalnych.		Uwaga nieuwzględniona. IZ zgadza się, że szerokie  kampanie edukacyjne służące edukacji i informacji w zakresie ochrony przyrody i różnorodności biologicznej mają ogromny wpływ na postawę społeczeństwa, jednakże ze względu na ograniczoną alokację priorytetem są inwestycje bezpośrednio związane z ochroną przyrody.	
258.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)		s.123 Wnioskujemy o poszerzenie zakresu interwencji w zakresie zakupu taboru o tabor tramwajowy. Proponujemy, aby odpowiednie zdanie brzmiało następująco: „Priorytetowo traktowane będą inwestycje w bezemisyjne środki transportu (autobusy elektryczne/wodorowe, trolejbusy, tramwaje).”
Uzasadnienie: Obecnie zakup nowych tramwajów dla miast przewidziany jest tylko w Krajowym Planie Odbudowy, który dla Polski nie został zatwierdzony i nie jest wiadome czy będzie zatwierdzony i zrealizowany. W związku z tym należy zabezpieczyć możliwość zakupu taboru tramwajowego w zapisach programu, nawet jeśli na tym etapie nie będą przeznaczone nań środki finansowe, ale może to być koniecznie w trakcie realizacji programu, jeśli KPO nie zostanie dla Polski zatwierdzone. 

s.123 Wnioskujemy, aby zapisy programu sugerowały jako priorytetowe inwestycje w tabor elektryczny oraz infrastrukturę i inne urządzenia zasilane energią elektryczną, tj. autobusy elektryczne lub trolejbusy, stacje ładowania energią elektryczną, a dopiero na drugim miejscu tabor wodorowy i infrastrukturę wodorową. Przykładowe zmiany zapisów to: „Priorytetowo traktowane będą inwestycje w bezemisyjne środki transportu (autobusy elektryczne, trolejbusy). Mogą być wspierane także wodorowe środki transportu.” Oraz „W ramach centrów/węzłów przesiadkowych możliwa będzie również realizacja niezbędnej infrastruktury do tankowania/ładowania pojazdów zasilanych paliwami zeroemisyjnymi, w pierwszej kolejności energią elektryczną, w drugiej paliwem wodorowym. Preferowane będą stacje ładowania posiadające podstawowe lub dodatkowe zasilanie z odnawialnych źródeł energii/zapewniające wskaźnik emisyjności CO2 zasilania niższy niż w krajowej sieci elektroenergetycznej” 
Uzasadnienie: Zastosowanie wodoru w transporcie ze względu na jego niską efektywność nie będzie priorytetowe i inwestowanie w tego typu tabor grozi zamrożeniem aktywów w technologii, która nie będzie rozwijana. Każde z wymienionych paliw zeroemisyjnych (wodór, energia elektryczna czy biogaz), może występować w formie emisyjnej i należy preferować jego użytkowanie w formie nisko lub zeroemisyjnej. 

s. 124 Bardzo popieramy następujący zapis: „W ramach promowania zrównoważonej mobilności preferowane będą projekty zintegrowane, systemowo rozwiązujące problemy związane z zatłoczeniem miejskich obszarów funkcjonalnych oraz zanieczyszczeniem generowanym przez transport indywidualny wraz z kampaniami promocyjnymi podnoszącymi świadomość mieszkańców, pracodawców i władz samorządowych wszystkich szczebli w zakresie propagowania korzystania z niskoemisyjnego transportu zbiorowego i ruchu niezmotoryzowanego.” Wnioskujemy, aby podkreślić w tym zapisie, iż priorytetowo będą realizowane kampanie skierowane do osób korzystających głównie lub wyłącznie z samochodów osobowych, nakierowane na zmianę ich nawyków komunikacyjnych w kierunku wykorzystania środków transportu alternatywnych do samochodu. Preferowane powinny być kampanie, które kierują przekaz do kierowców za pomocą środków przekazu, których kierowcy używają. 
Uzasadnienie: Realizowane jest wiele rożnych kampanii edukacyjnych dotyczących podróżowania rowerem czy komunikacją miejską, jednak wiele z nich jest kierowana w głównej mierze do użytkowników komunikacji miejskiej lub rowerów, np. reklamy społeczne skierowane do kierowców są wyświetlane wewnątrz pojazdów komunikacji miejskiej, albo umieszczane na przystankach komunikacji miejskiej. Należy tego typu dróg przekazu unikać, na rzecz kampanii skierowanych głównie do kierowców, np. poprzez kampanie radiowe w stacjach skierowanych do kierowców itp. 

s. 125 Postulujemy, aby standardy ochrony drzew były wymagane do przestrzegania przy realizacji inwestycji. Zmiana zapisu: „Przy realizacji inwestycji wymagane jest wykorzystanie dobrych praktyk w zakresie ochrony środowiska, w szczególności standardów ochrony drzew.” Uzasadnienie: Drzewa powinny podlegać szczególnej ochronie niezależnie od ich statusu prawnego i nie tylko ze względu na ochro		Ad. Tabor tramwajowy.
Uwaga nieuwzględniona. Ze względu na kapitałochłonność inwestycji w transport szynowy przewidziano go do wsparcia ze środków programów krajowych. Pozostałe elementy związane z zrównoważoną mobilnością będą wspierane na podstawie Strategii ZIT na analogicznych zasadach jak w perspektywie 2014-2020.
Ad. Priorytetowe zapisy dot. taboru zeroemisyjnego
Uwaga częściowo uwzględniona. Zapisy programu wskazują na priorytetowe traktowanie zakupu taboru zeroemisyjnego. Dalsza część uwagi o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Ad. Kampanii informacyjnych
Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Ad. Standardów ochrony drzew
Uwaga nieuwzględniona. IZ pozostawia zapis jako zalecenie. Standardy ochrony drzew zostały wypracowane w ramach projektu realizowanego przez NFOŚ i stanowią dobrą praktykę, ale nie są obowiązującym dokumentem wymaganym przez polskie prawo. Przy realizacji inwestycji infrastrukturalnych konieczne jest przestrzeganie obowiązujących przepisów w zakresie ochrony środowiska.	
259.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)		s. 126 Proponujemy dodanie większej liczby wskaźników produktu, które będą lepiej odzwierciedlały cele priorytetu oraz możliwości finansowania inwestycji. Proponujemy dodanie co najmniej następujących wskaźników produktu: 
- Długość przebudowanych lub zmodernizowanych linii autobusowych i trolejbusowych;
- Liczba przebudowanych węzłów transportu publicznego
- Liczba wspartych obiektów „parkuj i jedź”;
- Liczba wybudowanych obiektów „Bike&Ride”;
- Stacje ładowania paliw alternatywnych;
- Liczba miast z cyfrowymi systemami transportu miejskiego;
 Uzasadnienie: Obecny zestaw wskaźników w bardzo ubogim stopniu oddaje faktyczne możliwości realizacji inwestycji oraz odzwierciedla cele realizacji tego priorytetu. 

s. 126 Proponujemy dodanie większej liczby wskaźników rezultatu, które będą lepiej odpowiadały na potrzeby w zakresie monitorowania celów priorytetu. Proponujemy dodanie co najmniej następujących wskaźników rezultatu: 
- Liczba użytkowników wybudowanych dróg rowerowych, jako wskaźnik mierzący rezultaty budowy dróg rowerowych;
- Liczba użytkowników przebudowanych węzłów transportu publicznego
- Redukcja emisji gazów cieplarnianych (z zakupionego/wymienionego taboru, z nowych linii transport publicznego, z nowych stacji ładowania, z nowych dróg rowerowych), jako wskaźnik mierzący faktyczny cel priorytetu, czyli transformację w kierunku gospodarki niskoemisyjnej;
Uzasadnienie: Obecny zestaw wskaźników w niskim stopniu odzwierciedla faktyczne kierunki oddziaływania priorytetu, a w szczególności fakt, iż wiele środków przeznaczono na budowę dróg rowerowych. W województwie świętokrzyskim zastosowano w zapisach funduszu europejskiego w priorytecie dot. mobilności miejskiej wskaźnik redukcji/ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. 

s. 123-126 Wskazane jest przeredagowanie całego priorytetu i wskazanie w nim możliwości realizacji inwestycji w urządzenia transportu osobistego lub promujące ich wykorzystanie. Przykładowy zapis: „Finansowanie uzyskają również inwestycje związane z promocją alternatywnych, zeroemisyjnych form transportu takich jak: systemy roweru miejskiego lub wypożyczania urządzeń transportu osobistego, pojazdy autonomiczne, innowacyjne formy transportu zbiorowego (inne niż transport autobusowy, trolejbusowy i tramwajowy) wraz infrastrukturą do ładowania pojazdów elektrycznych i wodorowych, ale tylko w przypadku braku możliwości finansowania inwestycji ze źródeł prywatnych.”
Uzasadnienie: Pojęcie „urządzenia transportu osobistego (UTO)” jest obecnie pojęciem wprowadzonym do prawa o ruchu drogowym i jego użycie nadaje większej jednoznaczności zapisom programu. Pojęcie to może zastąpić wiele innych używanych w programie obecnie, np. mikromobilność, aktywne formy mobilności.		Ad. Wskaźniki - Uwaga nieuwzględniona. Wymienone wskaźniki będą uwzględnione w dokumentach wdrożeniowych.
Ad. UTO
Uwaga częściowo uwzględniona. Zostanie zastosowane pojęcie UTO.	
260.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć/Joanna Krawczyk	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)		s.130 Bardzo popieramy ostrożnościowe i kierunkowe zapisy programu dotyczące budowy obwodnic na drogach wojewódzkich. Proponujemy ich wzmocnienie poprzez przeredagowanie: 
„wywołają zmniejszenie ruchu samochodowego w miastach poprzez jednoczesne z wybudowaniem obwodnicy zastosowanie w centrach miast rozwiązań ograniczających ruch (np. obiekty P+R zlokalizowane poza centrami miast, przebudowa dróg miejskich mająca na celu uspokojenie ruchu itp.), w szczególności na drogach prowadzących przed inwestycją ruch tranzytowy wobec miasta.”
Uzasadnienie: Obecnie zapisy idą w dobrym kierunku, ale wymagają wzmocnienia. Inwestycja może „mieć na celu” ograniczenie ruchu, ale faktycznie nie przyczynić się do tego ograniczenia, jeśli nie będzie zawierała kompleksowego pakietu działań w śródmieściach miast, który dzięki nowej redakcji zapisów jest lepiej objaśniony. 

s. 130 Bardzo popieramy ostrożnościowe i kierunkowe zapisy programu dotyczące budowy obwodnic na drogach wojewódzkich. Proponujemy ich wzmocnienie poprzez przeredagowanie: 
„[…] (w tym obwodnic), w sposób, który przyczyni się do zmniejszenia ruchu samochodowego w centrach gmin poprzez np. uspokojenie ruchu, zmniejszenie prędkości, nadanie priorytetowi publicznemu transportowi zbiorowemu lub przyczynienie się do jego lepszej dostępności, a także zapewnienie poprawy bezpieczeństwa poprzez likwidację miejsc niebezpiecznych. Celem inwestycji nie powinno być promowanie indywidualnego transportu samochodowego, ale poprawa dostępności i upowszechnienie transportu publicznego oraz zwiększenie bezpieczeństwa.”
Uzasadnienie: Obecnie zapisy idą w dobrym kierunku. Nowa redakcja tekstu wydaje nam się jaśniejsza w kwestii opisu charakteru inwestycji w drogi. 

s. 130 Postulujemy dopisanie w tekście programu wymagania w zakresie konieczności realizacji infrastruktury rowerowej jako integralnej części inwestycji drogowych. Może to być następujący zapis:
„Infrastruktura rowerowa powinna być realizowana jako integralna część każdej nowej inwestycji drogowej.”
Uzasadnienie: Zgodnie z kryteriami budowy dobrej infrastruktury rowerowej CROW, za pomocą roweru w sposób bezpieczny powinno być możliwe dotarcie do 100% celów podróży, a więc rozwiązania przeznaczone dla ruchu rowerowego powinny być realizowane w ramach każdej drogi dla samochodów.		Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.	
261.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)		s. 133 Proponujemy dodanie większej liczby wskaźników produktu, które będą lepiej odzwierciedlały cele priorytetu oraz możliwości finansowania inwestycji. Proponujemy dodanie co najmniej następujących wskaźników produktu: 
- Liczba wspartych obiektów „parkuj i jedź”;
- Długość infrastruktury rowerowej/nowych dróg rowerowych;
Uzasadnienie: Obecny zestaw wskaźników produktu w bardzo ubogim stopniu oddaje faktyczne możliwości realizacji inwestycji oraz odzwierciedla cele realizacji tego priorytetu. 

s. 133 Proponujemy dodanie większej liczby wskaźników rezultatu, które będą lepiej odpowiadały na potrzeby w zakresie monitorowania celów priorytetu. Proponujemy dodanie co najmniej następujących wskaźników rezultatu: 
- Liczba użytkowników zakupionych pojazdów taboru kolejowego;
- Redukcja liczby zabitych/liczby wypadków na przebudowanych drogach;
Uzasadnienie: Obecny zestaw wskaźników rezultatu w bardzo ubogim stopniu oddaje faktyczne możliwości realizacji inwestycji oraz odzwierciedla cele realizacji tego priorytetu.		Uwaga nieuwzględniona. Wymienione wskaźniki będą uwzględnione w dokumentach wdrożeniowych.	
262.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO3.2. Rozwój i udoskonalanie zrównoważonej, odpornej na zmiany klimatu, inteligentnej i intermodalnej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym poprawa dostępu do TEN-T oraz mobilności transgranicznej (EFRR)		s. 134 Wskazane byłoby wydzielenie osobnych środków na budowę międzymiastowej infrastruktury rowerowej w tym priorytecie. Postulujemy zabranie 20 mln EUR na budowę międzymiastowej infrastruktury rowerowej z inwestycji w drogi poza siecią TEN-T. 
Uzasadnienie: Wiele województw zdecydowało się na inwestycje w drogi międzymiastowe, m.in. dolnośląskie, łódzkie, małopolskie. Środki te są przeznaczone osobno na budowę dróg rowerowych w innych priorytetach niż priorytet dotyczący mobilności miejskiej, np. na Dolnym Śląsku w zakresie ochrony przyrody, a w Małopolskie w zakresie priorytetu dot. zrównoważonej turystyki. Sądzimy, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby takie środki mogły być wydzielone w priorytecie dotyczącym zrównoważonej mobilności na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.		Uwaga nieuwzględniona. Wsparcie na budowę międzymiastowej infrastruktury rowerowej zaplanowane jest priorytecie III pod warunkiem wynikania z SUMP lub innego dokumentu z zakresu planowania transportu (np. Strategii ZIT) oraz wykazania zgodności z Regionalną Polityką Rowerową.	
263.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	2.2.1. Priorytet pomocy technicznej na podstawie art. 36 ust. 4 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów: IX. Priorytet IX: Pomoc techniczna EFRR		s. 438 W zakresie wsparcia beneficjentów dopisać: organizacja i współorganizacja szkoleń i warsztatów dla potencjalnych beneficjentów i beneficjentów dotyczących horyzontalnej zasady Do No Significant Harm, a w szczególności standardów ochrony drzew.
Uzasadnienie: Zasady Do No Significant Harm (DNSH) jest nowością w tej perspektywie finansowej i wymaga przeszkolenia beneficjentów z potrzeby i formy jej stosowania. Cytowane w FESL standardy ochrony drzew są praktyczną instrukcją stosowania zasady DNSH ale stosunkowo mało jeszcze znaną. Stąd pilna potrzeba przeszkolenia w tym zakresie. Wnioskowane szkolenia mogą pozwolić uniknąć strat przyrodniczych i klimatycznych oraz uniknąć przyszłych problemów dla beneficjentów oraz Instytucji Zarządzającej.		Uwaga nieuwzględniona.
Zapisy wskazane w FESL w zakresie szkoleń są zapisane na dużym poziomie ogólności. IZ na etapie wdrażania będzie ustalać szczegółowe tematy planowanych szkoleń w tym szkolenia uwzględniające Zasadę Do No Significant Harm (DNSH).	
264.		Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć	nie dotyczy	4. Warunki podstawowe		Wykorzystanie dobrych praktyk w zakresie ochrony środowiska, w szczególności standardów ochrony drzew powinno być wpisane jako wymagalne przy realizacji wszystkich inwestycji realizowanych ze środków FESL.  Uzasadnienie: Cieszy wykorzystanie dobrych praktyk w zakresie ochrony środowiska, w szczególności standardów ochrony drzew w wybranych typach inwestycji. Jednak stosowanie standardów ochrony drzew jest praktyczną realizacją horyzontalnej zasady Do No Significant Harm i powinno być stosowane przy wszystkich projektach inwestycyjnych. Drzewa będące kluczowym szkieletem zielonej infrastruktury z uwagi na ich wartości przyrodnicze i dot. adaptacji do zmian klimatu oraz trudność i długotrwałość odtworzenia (czas kilku pokoleń) powinny być objęte wyjątkową ochroną.		Uwaga nieuwzględniona. Rozdział warunki podstawowe odnosi się do art. 15 Rozporządzenia Ogólnego 2021/1060 w którym określono katalog warunków podstawowych i tematycznych, które muszą być spełnione przed realizacją programów. Jest to lista przedstawiona przez KE i IZ nie ma możliwości jej rozszerzenie. Niemniej jednak uwaga dot. wykorzystania dobrych praktyk dot. ochrony środowiska została przyjęta i będzie wykorzystana przy tworzeniu dokumentów wdrożeniowych.	
265.		Zarząd Wojewódzki Forum Związków Zawodowych województwa śląskiego	centralny	2.1.1. Priorytet: V. Priorytet V: Społeczne Śląskie	228-338	Priorytet V. Społeczne Śląskie jest za mało ambitny, w części dotyczącej rozwoju dialogu społecznego w województwie śląskim.

Forum Związków Zawodowych wnosi o dodanie nowej kategorii wsparcia w priorytecie V. poprzez:

przewidzenie wsparcia dla organizacji partnerów społecznych ze środków EFS+ na rzecz rozwoju dialogu społecznego i budowania potencjału partnerów społecznych w województwie śląskim. 
Uznajemy długookresową potrzebę dla wsparcia w celu budowania sieci współpracy wśród organizacji partnerów społecznych, w tym na rzecz rozwoju dialogu społecznego.

Możliwe winno być wsparcie na rzecz dialogu społecznego, w szczególności w zakresie:
• sieciowania i budowania partnerstw, w tym partnerstw międzysektorowych i branżowych poprzez  m.in. edukację, w tym szkolenia, doradztwo, konsultacje, organizację wydarzeń, konferencji, spotkań, seminariów; 
• udzielanie organizacjom związkowym i organizacjom pracodawców usług doradczych, prawnych i księgowych;
• profesjonalizację partnerów społecznych m.in. poprzez kampanie społeczne, szkolenia, konferencje, doradztwo, usługi prawne, usługi księgowe, usługi marketingowe;
• wzmacnianie przedstawicieli partnerów społecznych w strukturach dialogu społecznego w województwie śląskim m.in. poprzez prowadzenie i obsługę sekretariatu dla ciał konsultacyjno-doradczych, wymianę doświadczeń, ekspertyzy i badania zlecone przez członków ciał regionalnego dialogu społecznego, zwroty kosztów przejazdu i delegacji oraz noclegów, organizację wydarzeń, konferencji, seminariów;
• zwiększanie dostępności partnerów społecznych i ich działań, m.in. poprzez edukację przedstawicieli związków zawodowych i organizacji pracodawców, doradztwo, wsparcie techniczne;
• wzmocnienie potencjału technicznego i administracyjnego organizacji partnerów społecznych w województwie śląskim.	Za proponowanym rozwiązaniem przemawia znaczenie współpracy między instytucjami samorządu regionu z partnerami społecznym (tj. związkami zawodowymi i organizacjami pracodawców), przedstawicielami rządu RP w województwie. Zapewnienie systemowego wsparcia dla potencjału, budowanie parasolowych sieci współpracy wewnątrz organizacji związków zawodowych w województwie śląskim służyć będzie rozwijaniu dialogu społecznego. Stosowanie rozwiązań wspierania dialogu społecznego  jest ważne dla wzmacniania potencjału na poziomie regionalnym w duchu zachowania pokoju społecznego. 

ZW FZZ woj. śląskiego liczy, że dodatkowe wsparcie ze środków EFS+ na budowanie potencjału związków zawodowych w województwie śląskim na poziomie regionalnym, międzysektorowym i lokalnym przyczyni się wzrostu znaczenia wszystkich partnerów społecznych w województwie. 

Regionalny partnerzy społeczni w województwie śląskim są angażowani w proces kształtowania, wdrażania, monitorowania i przeglądu działań na rzecz aktywnej polityki runku pracy. Swoje zadania realizują poprzez współpracę z Marszałkiem Województwa i administracją samorządową i rządową w regionie, w ramach m.in. Wojewódzkiej Rady Dialogu Społecznego w Katowicach, Wojewódzkiej Rady Rynku Pracy w Katowicach i poprzez Powiatowe Rady Rynku Pracy we wszystkich powiatach woj. śląskiego. 

Do zadań partnerów społecznych w województwie śląskim należy opiniowanie planów i sprawozdań z wydatkowania środków z Funduszu Pracy, czy np. opiniowanie dokumentów strategicznych regionu.

Wzmocnienie potencjału partnerów społecznych przyczyni się do poprawy jakości dialogu społecznego w woj. śląskim.

W związku z powyższym wnosi o zapewnienie odpowiedniej alokacji w ramach nowe perspektywy finansowej 2021-2027 ze środków EFS+.

Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 nie liczą się dostatecznie z wyzwaniami i brakami przed jakimi stoją partnerzy społeczni w województwie śląskim w perspektywie do 2030 roku. W związku powyższym potrzebne są dodatkowe działania, które będą rozszerzać katalog wsparcia ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus.

Zgodnie z deklaracją w związku z negocjacjami m.in. umowy partnerstwa FZZ wnosi o przeznaczenie części środków na budowanie potencjału partnerów społecznych, gdyż nie widzimy obecnie wsparcia dla dialogu społecznego i partnerów społecznych w obecnym dokumencie.

Prosimy o ponowną ocenę projektu ww. zakresie i przyjęcie naszych uwag.	Uwaga częściowo uwzględniona.

Zostanie dodany kod interwencji "07".

W odniesieniu do proponowanych typów wsparcia z uwagi na ograniczoną liczbę znaków dostępnych w tej części Programu (zgodnie ze wzorem programów określonym w rozporządzeniu ogólnym (2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r.) zapis pozostanie syntetyczny. Doprecyzowanie zostanie wskazane na poziomie dokumentów wdrożeniowych tj. SZOP.	
266.		Zarząd Wojewódzki Forum Związków Zawodowych województwa śląskiego	centralny	2.1.1. Priorytet: VIII. Priorytet VIII Śląskie w transformacji	408	Z zadowoleniem przyjmujemy treść dokumentu, w części gdzie zapowiedziano, że będą wspierane działania na rzecz partnerów społecznych. Liczymy na uszczegółowienie tych zapisów z opisem roli i zaangażowania organizacji związków zawodowych w tym na kolejnych etapach przygotowania dokumentów rozwijają poniższe zapisy m.in. :

„Wspierane będą działania w zakresie inicjatyw oddolnych społeczności lokalnych, służące
budowaniu zdolności partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego,
w ramach których realizowane będą programy aktywizacji społecznej ukierunkowane na
zachowanie tożsamości kulturowej i dziedzictwa przemysłowego z poszanowaniem tradycji
podregionów górniczych”.

Dalej liczymy również, że związki zawodowe będą beneficjentem w działaniach opisanych w Programie, gdzie dalej na stronie mowa o:
„Przeprowadzenie skutecznego i sprawiedliwego procesu transformacji będzie wymagało
zwiększenia umiejętności i kompetencji wszystkich podmiotów zaangażowanych w ten proces”.	W związku z realizacją Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego na lata 2020-2027 wraz Terytorialnym Planem Sprawiedliwej Transformacji dla związków zawodowych najważniejsze stają trzy słowa i sprawy są kluczowe: 

(1) zaangażowanie interesariuszy (szczególnie związków zawodowych); 
(2) warunki dekarbonizacji (warunki dla pracowników w sektorach energochłonnych); 
(3) budowa potencjału dla nowych miejsc pracy (w regionie zależnym od węgla).

Gdy związki zawodowe i społeczności lokalne stają w obliczu decyzji odgórnych, a jest ich wiele, może nastąpić naturalny odwrót od poruszanych spraw, który może zostać wzmocniony dezinformacją. Dlatego zaangażowanie związków zawodowych, a także wzmacnianie ich udziału jako beneficjentów w perspektywie finansowej do 2030 r. jest kluczowe w województwie śląskim.

Jako związki zawodowe widzimy możliwość, a wręcz konieczność, dla przeprowadzania działań zmieniających stereotypy w postrzeganiu otaczającej rzeczywistości. Zmiany są warunkiem koniecznym do udanej transformacji regionu i prawidłowego wykorzystania funduszy. Widzimy potrzebę wspierania wszystkich inicjatyw mających na celu zwiększenia chęci dla przebranżowienia się osób pracujących w przemysłach tradycyjnych, a także służących do budowania przekonań do działań proekologicznych i innowacyjnych.	Uwaga przyjęta do wiadomości.

Potwierdzamy, że związki zawodowe będą beneficjentem w działaniach opisanych w Programie, gdzie dalej na stronie mowa o:
„Przeprowadzenie skutecznego i sprawiedliwego procesu transformacji będzie wymagało
zwiększenia umiejętności i kompetencji wszystkich podmiotów zaangażowanych w ten proces”. Szczegółowo zakres interwencji, w tym typy Beneficjentów, formy i zasady realizacji wsparcia zostaną doprecyzowane na poziomie dokumentów  wdrożeniowych.	
267.		sekretarz stanu, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi	nie dotyczy	2.1.1. Priorytet: I. Priorytet I: Inteligentne Śląskie	64	W sekcji Główne grupy docelowe proponuje się rozważyć uzupełnienie istniejącej listy podmiotów poprzez dodanie organizacji otoczenia biznesu oraz konsorcjów i klastrów tworzonych przez podmioty wskazane jako główne grupy docelowe.	W kraju dominują mikro, małe i średnie podmioty gospodarcze, które posiadają ograniczone środki na prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej zazwyczaj obarczonej znacznym ryzykiem. Z tego względu ważnym jest umożliwienie im podejmowania wspólnych działań w celu optymalizacji wykorzystania istniejących zasobów, minimalizacji kosztów i ryzyka.	Uwaga nieuwzględniona.
Zaproponowane w programie FE SL 2021-2027 grupy docelowe określają odbiorców rezultatów projektów a nie beneficjentów. Lista beneficjentów mogących realizować projekt wskazana zostanie w dokumentach wdrożeniowych.	
268.		sekretarz stanu, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.2. Wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej[1], w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju (EFRR)	92	Proponuje się uwzględnić wsparcie dla odnawialnych paliw gazowych – biogazu i biometanu: Wsparcie zostanie przeznaczone na inwestycje polegające na budowie i rozbudowie, zakupie i montażu infrastruktury do wytwarzania, dystrybucji i magazynowania (na potrzeby danego źródła) energii elektrycznej i cieplnej, biogazu lub biometanu z odnawialnych źródeł energii wraz z podłączeniem do sieci	Proponujemy, aby w ramach typów projektów wspierane było również wytwarzanie paliw gazowych z odnawialnych źródeł energii oraz rozwój infrastruktury z tym związanej. Mając na względzie planowany rozwój sektora biogazu/biometanu proponuje się, aby w ramach programu oprócz wspierania wytwarzania energii elektrycznej i ciepła z odnawialnych źródeł energii oraz z zakresu energetyki rozproszonej, wpierany był rozwój sektora biogazu/biometanu. Działanie to wpłynie na redukcję emisji gazów cieplarnianych i poprawę jakości powietrza oraz pozwoli na zastępowanie użycia paliw kopalnych.	Uwaga częściowo uwzględniona. Zapisy programu dopuszczają wsparcie wytwarzania paliw gazowych z OZE. Jednocześnie nie przewiduje się wprowadzania dodatkowych zapisów uszczegóławiających, które znajdą się w dokumentach wdrożeniowych.	
269.		sekretarz stanu, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)	97	Proponuje się następującą redakcję akapitu:
Inwestycje przeciwpowodziowe powinny koncentrować się na obszarach wskazanych w Mapach zagrożenia powodziowego (MZP) i mapach ryzyka powodziowego (MRP).
ochronie obszarów miejskich. , nie będą finansowane inwestycje służące innym celom (rekreacja, turystyka, melioracja na obszarach wiejskich).
Wykluczone ze wsparcia będą
także projekty powodujące
zastosowanie Art.4.7 Ramowej
Dyrektywy Wodnej.	Obszary miast i sąsiadujące z nimi obszary wiejskie tworzą wspólny obszar funkcjonalny. Ważnym jest, aby optymalnie wykorzystywać istniejące uwarunkowania przyrodnicze, w tym umożliwiające wdrażanie działań ograniczających zbyt szybki odpływ wód ze zlewni w postaci ochrony i odtwarzania naturalnych ekosystemów retencjonujących wodę (np. torfowiska, bagna, tereny podmokłe, stawy, starorzecza i oczka wodne, trwałe użytki zielone, intercepcja szaty roślinnej), a także wspierających inwestycje, dzięki którym możliwe będzie zwiększanie zasobów wód w zlewniach w obrębie kanałów i rowów melioracyjnych, w profilu glebowym dolin a także wód podziemnych. Ograniczenie planowanych działań jedynie do obszarów miast silnie ograniczy możliwości realizacji nadrzędnego celu, jaki przyjęto tj. skoncentrowaniu się na ochronie obszarów miejskich.	Uwaga częściowo uwzględniona.  Zapisy programu zostaną uzupełnione o zapisy mówiące o mapach zagrożeń powodziowych. IZ zgadza się, iż zasadna jest realizacja  inwestycji przeciwpowodziowych na obszarach miejskich tworzących z miastami obszary funkcjonalne.  Natomiast   w programie pozostaną zapisy mówiące o wykluczeniu ze wsparcia inwestycji służących celom rekreacyjnym, turystycznym oraz melioracji na obszarach wiejskich  - zapisy te odzwierciedlają stanowisko KE  w powyższym obszarze.	
270.		sekretarz stanu, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi	nie dotyczy			Cały dokument
Postuluje się uwzględnienie jednostek doradztwa rolniczego wśród grup docelowych działań realizowanych w ramach celów szczegółowych: 
- 2.1.1.2. (ii) czerpanie korzyści z cyfryzacji dla obywateli, przedsiębiorstw, organizacji badawczych i instytucji publicznych;
- 2.1.2.1. (i) wspieranie efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych;
- 2.1.1.4. (iv) rozwijanie umiejętności w zakresie inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości;
- 2.1.2.2. (ii) wspieranie energii odnawialnej zgodnie z dyrektywą (UE) 2018/2001, w tym określonymi w niej kryteriami zrównoważonego rozwoju;
- 2.1.2.3. (iv) wspieranie przystosowania się do zmian klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, a także odporności, z uwzględnieniem podejścia MRiRW zabiega o uwzględnienie w programach regionalnych wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego, które są jednostkami sektora finansów publicznych, działającymi na obszarze poszczególnych województw i posiadającymi status państwowej jednostki organizacyjnej posiadającej osobowość prawną. Postulat resortu rolnictwa i rozwoju wsi wynika z potrzeby dotarcia z usługami doradczymi do szerokiego grona rolników, jak również doposażenie jednostek doradztwa w sprzęt umożliwiający wdrożenie kolejnych usług i następnie ich świadczenie. ekosystemowego;
- 2.1.2.6. (vii) wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich Rodzajów zanieczyszczenia.		Ad. (i) wspieranie efektywności energetycznej (…)
Uwaga nieuwzględniona. Wsparcie na rzecz podmiotów powiązanych z administracją rządową przewidziane jest na poziomie krajowym
Ad. (ii) wspieranie energii odnawialnej (…)
Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się rozszerzenia grup docelowych. Jednostki doradztwa rolniczego znajdują się w kategorii administracja publiczna. Dodatkowo demarkacja w OZE oparta jest o moc instalacji, więc po spełnieniu tego warunku teoretycznie możliwe jest wsparcie projektu jednostki doradztwa rolniczego. 
Ad. (iv) Zakres wsparcia, o które postuluje resort nie jest przewidziany do finansowania w ramach FE SL 2021-2027
Ad. (vii) Uwaga nieuwzględniona. W ramach działania planowana jest interwencja w obszarze ochrony przyrody w rozumieniu  ustawy  z  dnia  16  kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.  Ośrodki nie prowadzą działalności w tym obszarze, zatem nie ma potrzeby uzupełnienia grup docelowych.	
271.		Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.4. Wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego (EFRR)		Wsparcie skierowane jest do „miast poniżej 100 tys. mieszkańców". W regionie kluczowym dla zahamowania odpływowi wody jest rejon górski województwa śląskiego – Beskidy. Większość miejscowości mająca kluczowe znaczenie dla możliwości zapobiegania skutkom ekstremalnych czynników pogodowych nie należy do grupy wsparcia. Sugeruje się objęcie wsparciem również gmin wiejskich/wsi.
Wskaźnik produktu ww. celu szczegółowym to „pojemność obiektów małej retencji”. Wskaźnik ten będzie sugerował, że im większy zbiornik tym wyższy wskaźnik, co niekoniecznie jest rozwiązaniem korzystnym z punktu widzenia ochrony dziedzictwa przyrodniczego województwa i wprawdzie prowadzić może do osiągnięcia pozytywnych efektów w aspekcie zatrzymywania wody w przeliczeniu na m sześć, jednak będzie miało negatywne oddziaływanie na środowisko naturalne.		Uwaga nieuwzględniona.
Interwencja związana z adaptacją do zmian klimatu obszarów zurbanizowanych dedykowana jest łagodzeniu zjawisk występujących w miastach, m.in. miejskim wyspom ciepła, powodziom miejskim, itp. Zapisy w Programie wynikają z linii demarkacyjnej nad która trwają jeszcze prace w MFiPR. Natomiast interwencja  związana z małą retencją nie wyklucza ze wsparcia gmin wiejskich, stanowiących z miastami obszary funkcjonalne.  
W zakresie wskaźnika „pojemność obiektów małej retencji” należy podkreślić, że pochodzi on z listy wspólnych wskaźników ustalonych w rozporządzeniu UE 2021/1058 i nie podlega zmianom. Niewątpliwie jednak zwrócimy uwagę na ten wątek na etapie  prac nad dokumentami wdrożeniowymi, gdzie możliwe będzie opracowanie dodatkowych wskaźników w konsultacji z MFiPR.	
272.		Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)		Do wsparcia planowane są tereny zagrożonych gatunków i siedlisk przyrodniczych, które nie będą objęte formą ochrony przyrody w postaci parku narodowego i obszaru Natura 2000. Na terenie województwa śląskiego większość powierzchniowych form ochrony przyrody stanowią parki krajobrazowe i większość z nich jednocześnie częściowo lub w większości pokrywa się z obszarami Natura 2000. W projekcie wprawdzie dopuszcza się wsparcie z poziomu regionalnego tych obszarów, jednakże dopuszczenie to określa się jako „warunkowe”. Z tym, że warunki nie zostały określone. Wskazane byłoby dopuszczanie parków krajobrazowych jednocześnie leżących na terenie obszaru Natura 2000 bez dodatkowych warunków bądź też uszczegółowienie, aby działania realizowane na terenie parków krajobrazowych leżących jednocześnie na obszarach Natura 2000 nie były skierowane na ochronę przedmiotów ochrony zawartych w Standardowym Formularzu Danych
Wskaźniki produktu dotyczące ww. wsparcia określane są w powierzchni. W jaki sposób identyfikowane będą obiekty objęte ustawową formą ochrony nie posiadające tego wskaźnika (np. pomniki przyrody). Tym samym wskaźnikiem rezultatu będzie „Ludność mająca dostęp do nowej lub udoskonalonej zielonej infrastruktury”. W przypadku ochrony walorów przyrodniczych regionu wskaźnik ten nie będzie stanowić wymiernego wskaźnika rezultatu działań		Uwaga częściowo uwzględniona. Warunki dot. możliwości wsparcia inwestycji zostaną doprecyzowane na poziomie dokumentów wdrożeniowych.
Wskaźniki dotyczące form ochrony przyrody będą uwzględnione w dokumentach wdrożeniowych.	
273.		Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.7. Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia (EFRR)		W Projekcie programu, wśród możliwych kwalifikowanych działań, uwzględniono zapis: „w uzasadnionych przypadkach możliwe będzie także wsparcie ośrodków prowadzących statutową działalność w zakresie edukacji ekologicznej lub ochrony różnorodności biologicznej rodzimej flory i fauny województwa śląskiego”. Sugeruje się, aby zapis brzmiał: możliwe będzie także wsparcie ośrodków prowadzących statutową działalność w zakresie edukacji ekologicznej lub ochrony różnorodności biologicznej rodzimej flory i fauny województwa śląskiego. 
Pozostawienie sformułowania „w uzasadnionych przypadkach”, według naszej opinii, spowoduje wątpliwość, co oznacza przypadek uzasadniony.
Dodatkowo sugerujemy rozważenie możliwości uwzględnienia w Programie Kampanii edukacyjno-informacyjnych, zwiększających świadomość ekologiczną społeczeństwa jako samodzielnych działań do wsparcia (a nie tylko jako element towarzyszący innym działaniom).		Uwaga nieuwzględniona. Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Ad. kampanii edukacyjno-informacyjnych - uwaga nieuwzględniona. Ze względu na ograniczoną alokację priorytetem są inwestycje bezpośrednio związane z ochroną przyrody.	
274.		Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego	nie dotyczy	2.1.1. Priorytet: VII. Priorytet VII: Śląskie bliżej obywateli		„Powiązane rodzaje działań:
Wspierane będzie wykorzystanie endogenicznych potencjałów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych na rzecz rozwoju ponadlokalnych i subregionalnych produktów kulturowych i turystycznych oraz marek o znaczeniu ponadlokalnym.”
Wsparcie skierowane jest m.in. na tworzenie i rozwój zrównoważonej infrastruktury turystycznej, w tym infrastrukturę poprawiającą dostępność obiektów i atrakcji turystycznych i zagospodarowanie ich otoczenia. Zakłada się, że wsparcie to będzie realizowane z poszanowaniem lokalnych zasobów przyrody i przy minimalnej ingerencji w środowisko naturalne, jednakże w wymienionych elementach pojawiają się elementy mogące wpływać negatywnie na zasoby przyrodnicze regionu (utworzenie lub rozszerzenie szlaków turystycznych: w tym rowerowych i narciarskich), co stoi w sprzeczności z priorytetem „Ekologiczne śląskie” i może powodować zaburzenia w funkcjonowaniu siedlisk chronionych m.in. poprzez ich fragmentację. Przy pracach dotyczących uszczegółowienia osi priorytetowych należy zwrócić szczególną uwagę na dopuszczalne w projekcie zagospodarowanie otoczenia atrakcji turystycznych, tak aby zapobiegać nadmiernej industrializacji i urbanizacji obszarów cennych przyrodniczo (np. Beskidów) oraz tym samym zmianą motywów turystycznych korzystających z tych obszarów społeczności, zgodnie z teorię peryferii W. Christallera, co w efekcie prowadzić będzie do zubożenia dziedzictwa przyrodniczego subregionu. Wskazanym byłoby skierowanie do obszarów pozamiejskich oraz leżących w obrębie jakiejkolwiek ustawowej formy ochrony przyrody osobnego szczegółowego poddziałania w priorytecie VII.		Uwaga nieuwzględniona. W FESL w ramach zasad horyzontalnych, które dotyczą wszelkiej interwencji współfinansowanej ze środków UE, uwzględniono zasadę DNSH, która ma pomóc uniknąć strat przyrodniczych i klimatycznych w ramach realizacji inwestycji.	
275.		Ministerstwo Infrastruktury	nie dotyczy	2.1.1.1. Cel szczegółowy: RSO2.8. Wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej jako elementu transformacji w kierunku gospodarki zeroemisyjnej (EFRR)	204	Katalog działań w zakresie inwestycji kolejowych należy uzupełnić o inwestycje w liniową i punktową infrastrukturę kolejową zarządzaną przez PKP PLK S.A. w zakresie budowy, przebudowy rozbudowy lub modernizacji linii kolejowych ze szczególnym uwzględnieniem projektów posiadających dokumentację przygotowawczą sfinansowaną w ramach perspektywy 2014-2020.
Ponadto proponujemy uzupełnienie katalogu beneficjentów poprzez dopisanie PKP PLK S.A. i PKP S.A.	W związku z tym, że region realizuje projekt przygotowawczy w zakresie dokumentacji projektowej wraz z decyzjami administracyjnymi w ramach RPO 2014-2020 w zakresie:: Rewitalizacja linii kolejowych nr 140/169/179/885/138 połączenia: Orzesze Jaśkowice-Tychy-Baraniec-KWK Piast-Nowy Bieruń-Oświęcim, konieczna jest kontynuacja tej inwestycji w perspektywie 2021-2027 ze środków przyznanych w ramach RPO.

W projekcie dokumentu w zakresie inwestycji kolejowych wskazano : 
- rozwiązania cyfrowe ułatwiające i zachęcające do korzystania z transportu publicznego w postaci dynamicznej informacji pasażerskiej.
- inwestycje związane z dworcami i przystankami kolejowymi obsługującymi ruch kolejowy w Miejskim Obszarze Funkcjonalnym, szczególnie pod kątem ich dostosowania do zasad dostępności dla osób o ograniczonej mobilności.
- niezbędną przebudowę infrastruktury liniowej, ale tylko jako element projektu oraz w zakresie poprawy bezpieczeństwa poprzez likwidację miejsc niebezpiecznych i przeznaczoną wyłącznie dla środków komunikacji publicznej. 
- zakup elektrycznego (lub wodorowego) taboru kolejowego na rzecz organizowanych przez Samorząd Województwa Śląskiego kolejowych
pasażerskich przewozów o charakterze regionalnym.
- zakup taboru kolejowego wyposażonego w pokładowe urządzenia ERTMS.
- realizację inwestycji z zakresu budowy, rozbudowy i modernizacji infrastruktury niezbędnej do obsługi  i serwisowania zakupionego taboru. Z wyłączeniem wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem i remontem infrastruktury i taboru.
Zgodnie z zapisami Umowy Partnerstwa w przypadku projektów przygotowawczych (dokumentacja projektowa) zrealizowanych w okresie 2014-2020, ich kontynuacja w fazie inwestycyjnej powinna być zapewniona w ramach unijnych środków dostępnych w perspektywie finansowej 2021-2027, a także w kolejnych okresach programowania.
Obecny model realizacji projektów jest zdaniem Ministerstwa Infrastruktury (MI) najbardziej optymalny, ponieważ: wkład własny jest finansowany ze środków Funduszu Kolejowego, będącego w dyspozycji MI. Środki finansowe w ramach RPO samorządy otrzymują z UE (środki zewnętrzne), realizatorem projektów i wnioskodawcą jest PKP PLK S.A., nad którą nadzór ma MI, zmodernizowane linie w ramach RPO utrzymuje i finansuje PKP PLK S.A. 
Dodatkowym argumentem jest możliwość samodzielnego decydowania przez Samorządy Województwa pełniące funkcję IZ RPO (m.in. poprzez wybór do dofinansowania środkami UE takich projektów) o dalszych kierunkach rozwoju inwestycji kolejowych na terenie swojego województwa.
Uwzględniając dostępną alokację dla programów krajowych w perspektywie 2021-2027 oraz zobowiązania dotyczące priorytetowej realizacji projektów fazowanych/etapowanych, realizacja etapu inwestycyjnego projektów dokumentacyjnych realizowanych w ramach RPO z perspektywy 2014-2020 może okazać się niemożliwa. Tym samym schemat ujęcia projektów regionalnych w puli projektów planowanych do dofinansowania z programów krajowych może skutkować brakiem możliwości ich realizacji z powodu niewystarczającej alokacji UE, co w rezultacie negatywnie wpłynie na politykę transportową regionów i dalszy rozwój połączeń kolejowych na terenie województw	Uwaga nieuwzględniona.
Od początku prac nad perspektywą 2021-2027, w tym pod kierunkiem MFiPR nie planowano interwencji w infrastrukturę kolejową z poziomu regionalnego. Założenie to bazuje na doświadczeniach z wdrażania perspektywy 2014-2020 dla tego rodzaju projektów, a trudności w realizacji projektów kolejowych przez PKP PLK  (m.in. długie procedury wewnętrzne, czasochłonne opracowanie dokumentów jak OOŚ, dokumentacji technicznej, uzgodnienia realizacyjne, zapewnienie wkładu własnego) wpłynęły na rezygnację z programowania interwencji z poziomu regionalnego. 
Ponadto, podobne wnioski mają pozostałe województwa, które zdecydowały o przygotowaniu wspólnego stanowiska w tej sprawie, to jest stanowiska Konwentu Marszałków Województw RP, przyjętego w dniu 23 lipca 2021 roku. W stanowisku tym strona samorządowa zwróciła uwagę na konieczność zapewnienia środków finansowych z poziomu krajowego, umożliwiających kontynuowanie inwestycji kolejowych w regionach, dla których zostały sfinansowane dokumentacyjne prace przygotowawcze w zakresie budowy/modernizacji/rewitalizacji linii kolejowych w perspektywie finansowej 2014-2020 w ramach regionalnych programów operacyjnych. 
Dodatkowo, środki finansowe alokowane na FE SL 2021-2027 są niewystarczające na finansowanie projektu pn.: Rewitalizacja linii kolejowych nr 140/169/179/885/138 połączenia: Orzesze Jaśkowice-Tychy-Baraniec-KWK Piast-Nowy Bieruń-Oświęcim dlatego też wielokrotnie Zarząd Województwa Śląskiego wnioskował do MFiPR o zabezpieczenie środków z poziomu krajowego (np. Krajowy Program Kolejowy) na inwestycje, które posiadają dokumentację projektową, sfinansowaną ze środków UE 2014-2020.  Dodatkowym argumentem za ujęciem tej inwestycji w programie krajowym jest fakt, że stanowi ona ponadregionalne uzupełnienie sieci kolejowej pomiędzy województwem śląskim i małopolskim, łączącej obszary na których zlokalizowane są duże zakłady pracy w ramach KSSE. W dalszym ciągu liczymy, że na przedmiotową inwestycję możliwym jest uzyskanie środków z poziomu  krajowego.	
* Ostateczne uwzględnienie uwag będzie uzależnione od wyników negocjacji z KE oraz wyników konsultacji Umowy Partnerstwa pomiędzy MFiPR a KE. 

Zestawienie uwag i wniosków zgłoszonych w trakcie konsultacji społecznych poza formularzem uwag
Lp.	Zgłaszający	Treść uwagi	Odniesienie się	
1.		Europejskie Technologie Górnicze sp. z o.o.	Przedłożenie fiszki projektu pn. "Dywersyfikacja działalności przedsiębiorstwa Europejskie Technologie Górnicze sp. z o.o." z prośbą o jego rozpatrzenie w ramach FST	Uwaga uwzględniona	
2.		Euro-Centrum Park Naukowo Technologiczny	Uwagi oraz opinie na temat założeń, kierunków i form wsparcia zawartych w projektach dokumentów przygotowanych przez WSL na nowy okres unijnego finansowania, sformułowane przez uczestników debar otwierających Wystawę o transformacji energetycznej w dn. 26-27.04.2022 w Parku:
1. Rozwój regionalny województwa śląskiego należy oprzeć na wykorzystaniu energetyki obywatelskiej. Zaangażowanie obywatelskie w produkcję energii nie tylko zwiększa różnorodność aktorów na rynku, ale jest całkowicie alternatywnym podejściem do projektów gospodarczych. Jeżeli mieszkańcom regionów da się możliwość wzięcia spraw energetycznych w swoje ręce, to zwiększy się udział regionów w PKB i zbuduje się podstawy silnego społeczeństwa obywatelskiego. Przejrzystość i współdecydowanie tworzą demokratyczną formę działalności gospodarczej.
2. Z uwagi na powszechną dostępność energii ze źródeł odnawialnych, regionalna wartość dodana energetyki rozproszonej rozkłada się znacznie bardziej równomiernie niż w przypadku centralnie zorganizowanego przemysłu energetycznego. Najnowsze trendy europejskie stwarzają możliwość ponownego ukierunkowania transformacji energetycznej w kierunku znacznie większej decentralizacji.
3. Odnawialne źródła energii są kluczem do zrównoważonych i neutralnych dla klimatu dostaw energii. Celem transformacji energetycznej jest pogodzenie efektywności ekonomicznej (energia przystępna cenowo), zgodności środowiskowej (zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju) i bezpieczeństwa dostaw (niezawodność dostawy). Jednak transformacja systemu energetycznego nie ogranicza się tylko do etapu wytwarzania energii. To także rozbudowane sieci, inteligentnie powiązane ze sobą sektory, wykorzystanie możliwości cyfryzacji i rozszerzenie gospodarki o nowe źródła, np. wodór.
4. Konieczność reorganizacji planów dotyczących łagodzenia skutków restrukturyzacji sektora wydobywczo-energetycznego w Polsce i dostosowanie ich do nowej sytuacji geopolitycznej spowodowanej wojną w Ukrainie i odcięciem się od rosyjskich surowców energetycznych.
5. Stworzenie bardziej przejrzystych i dostępnych mechanizmów ułatwiających górnikom szkolenia i przekwalifikowanie. Utworzenie miejsc pracy, do których górnicy będą chcieli przejść bez poczucia straty finansowej.
6. Czerpanie z doświadczeń zagranicznych sąsiadów, w tym Niemiec, uwzględniając m.in. oczekiwania młodego pokolenia górników, dla których zmiany wynikające z transformacji energetycznej będą konieczne.
7. Położenie większego nacisku na alternatywę wobec dotychczasowych surowców energetycznych, zwłaszcza na odnawialne źródła energii, podkreślając istotną rolę, jaką w zmianach sektora pełni polityka klimatyczna.
8. Potrzebny dialog rządu i samorządów, aby wypracować demarkację pomiędzy istniejącymi programami rządowymi (np. Czyste Powietrze, Mój Prąd, Moje Ciepło) i przyspieszyć falę renowacji tj. działania termomodernizacyjne i wymianę źródeł ciepła w regionie.
9. Należy pogłębić i kontynuować dialog społeczny w związku z procesowaniem wdrażania Regionalnego Planu Sprawiedliwej Transformacji.
10. Należy czerpać z zagranicznych doświadczeń, budować platformę wymiany idei oraz zwiększyć promocję dobrych praktyk, czego przykładem były zorganizowane debaty otwierające Wystawę o niemieckiej transformacji energetycznej z udziałem samorządy terytorialnego i stowarzyszeń branżowych.	Ad. 1 Uwaga uwzględniona. Jest możliwe wsparcie energetyki obywatelskiej - energetyka prosumencka i klastry energii.
Ad. 2 Przyjęto do wiadomości. Przewiduje się szerokie wsparcie instalacji OZE.
Ad. 3 Uwaga częściowo uwzględniona. Przewiduje się szerokie wsparcie instalacji OZE jednak nie przewiduje się wsparcia sieci elektroenergetycznych.
Ad. 4 Uwaga nieuwzględniona. Nie odnosi się bezpośrednio do rodzajów planowanego wsparcia z FE SL. Przyjęto do wiadomości.
Ad. 5 Uwaga nieuwzględniona, jej charakter odnosi się do prac nad systemem wdrażania. Zostanie rozważona na etapie przygotowania dokumentów wdrożeniowych. 
Ad. 6 Uwaga nieuwzględniona. Wykorzystanie doświadczenia w przeprowadzeniu sprawiedliwej transformacji w innych regionach górniczych wsparło opracowanie TPST dla województwa śląskiego oraz zaprogramowanie środków z FST, a w następnym kroku posłuży opracowaniu dokumentów wdrożeniowych.
Ad. 7 Przyjęto do wiadomości. Przewiduje się szerokie wsparcie instalacji OZE.
Ad. 8 Uwaga nieuwzględniona, nie dotyczy zapisów w opiniowanych dokumentach. Niemniej jednak UMWSL stoi na stanowisku, że przeprowadzenie sprawiedliwej transformacji w regionie musi odbywać się poprzez stały dialog z wszystkimi interesariuszami procesu. Dyskusja nt. demarkacji pomiędzy źródłami finansowania będzie prowadzona na etapie opracowania dokumentów wdrożeniowych.  
Ad. 9 Uwaga nieuwzględniona, nie odnosi się do konkretnych zapisów w opiniowanych dokumentach. Niemniej jednak, przeprowadzenie zmian w zakresie sprawiedliwej transformacji odbywać się będzie m.in. poprzez dialog społeczny, a jego wyniki będą rozpatrywane na etapie opracowania dokumentów wdrożeniowych. 
Ad. 10 Uwaga nieuwzględniona, nie odnosi się do konkretnych zapisów w opiniowanych dokumentach. Niemniej jednak działania wskazane w tym punkcie są nie tylko realizowane, ale także będą w dalszym ciągu wspomagały opracowanie dokumentów wdrożeniowych i w konsekwencji będą wspierały działania na rzecz sprawiedliwej transformacji w woj. śląskim. 	
3.		Komenda Wojewódzka PSP	Włączenie PSP do beneficjentów w PII cel szczegółowy RSO2.4	Uwaga uwzględniona	
4.		Urząd Miasta Pszów	Informacja o braku uwag	Brak uwag.	
5.		Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi	Prośba o włączenie do zakresu wsparcia programu typów inwestycji dot. rozwoju obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego:
- granty na zakładanie mikro, małych i średnich przedsiębiorstw na terenach wiejskich, współfinansowanie zielonej i cyfrowej transformacji w MŚP przetwórstwa rolnospożywczego;
- nabywanie nowych umiejętności i podnoszenia kompetencji osób z obszarów wiejskich pozostających poza rynkiem pracy lub odchodzących z rolnictwa (w tym z obszarów PPGR i osób posiadających gospodarstwa rolne pow. 2 ha UR);
- modernizacja sieci elektroenergetycznych na obszarach wiejskich (w tym przesyłu i dystrybucji);
- budowa potencjału B+R+I (w tym m.in. badań naukowych z obszaru rolnictwa 4.0. i realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu na obszarach wiejskich);
- modernizacja infrastruktury budynków jednorodzinnych i gospodarczych (w gospodarstwach rolnych) pod kątem oszczędności energii i redukcji ubóstwa energetycznego;
- budowa i modernizacja instalacji oraz system odbioru i utylizacji odpadów (w tym m.in. punkty zbierania odpadów rolniczych takich jak np. folia i sznurek)
- odbiór i utylizacja elementów impregnowanych kreozotem oraz odbiór i utylizacja odpadów budowalnych zawierających azbest;
- budowa i modernizacja infrastruktury węzłów przesiadkowych i niskoemisyjnego transportu na obszarach wiejskich wchodzących w skład miejskich obszarów funkcjonalnych (MOF);
- cyfryzacja usług doradczych i Instytucji Otoczenia Biznesu;
- wsparcie inwestycji prywatnych w zakresie GOZ na obszarach wiejskich (w tym m.in. gromadzenie i wykorzystanie powtórne tzw. „szarej wody” oraz zbieranie wody opadowej z powierzchni zasklepionych i dachów).
oraz rozszerzenie terytorialnego wsparcia obszarów wiejskich poza zakres instrumentu RLKS oraz OSI wskazanych w programie.	Uwaga nieuwzględniona. 
Przedsiębiorstwa zlokalizowane na terenach wiejskich jak i miejskich mają obowiązek spełnić te same warunki wskazane w programie. Nie przewiduje się wydzielania alokacji wyłącznie dla przedsiębiorstw na terenach wiejskich czy też działających w branży rolnospożywczej.

Uwaga nieuwzględniona. Nabywanie nowych umiejętności i podnoszenie kompetencji osób spoza rynku pracy nie ogranicza się w FE SL wyłącznie do obszarów miejskich. Szczegółowe uwarunkowania wsparcia zostaną opracowane w dokumentach wdrażających.

Uwaga nieuwzględniona. Nie przewiduje się wsparcia modernizacji sieci elektroenergetycznych.

Uwaga nieuwzględniona. W zapisach FE SL nie ma ograniczenia dla potencjału B+R+I, w tym w uwzględnieniu rolnictwa 4.0 pod warunkiem zachowania linii demarkacyjnej pomiędzy programami szczebla regionalnego oraz krajowego. 

Uwaga nieuwzględniona. Poprawa efektywności energetycznej dla budynków jednorodzinnych planowana jest z poziomu krajowego jak np. z KPO i uzupełniająco z FENiKS.

Uwaga nieuwzględniona. Planowany w FE SL system odbioru i unieszkodliwiania odpadów dotyczy odpadów komunalnych, zgodnie z linią demarkacyjną. 

Uwaga nieuwzględniona. Planowana w FE SL utylizacja odpadów innych niż komunalne dotyczy tych wskazanych w uwadze, czyli odpadów zawierających azbest. Z uwagi na niewielką planowaną alokację koncentrujemy wsparcie na odpadach azbestowych. 

Uwaga częściowo uwzględniona. 
Przewiduje się wsparcie zrównoważonej mobilności również na terenach wiejskich pod warunkiem, że wchodzą w skład miejskich obszarów funkcjonalnych.

Uwaga nieuwzględniona. Planowana w FE SL interwencja dotycząca cyfryzacji usług publicznych oferowana jest dla wszystkich podmiotów świadczących usługi na poziomie lokalnym, ponadlokalnym i regionalnym, w tym na usługi dla sektora rolno-spożywczego. Nie planuje się wsparcia na cyfryzacje IOB. 

Uwaga nieuwzględniona. GOZ planowany jest dla sektora MŚP i bez ograniczenia dla obszarów wiejskich. Projekty o charakterze GOZ np. dot. rozwijania recyklingu odpadów będą realizowane z poziomu regionalnego. Demarkacja z poziomem krajowym jak i warunki wsparcia zostaną określone w dokumentach wdrożeniowych. Natomiast projekty z zakresu zbierania wody opadowej stanowią element wsparcia zaplanowany w ramach działań retencyjnych, służących przeciwdziałaniu skutkom suszy. Propozycja zastosowania powtórnego wykorzystania tzw. „wody szarej” będzie rozpatrzona na etapie opracowania dokumentów wdrożeniowych.
Uwaga nieuwzględniona. W ramach FE SL całe województwo śląskie objęte jest instrumentem terytorialnym ZIT, zatem także gminy wiejskie. Dodatkowo, w FE SL zaplanowano wsparcie w ramach instrumentu RLKS dla interwencji z EFS+ oraz uzupełniająco jako tzw. instrument pośredni RLKS dla interwencji z EFRR. W uwzględnieniu zapisów KSRR w ramach środków z FE SL zaplanowano wsparcie OSI krajowych (miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze oraz obszary marginalizowane). Do tego w określonych obszarach, dla których wskazano szczególne potrzeby rozwojowe, zdefiniowane w Strategii Rozwoju Województwa (SRW), wsparcie zostanie skoncentrowane także dla OSI wynikających ze SRW. W związku z tak dużym nasyceniem Programu instrumentami terytorialnymi, obejmującymi także obszary wiejskie, nie ma potrzeby dalszego rozbudowywania instrumentów terytorialnych i tym samym fragmentacji systemu wdrażania FE SL.	
6.		Koniecpol	Zgłoszenie projektu w trybie pozakonkursowym, niekonkurencyjnym: "Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielnej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia"	Uwaga częściowo uwzględniona. Zgłoszony projekt zostanie poddany dokładnej analizie.	
7.		Polska Grupa Zbrojeniowa	Zgłoszenie pięciu projektów Spółek Grupy Kapitałowej PGZ z prośbą o ich uwzględnienie w TPST	Uwaga częściowo uwzględniona. Z uwagi na ograniczenia alokacji wprowadzono zasadę: 1 beneficjent - 1 projekt. Ustalenia w tym zakresie będą podejmowane na dalszym etapie prac. 	
8.		Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego	Postulaty Członków Związku odnoszące się do całości programu
1. W związku z nałożonymi wymogami Komisji Europejskiej dotyczącymi poziomów certyfikacji wydatków, zwłaszcza w odniesieniu do Funduszu Sprawiedliwej Transformacji, postulujemy o wspólne wypracowanie procedur w zakresie uproszczenia procesu wnioskowania, kryteriów oceny, wyboru do dofinansowania oraz realizacji projektów.
2. Wnioskujemy o zminimalizowanie wymogów dotyczących opracowywania dokumentów strategicznych, takich jak miejskie plany adaptacji do zmian klimatu, plany rozwoju dróg bądź innych planów czy strategii. Zwracamy również uwagę, że konieczność oceny zgodności/wynikania projektu ze zbyt dużej liczby dokumentów/planów może wpłynąć na brak możliwości realizacji wartościowych i gotowych do realizacji projektów.
3. Wymóg opracowywania kolejnych dokumentów strategicznych a także skomplikowane zasady ich przyjmowania – jak w przypadku rekomendowanych procedur dotyczących Planów Zrównoważonej Mobilności Miejskiej, może istotnie utrudnić i opóźnić realizację celów jak i wdrażanie programów w perspektywie finansowej 2021-2027
4. Postulujemy  także o możliwie jak najszybsze prace w kierunku uszczegółowienia programu regionalnego oraz udostepnienie ich potencjalnym beneficjentom. Pozwoli to na przygotowanie inwestycji, przyspieszenie wdrażania i efektywną absorbcję środków.	Ad. 1 Uwaga o charakterze wdrożeniowym do wykorzystania na etapie tworzenia dokumentów uszczegóławiających.
Ad. 2 i 3 Uwaga częściowo uwzględniona. IZ zgadza się, że należy dążyć do ograniczenia i ujednolicenia wymaganych dokumentów strategicznych. W ramach roboczych prekonsultacji wielokrotnie podnoszono postulat, że rolę dokumentu strategicznego w zakresie dróg gminnych/powiatowych mógłby pełnić SUMP i lub Strategia ZIT, itp. W projekcie programu wskazano, że SUMP może być przyjmowany przez właściwy organ stanowiący miasta/MOF (np. rada miasta, zgromadzenie związku międzygminnego itp.).
Ad. 4 Przyjęto do wiadomości.	
9.		Okręgowa Izba Przemysłowo-Handlowa w Tychach	Rekomendacje po konferencji "Bezpieczeństwo i transformacja energetyczna Polski i UE. Kierunki, wyzwania, ryzyka, niezbędne działania"
1. Umożliwić wytwórcom energii dostarczanie energii elektrycznej linią bezpośrednio do klienta końcowego, uproszczenie procedur administracyjnych, umożliwienie wymiany sąsiedzkiej bez dodatkowych nakładów i narzutów.
2. Wdrożenie systemu dodatkowych preferencji dla Gwarancji pochodzenia zielonej energii uwzględniając zużycie własne. Zwiększenie zachęt dla wytwórców OZE, którym skończył się okres wsparcia a mają potencjał zwiększenia produkcji.
3. Promować gospodarkę energetyczną z użyciem pomp ciepła wykorzystujących energię odnawialną uzyskiwaną z powietrza, wody lub ziemi, a także z różnych procesów przemysłowych. Jasne i proste premiowanie rozwiązań zwiększających efektywność energetyczną.
4. Wprowadzić możliwość współużytkowania dystrybucyjnych zasobów energetycznych przez klastry energii, np. przez dzierżawę fragmentów sieci. Odejście od centralizacji systemu na rzecz jego rozproszenia. Zwiększenie współpracy oraz określenie jasnych dam na styku OSD – wytwórca – klaster.
5. Wprowadzić kwalifikację energii elektrycznej i ciepła wytwarzanych z paliw alternatywnych jako recykling energii. Zapewnić standaryzację paliw alternatywnych.
6. Rozwój infrastruktury ładowania pojazdów, wprowadzenie korzystnych rozwiązań preferencji podatkowych zakupu i eksploatacji pojazdów elektrycznych.
7. Ułatwienie handlu energią ze źródeł odnawialnych. Zaproponowanie przejrzystych procedur, ram regulacyjnych i dostępności do rynku energii rozproszonej.
8. Wprowadzić preferencje dla zielonego wodoru w lokalnych układach odzyskiwania i magazynowania energii.
9. Wprowadzić mechanizmy wspierające wyposażanie prosumenckich instalacji PV funkcjonujących w modelu opustowym w magazyny energii i systemy zarządzania.
10. Wprowadzić dofinansowanie dla ogólnopolskiego programu promującego budowę prosumenckich źródeł do 50kWp.
11. Utworzyć ogólnopolską bazę danych o instalacjach prosumenckich, w kształcie podobnym do bazy powstałej w ramach programów Mój Prąd. Pozwoli to na lepsze i dokładniejsze działania planistyczne na poziomie gmin i społeczności energetycznych typu klastry energii.	Ad. 1. Temat wykracza poza FESL.
Ad 2. Temat wykracza poza FESL.
Ad 3. W projekcie FESL w efektywności energetycznej premiujemy projekty kompleksowe, zawierające elementy oze. Dodatkowo premiowane jest zwiększanie efektywności energetycznej poza minimalny próg 30%.
Ad 4. Temat wykracza poza FESL.
Ad 5. Temat wykracza poza FESL.
Ad 6. W projekcie FESL w priorytecie III Mobilne Śląskie dopuszcza się finansowanie infrastruktury ładowania pojazdów pod warunkiem, że nie można jej sfinansować ze środków prywatnych. Dodatkowo przy zakupie np. autobusów zeroemisyjnych można realizować część dotyczącą infrastruktury do ich zasilania/tankowania.
Ad 7. Temat wykracza poza FESL.
Ad 8. Temat wykracza poza FESL.
Ad 9. W projekcie FESL wprowadzono możliwość tworzenia magazynów energii dla istniejących instalacji.
Ad 10. Temat wykracza poza FESL.
Ad 11. Temat wykracza poza FESL.	

Zestawienie uwag i wniosków zgłoszonych w trakcie konsultacji społecznych do projektu prognozy oddziaływania na środowisko projektu programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027
Lp.	Zgłaszający	subregion	Część dokumentu	nr str.	Treść uwagi	Uzasadnienie uwagi	Odniesienie się do uwagi	
1.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	110	Należy zweryfikować użyte w opracowaniu stwierdzenie dot. organu realizującego Państwowy Monitoring Środowiska (PMŚ) tj. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach
Nowelizacja ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska z 2018 r. (ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 1479) zmieniła uwarunkowania realizacji zadań Państwowego Monitoringu Środowiska. W myśl nowych przepisów zasoby i zadania PMŚ realizowane do końca 2018 r. przez wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska zostały przeniesione do Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska i tym samym od 1 stycznia 2019 r. zadania PMŚ są realizowane wyłącznie przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (GIOŚ).	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania	
2.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	251	Błąd literowy w słowie „MOBLINE”
„Realizacja przedsięwzięć przewidzianych w ramach Priorytetu 3. MOBLINE ŚLĄSKIE,…”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
3.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	256	Błąd literowy w słowie „drgań” w tekście:
„– może dochodzić do niekorzystnego wpływu na stan obiektów dziedzictwa kulturowego w postaci wzmożonych drań i pylenia, dlatego prace należy prowadzić z zachowaniem wszelkich regulacji oraz zasad obejmujących ochronę zabytków.”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
4.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	263	Błąd literowy w słowie „byłby”
„Kumulacja negatywnych oddziaływań Programu FE SL 2021-2027 z oddziaływaniami ze strony innych strategii może wystąpić w dwóch skalach: 
 skala bezpośrednich oddziaływań wynikających z realizacji działań inwestycyjnych w chwili, gdy realizowane byłby one w tym samym miejscu i w tym samym czasie; oddziaływania te będą miały charakter oddziaływań krótkoterminowych i przemijających.”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
5.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	265	Błąd literowy w słowie „MOBLINE”
„Realizacja przedsięwzięć przewidzianych w ramach Priorytetu 3. MOBLINE ŚLĄSKIE…”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
6.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	272	Błąd literowy w słowie „ŚLĄKIE” w tekście:
„Przewiduje się, że większość przedsięwzięć planowanych w ramach Priorytetu 6. ŚLĄSKIE DLA MIESZKAŃCA oraz Priorytetu 7. ŚLĄKIE BLIŻEJ OBYWATELI nie będzie wiązała się z negatywnym wpływem na środowisko.”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
7.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	305	Rozdział 3
Należy zweryfikować poprawność użytego w tekście słowa „przewróceniem”
„W odniesieniu do polityki zrównoważonego rozwoju UE projekt Planu TPST WSL 2030 obejmuje aspekty związane z poprawą jakości życia mieszkańców poprzez łączenie różnorodnych aspektów rozwojowych woj. śląskiego, zwłaszcza związanych z przewróceniem potencjału środowiskowego do stanu pierwotnego terenów zdegradowanych, w szczególności terenów poprzemysłowych i pogórniczych…” 	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
8.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	307	Str. 307
Rozdział 5
Należy zweryfikować poprawność użytego w tekście słowa „podgórniczych”
„W tej materii szczególne znaczenie mają działania edukacyjne i aktywizujące mieszkańców regionów podgórniczych, których wymiernym skutkiem będzie wzrost świadomości ekologicznej mieszkańców, zwiększona wrażliwość oraz troska o stan środowiska naturalnego regionu, w tym całego woj. śląskiego, …”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
9.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	330	Należy zweryfikować poprawność użytego w tekście odniesienia do sieci przesyłowych dwutlenku węgla.
W wierszu dotyczącym
Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1315/2013 z dnia 11 grudnia 2013 r. w sprawie unijnych wytycznych dotyczących rozwoju transeuropejskiej sieci transportowej i uchylające decyzję nr 661/2010/UE 
„Przyczynienie się do zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska, między innymi poprzez włączenie energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych do sieci przesyłowej oraz poprzez rozwój inteligentnych sieci energetycznych i sieci przesyłowych dwutlenku węgla.”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
10.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	331	Należy zweryfikować poprawność użytego w tekście odniesienia do sieci przesyłowych dwutlenku węgla.
W wierszu dotyczącym
Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z dnia 11 grudnia 2013 r. nr 1316/2013 ustanawiające instrument Łącząc Europę, zmieniające rozporządzenie (UE) nr 913/2010 oraz uchylające rozporządzenia (WE) nr 680/2007 i (WE) nr 67/2010 
„- Przyczynienie się do zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska, między innymi poprzez włączenie energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych do sieci przesyłowej oraz poprzez rozwój inteligentnych sieci energetycznych i sieci przesyłowych dwutlenku węgla.”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
11.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	333	Należy zweryfikować poprawność użytego w tekście słowa „restoracje”.
W wierszu dotyczącym
Komunikatu Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno - Społecznego i Komitetu Regionów, Strategia „od pola do stołu” Na rzecz sprawiedliwego, zdrowego i przyjaznego dla środowiska systemu żywnościowego, COM(2020)381 
„- Restorację naturalnego środowiska UE i transformację co najmniej 30% obszaru lądów i mórz UE w efektywnie zarządzane obszary chronione, żeby odwrócić negatywny trend utraty bioróżnorodności.”	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
12.		Departament Ochrony Środowiska, Ekologii i Opłat Środowiskowych, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego	nie dotyczy	 	334	Należy zweryfikować poprawność użytego w tekście słowa „klajstrów”.
W wierszu:
Polityka ekologiczna państwa 2030 – strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej 
„Określone są tu kierunki działań, które otrzymają wsparcie takie jak: inwestycje związane ze zwiększeniem udziału OZE, modernizację systemów elektrociepłowni, elektrowni i ciepłowni w celu zmniejszenia emisji zanieczyszczeń, rozwój transportu niskoemisyjnego, zmniejszenie strat energii związanych z jej przesyłem oraz rozwój klajstrów energii i transformacji gmin w samowystarczalne energetycznie.” 	 	Uwaga uwzględniona. W treści dokumentu dokonano stosownego sprostowania.	
13.		Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Katowicach	nie dotyczy	 	71	Niezależnie od powyższego informuję, że przedstawione na rys. 3 „Korytarze ekologiczne na obszarze województwa śląskiego” szlaki migracyjne nie odzwierciedlają rzeczywistego przebiegu ponadlokalnych korytarzy ekologicznych na terenie województwa śląskiego. Należy zatem wskazać, które z wymienionych na stronie 71 prognozy oddziaływania na środowisko szlaki migracyjne przedstawiono na rys. 3, bądź uzupełnić rysunek o pozostałe przebiegi korytarzy ekologicznych na terenie województwa.	 	Uwaga uwzględniona. Przeprowadzono uzupełniające analizy i opracowano zaktualizowany opis.