Zarząd Województwa Śląskiego

„Program Zapobiegania Nadwadze                     i Otyłości w Województwie Śląskim                   na lata 2015-2020”

	                                                        Katowice, 2016 r.

Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej 
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego 
ul. Ligonia 46, 40-037 Katowice
telefony: +48 (32) 77 40 953, 954
fax: +48 (32) 77 40 906
adres e-mail: wydz.zdrowia@slaskie.pl
Dyrektor Wydziału: Barbara Daniel
Zastępca Dyrektora Wydziału ds. Restrukturyzacji i Ochrony Zdrowia: Marek Piekarski

Opracowanie:
Referat Polityki Społecznej i Promocji Zdrowia:
Jarosław Malik – Kierownik Referatu 
Michał Lorek – inspektor
Jolanta Kizling – główny specjalista 
Sabina Heller – inspektor

Redakcja:
Barbara Daniel – Dyrektor Wydziału Zdrowia i Polityki Społecznej

Konsultacja medyczna:
prof. dr hab. n. med.  Przemysława Jarosz-Chobot - Konsultant Wojewódzki w dziedzinie diabetologii

Zdjęcia na okładce: Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego w Katowicach.
Spis treści

I.    Wstęp	5
II.   Podstawa prawna Programu	6
III.  Zgodność Programu z dokumentami o charakterze strategicznym	8
IV. Opis problemu zdrowotnego	10
V.  Epidemiologia	…...13
        1. Dzieci i młodzież w wieku 0 – 18 lat, u których stwierdzono otyłość w latach 2008-2013……………14
2. Dzieci i młodzież w wieku 0 – 18 lat, u których stwierdzono otyłość w latach 2004-2008                                w województwie śląskim…….…………………………………………………………..……17
VI. Cel Programu	25
VII. Adresaci Programu	30
VIII. Harmonogram	31
IX.    Kosztorys 	33

                           

         „Zdrowy duch w zdrowym ciele.”

    Juwenalis

			

Wstęp

Zamiłowanie do tłustego i słodkiego pożywienia nie jest wyłącznie znakiem współczesnych czasów, charakteryzowało ono już naszych przodków. Wysokokaloryczne pożywienie było niezbędne i pożądane w kulturach pierwotnych ze względu, iż było niezbędne do życia. Współcześnie zdobycie każdej ilości pożywienia jest możliwe bez większego wysiłku fizycznego, więc skłonność do wysokokalorycznych produktów, rozwinięte setki lat temu, sprawia, że mieszkańcy zamożnych krajów najczęściej jedzą nadmierne ilości pokarmu. Producenci żywności chętnie wykorzystują te biologicznie uwarunkowane preferencje,                   a reklamy telewizyjne intensywnie promują mocno przetworzoną żywność o wątpliwych walorach odżywczych.
Otyłość należy do jednych z najpoważniejszych chorób cywilizacyjnych XXI wieku.                    Co gorsze, z otyłością borykają się już nie tylko osoby dorosłe, ale zjawisko to dotyczy także coraz większej liczby dzieci i młodzieży. Brak kontroli nad tym, w jaki sposób odżywiają się dzieci i młodzież sprawia, że problem nadwagi i otyłości wśród młodego pokolenia stale narasta. Dlatego tak istotną kwestią jest opracowanie działań edukacyjnych wpływających   na wykształcenie trwałych nawyków prozdrowotnych.	 
Nie pozostając obojętnym wobec problemu jakim jest wzrost występowania nadwagi                      i otyłości wśród dzieci i młodzieży oraz mając na uwadze inspirowanie i promowanie rozwiązań służących profilaktyce oraz promocji zdrowia Zarząd Województwa Śląskiego postanowił opracować i wdrożyć dokument pt.: „Program Zapobiegania Nadwadze                     i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020”.
Przedmiotowy projekt kładzie duży nacisk na profilaktykę i promocję zdrowia, która będzie realizowana na wielu płaszczyznach zarówno poprzez Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego jak i organizacje pozarządowe oraz instytucje zajmujące się problematyką zdrowia publicznego. 
Wieloprzyczynowy charakter epidemii nadwagi i otyłości wymaga podejmowania                   i wprowadzania jak największej liczby inicjatyw na poziomie lokalnym i regionalnym.                                Bowiem dzięki takim przedsięwzięciom możliwe jest zwiększenie świadomości społecznej               w kwestii prawidłowych nawyków żywieniowych oraz wymiernych korzyści płynących              z aktywnego spędzania wolnego czasu.

Podstawa prawna Programu

Samorząd Województwa Śląskiego funkcjonuje w oparciu o ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r.        o samorządzie województwa (Dz. U. z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.). Zgodnie z art. 14 ust. 1 przytoczonego aktu prawnego „Samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim określone ustawami”, w tym zgodnie z pkt 2 ww. artykułu zadania w zakresie promocji i ochrony zdrowia. Zadania wymienione w przedmiotowym przepisie to zadania               o charakterze wojewódzkim, czyli takie, których odbiorcą lub adresatem jest mieszkaniec                z terenu województwa.
Zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.) przez promocję zdrowia rozumie się „działania umożliwiające poszczególnym osobom i społeczności zwiększenie kontroli nad czynnikami warunkującymi stan zdrowia i przez to jego poprawę, promowanie zdrowego stylu życia oraz środowiskowych i indywidualnych czynników sprzyjających zdrowiu”.
Jeżeli zadania z zakresu promocji i ochrony zdrowia przybiorą postać szeregu zaplanowanych działań to stanowią wtedy program zdrowotny lub program polityki zdrowotnej. Różnica pomiędzy ww. pojęciami dotyczy realizatora, którym w przypadku programu zdrowotnego, jest Narodowy Fundusz Zdrowia, a w przypadku programu polityki zdrowotnej - minister               lub jednostka samorządu terytorialnego. Odnosząc się do definicji programu zdrowotnego                lub programu polityki zdrowotnej, o których mowa w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r.                   o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 581 z późn. zm.) należy zwrócić uwagę na zapis, iż są to dokumenty zakładające „zespół zaplanowanych i zamierzonych działań z zakresu opieki zdrowotnej”. Poprzez opiekę zdrowotną można rozumieć ogół środków mających na celu zapobieganie i leczenie chorób    w tym, także świadczenia opieki zdrowotnej. 
Można zatem wnioskować, iż skoro przepisy prawa dają możliwość realizacji świadczeń medycznych w ramach programów zdrowotnych lub programów polityki zdrowotnej                      to zadania z zakresu promocji zdrowia stanowić powinny przede wszystkim działania                      o charakterze edukacyjnym, informacyjnym i zapobiegawczym. 
Podział na programy zdrowotne, programy polityki zdrowotnej oraz promocję zdrowia ustawodawca akcentuje również w art. 114  ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r.                        o działalności leczniczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.): „Podmiot wykonujący działalność leczniczą może otrzymać środki publiczne z przeznaczeniem na realizację zadań w zakresie programów polityki zdrowotnej, programów zdrowotnych i promocji zdrowia”. Poprzez wyodrębnienie z pojęcia programu zdrowotnego i programu polityki zdrowotnej pojęcia promocji zdrowia w kontekście ww. artykułu ustawodawca wskazuje na dwie różne kategorie działań.
Jak zatem rozumieć działania z zakresu promocji zdrowia skoro możliwość wykonywania świadczeń medycznych przypisano do programów zdrowotnych i programów polityki zdrowotnej?
Przez promocję zdrowia rozumie się proces umożliwiający jednostkom i grupom społecznym zwiększenie kontroli nad uwarunkowaniami zdrowia w celu poprawy ich stanu zdrowia,             oraz sprzyjający rozwijaniu zdrowego stylu życia, a także kształtowaniu innych czynników prowadzących do zdrowia.
Promocja zdrowia odwołuje się także do profilaktyki wczesnej, której celem jest utrwalanie prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia. Stanowi także rozwinięcie przyjętego międzynarodowego ustalenia, że zdrowie jest podstawowym prawem każdego człowieka                 oraz bogactwem społeczeństwa. 
Reasumując „Program Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim                       na lata 2015-2020” będzie realizowany na podstawie:
- art. 14 ust. 1 dnia 5 czerwca 1998 r. ustawy o samorządzie województwa (Dz. U. z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.) w zakresie działań Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego,
oraz:
- ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jednolity: Dz. U. z 2016r., poz. 239 z późn. zm.)
- art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2015r. poz. 618 z późn. zm.) w zakresie działań podmiotów leczniczych.
- uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego w sprawie przyjęcia Programu współpracy Województwa Śląskiego z organizacjami pozarządowymi na dany rok kalendarzowy                     w zakresie działań organizacji pozarządowych.

Zgodność Programu z dokumentami                                    o charakterze strategicznym

„Program Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” zgodny jest z następującymi dokumentami o charakterze strategicznym:
1. „Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015” – załącznik do uchwały nr 90/2007 Rady Ministrów z dnia 15 maja 2007 r. 
Jest to dokument strategiczny odnoszący się do całości problemów zdrowotnych Polski. Celem dokumentu jest zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzących do poprawy stanu zdrowia, a tym samym jakości życia Polaków.                           NPZ stwarza możliwość wpływu na działania innych sektorów w zakresie zdrowia i stanowi narzędzie do wspólnych działań w zakresie zdrowia publicznego.
 „Program Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” wpisuje się w:
- Cel operacyjny 3 Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowotnej żywności oraz zmniejszenie występowania otyłości.
Autorzy NPZ zwracają uwagę na zwiększające się występowanie przewlekłych chorób niezakaźnych, do których należą choroby układu krążenia, niektóre rodzaje nowotworów złośliwych i cukrzyca typu 2. Najważniejszymi czynnikami ryzyka są w tym przypadku: wysokie ciśnienie krwi, wysokie stężenie cholesterolu w surowicy. Przyczyniają się do tego: zbyt małe spożycie owoców i warzyw, nadwaga i otyłość, brak aktywności fizycznej i palenie tytoniu.
Do najważniejszych zadań służących poprawie stanu zdrowia obywateli w ww. zakresie wskazano m. in. stałe upowszechnianie zasad prawidłowego żywienia w tym szczególnie              w szkołach i upowszechnianie wiedzy o składzie i wartości odżywczej produktów żywnościowych oraz o znakowaniu żywności w celu umożliwienia konsumentom dokonania świadomego wyboru. 
- Cel operacyjny 4 Zwiększenie aktywności fizycznej ludności.
Polskie społeczeństwo cechuje niska aktywność fizyczna. Można szacować, że zaledwie około 30% dzieci i młodzieży oraz 10% dorosłych uprawia formy ruchu, których rodzaj                     i intensywność obciążeń wysiłkowych zaspokajają potrzeby fizjologiczne organizmu.                 Jak wynika z analiz, podstawową przyczyną takiego stanu rzeczy jest niska świadomość                w zakresie potrzeb sportu i rekreacji. Zmianę tego stanu rzeczy mogą przynieść: programy uaktywniające społeczeństwo, promocja rekreacyjnej aktywności ruchowej, oddziaływanie                 na pozytywną ocenę walorów aktywności ruchowej.
Jako zadania służące zwiększeniu aktywności fizycznej obywateli wymienia się                           m. in. inspirowanie samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych oraz różnych instytucji do wdrażania programów zwiększenia aktywności ruchowej, wprowadzanie atrakcyjnych form motywowania ludzi do zwiększania własnej aktywności fizycznej oraz kształtowanie nawyków jej utrzymywania.
Jako jednego z realizatorów ww. celów operacyjnych wskazano administrację samorządową.

2. „Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego Śląskie 2020+” – dokument przyjęty przez Sejmik Województwa Śląskiego uchwałą Nr IV/38/2/2013 z  dnia 1 lipca 2013 r.
Strategia stanowi plan działania samorządu województwa określający wizję rozwoju, cele oraz główne sposoby ich osiągania w kontekście występujących uwarunkowań                               w perspektywie 2020 r. Strategia zgodnie z zaleceniami krajowej polityki rozwoju pogłębia podejście terytorialne do zagadnienia rozwoju województwa.
„Program Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” zgodny jest z:
- Celem operacyjnym: B.1. Poprawa kondycji zdrowotnej mieszkańców województwa.
Kierunek działań 3. Stworzenie systemu profilaktyki zdrowotnej, w tym działania na rzecz ograniczania chorób i uzależnień cywilizacyjnych oraz promocja zdrowego i aktywnego trybu życia, z uwzględnieniem zmian demograficznych. 

Zakłada się, iż realizacja „Programu Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” podniesie świadomość mieszkańców regionu w zakresie zdrowego stylu życia i odżywiania, co będzie stanowiło efekt realizacji celów wskazanych               w ww. dokumentach.

Opis problemu zdrowotnego

Życie organizmu zwierzęcego czy też ludzkiego bez funkcji spełnianej przez tkankę tłuszczową jest niemożliwe. Tkanka tłuszczowa stanowi rodzaj samo-regenerującego się akumulatora energetycznego. Odkładanie energii w postaci tłuszczów odbywa się po każdym posiłku. Jeżeli odkładanie tłuszczów przeważa ilościowo nad zużyciem energii w ciągu dostatecznie długiego czasu pojawia się otyłość - patologiczne zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej w organizmie, wynikające z zaburzenia stanu odżywienia. Nadwaga natomiast jest stanem poprzedzającym otyłość, której ryzyko powikłań jest mniejsze, a wyjście                      z choroby dużo łatwiejsze. Otyłość sama w sobie może prowadzić do śmierci, jednak powoduje również wiele chorób, które stanowią zagrożenie życia, a mianowicie: nadciśnienie tętnicze, zawał mięśnia sercowego, udar mózgu, zatorowość płucną, zwyrodnienie kręgosłupa, kamicę żółciową, depresję, cukrzycę typu 2.
Rysunek nr 1  
Tkanka tłuszczowa.
                                  
Problem nadmiernej masy ciała u dzieci jest trudny do zdefiniowania, gdyż otyłość przez wielu rodziców nie jest uważana za chorobę lub problem. Sposób żywienia dzieci nie tylko kształtuje i uczy prawidłowych nawyków żywieniowych, ale wpływa na ich zdrowie i rozwój. Spożywanie zbyt dużych porcji, nieregularność posiłków, a przede wszystkim przekraczanie zapotrzebowania na tłuszcze i cukry może prowadzić do nadmiernej masy ciała oraz rozwoju chorób cywilizacyjnych.
U 5% dzieci i młodzieży z nadmierną masą ciała otyłość ma związek z chorobami układu dokrewnego (np. niedoborem hormonu wzrostu, niedoczynnością tarczycy), zespołami uwarunkowanymi genetycznie. U pozostałych 95% nadwaga i otyłość są wynikiem przekarmienia, czyli spożywania większej liczby kalorii, niż wynosi zapotrzebowanie organizmu. Za otyłość u dorosłych uważa się sytuację, gdy tkanka tłuszczowa stanowi więcej niż 20% całkowitej masy ciała u mężczyzn  i 25% u kobiet. 
Rozwijająca się otyłość w dzieciństwie wywołuje bardzo poważne konsekwencje w postaci zaburzenia funkcji wielu narządów dziecka. Większy wskaźnik BMI (Body Mass Index) sprzyja między innymi wcześniejszemu dojrzewaniu, a także może być przyczyną zespołu policystycznych jajników u dziewcząt i hipogonadyzmu u chłopców.  
Otyłość u dzieci i młodzieży ma wiele negatywnych skutków:
•	zaburzenia układu oddechowego,
•	stłuszczenie wątroby i innych narządów wewnętrznych,
•	indukcja rozwoju cukrzycy typu 2,
•	nieprawidłowości ortopedyczne,
•	zaburzenia psychiczne.
Leczenie chorych zależy od wieku i stopnia nadwagi lub otyłości. Terapia ma na celu zmniejszenie wagi pacjenta oraz jej stabilizację, poprawę sprawności i aktywności fizycznej oraz ogólnej kondycji organizmu.
Z badań Instytutu Żywności i Żywienia im. prof. dra med. A. Szczygła w Warszawie wynika, że pierwsze śniadanie przed wyjściem do szkoły zjada jedynie 55% uczniów. Tylko 42% uczniów zabiera ze sobą do szkoły drugie śniadanie. Dzieci najczęściej kupują słodycze                   i spożywają  je przynajmniej raz dziennie (tak postępuje 26% uczniów). Na drugim miejscu  są napoje słodzone (kupuje je 20% dzieci) oraz chipsy, chrupki i paluszki (14% dzieci),                     a następnie ciastka oraz pieczywo cukiernicze (13% dzieci). Jogurty, mleko, owoce oraz kanapki kupuje w sklepikach jedynie 1-2% uczniów.

Właściwe nawyki żywieniowe kształtuje się od najmłodszych lat. Prawidłowo skomponowana dieta jest istotna zwłaszcza w żywieniu dzieci, które rosną i rozwijają się. Dlatego też, zarówno niedożywienie, jak i nadwaga oraz otyłość to najważniejsze problemy współczesnego społeczeństwa. Zapobieganie im jest niezbędnym elementem działań mających na celu zmniejszenie zapadalności na przewlekłe choroby niezakaźne w Polsce.
Organizm człowieka genetycznie zaprogramowany został na aktywny styl życia. Ruch stymuluje nie tylko rozwój fizyczny i motoryczny, ale też funkcjonalny i psychiczny. Pomimo, iż ruch jest biologiczną potrzebą organizmu ludzkiego dzisiejszy siedzący tryb życia doprowadził do niedoboru ruchu – hipokinezji. 
Aktywność fizyczna dzieci jest niewystarczająca. W dni powszednie 43% uczniów szkół podstawowych od 2 do 4 godzin dziennie spędza przed komputerem lub na odrabianiu lekcji oraz na innych czynnościach niewymagających wysiłku fizycznego. Aż 17% uczniów przeznacza na ww. czynności więcej niż 4 godziny, a 38% do 2 godzin. Prawie 40% uczniów wykazuje niską wytrzymałość biegową. Ponad 30% młodzieży wykazuje słabą (poniżej przeciętnej) siłę ramion, drugie tyle ma słabe mięśnie brzucha, a 20% wykazuje obniżony poziom gibkości, czyli nie jest elastyczna. 
Światowe zalecenia dotyczące aktywności fizycznej dla dzieci i młodzieży według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO – World Health Organization) z 2010 r. mówią o tym, że:  
- dla dzieci i młodzieży w wieku 5-17 lat aktywność fizyczna powinna obejmować gry              i zabawy, zajęcia sportowe, aktywność typu komunikacyjnego, rekreacyjnego, wychowanie fizyczne lub inny zaplanowany wysiłek realizowany w środowisku rodzinnym, szkolnym     czy w społeczności lokalnej,
- dzieci i młodzież powinna podejmować codziennie wysiłek fizyczny o charakterze umiarkowanym i intensywnym trwający łącznie przynajmniej 60 minut dziennie, 
- dzienne dawki aktywności fizycznej przekraczające 60 minut przynoszą dodatkowe korzyści zdrowotne,
- większość dziennej aktywności ruchowej powinna mieć charakter aerobowy. Wysiłek           o dużej intensywności zwłaszcza ten wzmacniający mięśnie i układ kostny, powinien być podejmowany przynajmniej 3 razy w tygodniu. 

Epidemiologia

Według Światowej Organizacji Zdrowia na świecie żyje około 1,6 miliarda ludzi z nadwagą, osoby otyłe to 522 mln.
Jednym z największych  wskaźników osób dotkniętych otyłością charakteryzują się Stany Zjednoczone (ponad połowa dorosłych mieszkańców USA ma nadwagę).
Częstość występowania otyłości w Europie Wschodniej, Wschodniej części Morza Śródziemnego, Hiszpanii i Włoszech jest równie wysoka, co w Stanach Zjednoczonych, natomiast w Chinach, Japonii i części Afryki otyłość jest nadal stosunkowo rzadkim zjawiskiem. Jednak sytuacja w tych krajach zmienia się z roku na rok w związku ze zmianą nawyków żywieniowych.
W Polsce problem ten narasta systematycznie, co sytuuje kraj w czołówce państw borykających się z tym zagadnieniem. Wyraźnie zarysowuje się też tendencja do zwiększania odsetka dzieci z nadmierną wagą.
W badaniu Pol-MONICA występowanie nadwagi i otyłości w Polsce stwierdzono u ponad 65% kobiet i mężczyzn w średnim wieku, w tym otyłości u 30% kobiet i u 20% mężczyzn. Natomiast według danych badania NATPOL II szacuje się, że 53% dorosłych ma nadwagę lub otyłość (w populacji w wieku powyżej 45 lat – 77%).
Pod względem otyłości u dzieci i młodzieży Polska wyprzedziła wiele krajów zachodnich, takich jak Belgia, Holandia i Norwegia. Wykazało to badanie ENERGI przeprowadzone                   w 2010 r. w siedmiu państwach europejskich. Wskazują one, że najwięcej uczniów otyłych           i z nadwagą jest w Grecji, gdzie nadmierną masę ciała ma aż 44%  chłopców. Najmniej jest ich w Belgii około 17% i Norwegii 15%.
Z badań wynika, że tempo w jakim przybywa otyłych dzieci i nastolatków w kraju jest wyższe, niż przewidywano. W 1971 r. było w Polsce 10% chłopców i 8,5% dziewcząt                       z nadwagą i otyłością. W 2005 r. ich odsetek zwiększył się odpowiednio do 21%  i 15%.

Według badań Instytutu Żywności i Żywienia  im. prof. dra med. A. Szczygła w Warszawie odsetek dzieci i młodzieży ogółem z nadwagą  i otyłością w Polsce w 1995 r. wynosił niecałe 9 %, a w 2000 r. już ponad 11%. W kolejnych latach również  systematycznie wzrastał.

Tabela nr 1
Dzieci i młodzież w wieku 0 – 18 lat w województwie śląskim, u których stwierdzono otyłość w latach 2008-2013. Liczby bezwzględne i współczynnik na 100 000 ludności.

Rok	Liczby bezwzględne	Współczynnik na 10 000 ludności	
	Osoby, 
u których stwierdzono schorzenie  ogółem	W tym: osoby, 
u których stwierdzono schorzenie po raz pierwszy 
w okresie sprawozdawczym	Osoby, 
u których stwierdzono schorzenie  ogółem	W tym: osoby, 
u których stwierdzono schorzenie po raz pierwszy 
w okresie sprawozdawczym	

2008
	13 861	2221	146,5	23,2	

2009
	14 018	2233	151,0	23,8	

2010
	13 907	2147	152,3	23,3	

2011

	13 787	2130	151,0	23,1	

2012
	13 302	1872	149,9	21,0	

2013
	13 066	1935	149,3	22,0	

Źródło: Opracowanie sporządzone na podstawie sprawozdania MZ-11 – roczne sprawozdanie                                       o działalności i pracujących w podstawowej ambulatoryjnej opiece zdrowotnej przez Oddział Analiz                             i Statystyki Medycznej, Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki.

Sporządzenie analizy i porównania danych dotyczących nadwagi  i otyłości wśród dzieci i młodzieży w Polsce utrudnia brak regularnie prowadzonych, reprezentatywnych badań. Opublikowane dane epidemiologiczne dotyczą w większości badań, które były prowadzone w pojedynczych miejscowościach lub obejmowały wybrane regiony kraju. 
Instytut Matki i Dziecka w Warszawie, cyklicznie co 4 lata w ramach międzynarodowego projektu, przeprowadza w Polsce badanie Health Behawior School-aged Children (HBSC), które ocenia zachowania zdrowotne oraz samoocenę, w tym również w odniesieniu do masy ciała dzieci i młodzieży.
Z raportu badań HBSC przeprowadzonych w 2010 r. wynika, że wg. wartości referencyjnych IOTF, 18,3% dzieci w wieku 11-12 lat ma nadwagę, a 3,4 % jest otyłych. W przedziale wiekowym 13-14 lat 14,9% ma nadwagę, 3,4% otyłość natomiast w przedziale 15-16 lat 11,6% nadwagę i 2,7% otyłość. Wśród młodzieży 17-18 letniej 10,9%  ma nadwagę a 2,5% otyłość. Problem nadwagi i otyłości częściej dotyczy chłopców niż dziewcząt.
Zgodnie z wartościami referencyjnymi WHO 2007 wynika, że w przedziale wiekowym 11-12 nadwagę ma 13,8% polskich dzieci a otyłość 14,7%. Wśród 13-14-latków 10,6% ma nadwagę a 10,3% otyłość. Najmniejszy odsetek nadwagi i otyłości występuje         u młodzieży 17-18 letniej, gdzie 7,8% ma problem z nadwagą a 5% z otyłością.

Z kolei dane z projektu „Olaf” 2007-2010 – badania przeprowadzone przez Instytut „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie wskazują, że 18,6% przebadanych chłopców                  i 14,5% dziewczynek cierpi na nadwagę lub otyłość. W przedziale wiekowym 7-18 lat, odsetek polskich dzieci, mających problem z nadmierną masą ciała wynosi 20%. 
Ponadto, wykazano, że najczęściej problem z nadwagą i otyłością mają dzieci mieszkające             w miastach powyżej 500 tys. mieszkańców (szczególnie, gdy oboje rodzice pracują)                         i na wsi (tam, gdzie rodzice trudnią się rolnictwem). 
Wśród chłopców nadwagę ma aż 20% jedynaków. Takie sytuacje występują dwa razy rzadziej u chłopców posiadających trójkę rodzeństwa. U dziewczynek różnica jest mniejsza ale też wyraźna. Nadwagę ma 15% jedynaczek i 9% posiadających rodzeństwo. Nawyki                w grupie rówieśniczej rozprzestrzeniają się bardzo szybko, stąd też jeśli dziecko przebywa             w otoczeniu rówieśników, którzy mają nadmierna masę ciała, po pewnym czasie ono także zaczyna przybierać na wadze. To samo dotyczy dzieci, których rodzice mają problemy                  z nadwagą i otyłością.
Nadwaga i otyłość dotyczy około 22% chłopców i 18% dziewczynek w szkołach podstawowych, w gimnazjach odsetek ten jest nieco niższy, tj. odpowiednio 15% i 12%. Wśród uczniów szkół ponadgimnazjalnych, nadmierną masę ciała posiada 17% chłopców        i 10% dziewcząt. Największy odsetek dzieci z nadwagą i otyłością zamieszkuje                      w województwie mazowieckim (18,9%), lubuskim (17,9%), dolnośląskim (17,7%)                        oraz kujawsko-pomorskim (17,6%), natomiast sytuacja najlepiej przestawia się                               w województwie świętokrzyskim (12,6%), małopolskim (13,5%), lubelskim (14,1%)                       i podkarpackim (14,3%).

Z kolei, badania Instytutu Żywności i Żywienia im. prof. dra med. A. Szczygła w Warszawie przeprowadzone w maju i czerwcu 2013 r. wspólnie z Akademią Wychowania Fizycznego                      w Warszawie są jeszcze bardziej alarmujące - wykazały, że aż 28% chłopców i 22% dziewcząt w ostatnich klasach szkoły podstawowej ma nadwagę lub jest otyłych. Badania, dotyczyły m.in. aktywności fizycznej oraz sprawności dzieci i młodzieży. Objęto nimi 1494 uczniów szkół podstawowych i 1500 gimnazjalistów w 16 województwach.

Badania przeprowadzone w województwie śląskim w 2001 roku wśród dzieci w wieku 7-9 lat z zastosowaniem wskaźnika BMI wykazały otyłość u 3,2% ogółu badanych dzieci                (w tym u 3,3% dziewcząt i u 2,5% chłopców), nadwagę zaś u 7,4% ogółu dzieci                            (w tym u 8,5% dziewcząt i u 5,8% chłopców). Łącznie nadwaga i otyłość występowały u 11% ogółu badanych dzieci, w tym u 11,8% dziewcząt oraz u 8,3% chłopców.
Po podziale na grupy wiekowe 7-, 8- i 9-latków otyłość stwierdzono odpowiednio                     u 3,2%, 2,2% i 3,98% (w tym u 3,9% dziewcząt i u 2,5% chłopców). Nadwaga występowała          u  2,9% dziewcząt  7-letnich, u 10,9% dziewcząt 8-letnich, 12,7% dziewcząt 9-letnich                 oraz u 3,0% chłopców 7-letnich, 5,0% chłopców 8-letnich i u 10,8% chłopców 9-letnich.
Częstość występowania nadwagi (łącznie z otyłością) była istotnie wyższa u dziewcząt 14,4% w porównaniu z chłopcami 8,3%. Nie zaobserwowano istotnych różnic częstości występowania nadwagi i otyłości w zależności od wieku w grupie chłopców, natomiast                w grupie dziewcząt występował istotny wzrost częstości występowania otyłości z wiekiem, tzn. istotnie więcej było otyłych dziewcząt w wieku 9 lat niż w wieku 7 lat.

Tabela nr 2
Dzieci i młodzież w wieku 0 – 18 lat, u których stwierdzono otyłość w latach 2004-2008 w województwie śląskim. Liczby bezwzględne.

Wyszczególnienie	Razem dzieci i młodzież w wieku 0 – 18 lat, u których stwierdzono otyłość E- 65  –  E-68
	
	2004	2005	2006	2007	2008	
Województwo śląskie ogółem	11 321	12 717	12 580	13 775	13 861	
w tym powiaty:						
będziński	203	252	263	260	338	
bielski	332	496	475	523	535	
bieruńsko-lędziński	232	274	240	251	248	
cieszyński	353	401	411	434	474	
częstochowski	482	519	510	455	511	
gliwicki	677	731	660	631	668	
kłobucki	380	441	439	423	491	
lubliniecki	136	162	169	176	174	
mikołowski	108	144	161	190	236	
myszkowski	151	169	183	198	302	
pszczyński	208	203	225	283	357	
raciborski	385	326	326	354	333	
żywiecki	516	534	628	751	644	
rybnicki	28	44	105	142	157	
tarnogórski	285	255	321	442	382	
wodzisławski	334	368	354	416	434	
zawierciański	317	333	324	416	403	
Miasta na prawach powiatu:						
Bielsko-Biała	302	310	324	377	426	
Bytom	173	232	291	335	329	
Chorzów	110	286	245	248	239	
Częstochowa	273	358	347	382	468	
Dąbrowa Górnicza	440	396	451	426	349	
Gliwice	375	576	330	640	519	
Jastrzębie-Zdrój	340	357	343	378	360	
Jaworzno	690	712	609	593	496	
Katowice	881	926	909	867	776	
Mysłowice	131	88	85	232	110	
Piekary Śląskie	229	312	182	188	93	
Ruda Śląska	680	886	961	973	982	
Rybnik	204	320	237	264	241	
Siemianowice Śląskie	126	164	180	143	288	
Sosnowiec	404	427	447	479	547	
Świętochłowice	132	141	26	47	47	
Tychy	264	244	248	277	352	
Zabrze	391	296	524	521	488	
Żory	49	34	47	60	64	

Źródło: Opracowano na podstawie  Raportów o stanie zdrowia mieszkańców województwa śląskiego                           z lat 2010 – 2014 Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach – Wydział Nadzoru Nad Systemem Opieki Zdrowotnej.

Według powyższych danych o stanie zdrowia dzieci i młodzieży w województwie śląskim,             w wieku 0-18 lat, będących pod opieką lekarza podstawowej opieki  zdrowotnej w latach 2004-2008, najwięcej przypadków otyłości odnotowano w powiatach bielskim, częstochowskim i żywieckim. W przypadku miast na prawach powiatu w czołówce znalazły się Gliwice, Jaworzno, Katowice, Ruda Śląska, Sosnowiec oraz Zabrze. Natomiast najmniejszą liczę dzieci i młodzieży z otyłością stwierdzono w powiatach: rybnickim, lublinieckim i mikołowskim oraz w miastach: Żory, Świętochłowice i Mysłowice. 
W okresie maj-listopad 2014 r. pracownicy Śląskiego Uniwersytetu Medycznego                       w Katowicach przeprowadzili badanie wśród dzieci w szkołach podstawowych w mieście Piekary Śląskie. Celem przedsięwzięcia była charakterystyka nawyków żywieniowych                    i aktywności fizycznej wśród dzieci w wieku 11-13 lat.
W ramach badania rozdano respondentom, tj. dzieciom oraz ich rodzicom 500 papierowych kwestionariuszy. Ankieta zawierała 34 pytania dotyczące nawyków żywieniowych, form spędzenia wolnego czasu, aktywności fizycznej dzieci i rodziców oraz pomiarów antropometrycznych badanych. W wyniku badania otrzymano 276 kwestionariuszy, z których do analizy statystycznej zakwalifikowano 203 prawidłowo wypełnionych. Spośród 203 przebadanych dzieci:
- 105 stanowili chłopcy (51,72%),
- 98 stanowiły dziewczynki (48,28%).
Najliczniejszą grupę stanowiły dzieci w wieku 11 oraz 12 lat.
Na podstawie pomiarów antropometrycznych i wyliczonych wskaźników BMI (Body Mass Index) zawartych w ankietach możliwe stało się określenie stopnia odżywienia badanych dzieci. Prawidłową masę ciała w stosunku do wzrostu i płci odnotowano u 43,35% badanych. Problem otyłości dotyczył prawie 26% chłopców i ponad 14% dziewczynek. Nadwagą dotkniętych było ponad 17% chłopców i 16% dziewczynek.
W związku z powyższym, ponad 36% badanych dzieci miało problem z nadwagą                        i otyłością. 
Ankieta dostarczyła danych na temat nawyków żywieniowych dzieci. Pytania dotyczyły częstotliwości i jakości spożywanych posiłków oraz korzystania z jedzenia typu „fast-food”.
Zgodnie z zasadami racjonalnego żywienia respondenci powinni spożywać 5 posiłków dziennie, z czego warunek ten spełniła w grupie badanych osób niewiele - ponad 35%.

Wykres nr 1
Posiłki spożywane przez dzieci objęte badaniem w ciągu doby.

Źródło: Charakterystyka nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej wśród dzieci szkolnych w wieku                  od 11 do 13 lat w mieście Piekary Śląskie, Paweł Jonczyk, Magdalena Potempa, Dariusz Kajdaniuk, Medycyna Metaboliczna, 2015 r., tom XIX, nr 2.

Około 66,01% dzieci (65,31% dziewczynek i 66,67% chłopców) przed wyjściem do szkoły zjada codziennie pierwsze śniadanie w domu. 64,04% respondentów (70,41% dziewczynek                    i 58,10% chłopców) codziennie na przerwie w szkole zjada drugie śniadanie. Znacząca cześć badanych konsumuje codziennie obiad (85,22%) i kolację (91,63%).
W zakresie jakości i rodzaju posiłków należy stwierdzić, iż ilość spożywanych przez dzieci owoców i warzyw jest nieodpowiednia: zaledwie 4,43% ankietowanych zjada                           ich 5 i więcej na dobę.

Wykres nr 2
Częstość spożywania owoców i warzyw w ciągu dnia przez badaną grupę uczniów.

Źródło: Charakterystyka nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej wśród dzieci szkolnych w wieku                   od 11 do 13 lat w mieście Piekary Śląskie, Paweł Jonczyk, Magdalena Potempa, Dariusz Kajdaniuk, Medycyna Metaboliczna, 2015 r., tom XIX, nr 2.

Ponadto, około 85% badanych uczniów kilka razy w tygodniu jada mięso, a 54% spożywa ryby przynajmniej raz w tygodniu. Zaledwie 50% uczniów codziennie pije mleko lub jego przetwory (np. jogurty). Autorzy ankiety zamieścili w kwestionariuszu pytania dotyczące spożycia przez dzieci słodyczy i słonych przekąsek. Wynika z nich, iż blisko 58% uczniów (52,04% dziewczynek i 62,86% chłopców) konsumuje kilka razy w tygodniu słodycze                lub inne przekąski, natomiast 26% dzieci spożywa ww. produkty codziennie.
Powyższe dane korespondują z odpowiedziami uczniów dotyczącymi zakupów w sklepikach szkolnych. Wynika z nich, iż najczęściej kupowanymi produktami są słodycze (28,57%)                i słone przekąski (7,39%). Owoce lub warzywa kupuje zaledwie 0,49% uczestników ankiety.

Wykres nr 3
Najczęściej kupowane przez badanych uczniów produkty w sklepikach szkolnych. 

Źródło: Charakterystyka nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej wśród dzieci szkolnych w wieku                 od 11 do 13 lat w mieście Piekary Śląskie, Paweł Jonczyk, Magdalena Potempa, Dariusz Kajdaniuk, Medycyna Metaboliczna, 2015 r., tom XIX, nr 2.

W trakcie badania uzyskano także informacje na temat korzystania przez dzieci z punktów gastronomicznych typu „fast-food”. Wynika z nich, iż:
- 65,02% ankietowanych korzysta z tego typu jedzenia rzadziej niż raz w miesiącu,
- 25,12% ankietowanych je posiłki w barach „fast-food” rzadziej niż raz w tygodniu,
- 8,88% badanych korzysta z „fast-food” przynajmniej raz w tygodniu,
- 0,49 ankietowanych konsumuje niezdrową żywność typu „fast-food” codziennie. 

„fast-food”
Jedzenie produkowane za pomocą przemysłowych technologii z użyciem dużych ilości tłuszczów, cukru, soli i innych przypraw bogatokalorycznych. Posiłki tego typu                            są „prefabrykowane” w celu szybkiego przygotowania, sprzyjają otyłości, miażdżycy                   i znacznie pogarszają wyniki leczenia. Należy je zupełnie wykluczyć z diety osób z nadwagą i otyłością.

Na podstawie przeprowadzonych badań otrzymano informacje dotyczące aktywności fizycznej dzieci, a także preferowanej formy spędzania wolnego czasu.
Jak wynika z analizy, 60,20% dziewczyn oraz 46,67% chłopców preferuje w ramach wolnego czasu ruch na „świeżym powietrzu” (np.: zabawy z rówieśnikami, jazda                   na rowerze, spacery). Dodatkowe zajęcia sportowe poza lekcjami wychowania fizycznego               w szkole wybiera 26,66% chłopców i 23,47% dziewczynek. Z kolei odpoczynek bierny, np.: oglądanie telewizji, gry komputerowe lub czytanie książek preferuje 16,33% dziewczynek oraz 26,67% chłopców.

Wykres nr 4
Formy spędzania wolnego czasu wskazane przez badanych uczniów.

Źródło: Charakterystyka nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej wśród dzieci szkolnych w wieku                    od 11 do 13 lat w mieście Piekary Śląskie, Paweł Jonczyk, Magdalena Potempa, Dariusz Kajdaniuk, Medycyna Metaboliczna, 2015 r., tom XIX, nr 2, str. 48.

Na pytanie: „Czy któreś z rodziców wspólnie ze swoim dzieckiem trenuje jakiś sport?”                  aż 73,40% respondentów odpowiedziało przecząco. Większość rodziców więc                         nie zachęca swoich dzieci do większej niż przeciętna aktywności fizycznej.

Podsumowanie badania

Uczniowie biorący udział w badaniu posiadają niewłaściwe nawyki żywieniowe.                           Do najczęstszych błędów żywieniowych zalicza się głównie nadmierne spożycie wysokokalorycznych produktów spożywczych (słodycze, słone przekąski)                                  oraz niewystarczające przyjmowanie takich produktów jak warzywa, owoce, ryby, mleko                i jego przetwory. Dodatkowo, badane dzieci nie poświęcają wystarczającej ilości czasu                           na aktywność fizyczną. Tymczasem ruch jest jedną z podstawowych potrzeb człowieka. Okres dzieciństwa jest szczególny, ponieważ wtedy właściwa ilość czasu poświęconego                na aktywność ruchową umożliwia prawidłowy rozwój fizyczny dziecka. Jest zatem równie ważnym czynnikiem co odpowiednia dieta. 
Nie bez znaczenia jest udział mediów w aspekcie ogólnie pojętego zdrowego trybu życia. Wszechobecne reklamy produktów spożywczych najczęściej „niezdrowych”, które otaczają młodych ludzi, nieustannie zachęcają do ich zakupu. Młodzi ludzie często pod wpływem przekazu medialnego dokonują zakupu różnych produktów spożywczych często                          nie odczuwając głodu.
Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, iż edukacja jest bardzo ważnym aspektem, który będąc nieobecnym, nie zmieni nawyków żywieniowych i stylu życia. Świadomość rodziców, co do istoty utrzymania prawidłowej masy ciała oraz wiedza na temat prawidłowych nawyków żywieniowych może już dużo zmienić.

Wnioski dotyczące danych epidemiologicznych:
1. Analiza danych dotyczących problemu otyłości ze szczególnym uwzględnieniem dzieci               i młodzieży pokazuje, iż jest to jeden z poważniejszych problemów zdrowotnych województwa śląskiego. 
2. Niepokojące dane dotyczące niewłaściwych nawyków żywieniowych dzieci oraz niskiej aktywności fizycznej wymagają podjęcia skutecznych działań profilaktycznych zmierzających do zmiany ww. tendencji.
W związku z powyższym, zasadne jest opracowanie i wdrożenie „Programu Zapobiegania Nadwadze  i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020”.

Cel Programu

1. Cel główny

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia, zdrowie publiczne jest to zorganizowany wysiłek społeczny, realizowany głównie przez wspólne działania instytucji publicznych, mający na celu polepszenie, promocję, ochronę i przywracanie zdrowia ludności.
W związku z powyższym, Zarząd Województwa Śląskiego opracował „Program Zapobiegania Nadwadze  i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” w celu:

Poprawy stanu zdrowia społeczności województwa śląskiego poprzez podjęcie skutecznych działań z zakresu promocji i profilaktyki zdrowia ukierunkowanych na zmniejszenie występowania nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży. 

Powyższy cel planuje się osiągnąć poprzez:

Kształtowanie postaw i zachowań prozdrowotnych związanych z prawidłowym żywieniem, odpowiednią jakością żywności i aktywnością fizyczną poprzez organizację różnych inicjatyw.

W nawiązaniu do rozdziału II Programu pt.: „Podstawa prawna programu” działania  Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, będą realizowane w oparciu o art. 14 ust. 1 dnia 5 czerwca 1998 r.  o samorządzie województwa (Dz. U. z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.), który jako jedno z zadań województwa wymienia zadania z zakresu promocji i ochrony zdrowia.
Celem promocji zdrowia jest dążenie nie tylko do upowszechnienia w społeczeństwie zachowań korzystnych dla zdrowia ale przede wszystkim ukształtowanie świadomej                      i aktywnej postawy człowieka, chcącego zadbać o swoje zdrowie, zdolnego by pokonywać związane z tym przeszkody oraz wykorzystywać dostępne zasoby.
Zakłada się, iż właściwie realizowane działania promujące zachowania prozdrowotne przyczyniają się do zahamowania wzrostu zachorowań na daną jednostkę chorobową.
Promocja zdrowia to pojęcie, które uzupełnia się z pojęciem profilaktyki zdrowotnej czyli działaniami mającymi na celu zapobieganie chorobom, poprzez ich wczesne wykrycie                   i leczenie.
Wyróżnia się następujące fazy profilaktyki:
•	profilaktyka wczesna – utrwalanie prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia.
•	profilaktyka pierwotna (I fazy) – zapobieganie chorobom poprzez kontrolowanie czynników ryzyka.
•	profilaktyka wtórna (II fazy) – zapobieganie konsekwencjom choroby poprzez                 jej wczesne wykrycie i leczenie (przesiewowe badanie skriningowe).
•	profilaktyka III fazy – zahamowanie postępu choroby oraz ograniczenie powikłań.
Z uwagi na fakt, iż w ramach „Program Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” nie będą realizowane świadczenia medyczne, promocja zdrowia będzie uzupełniona przez profilaktykę wczesną oraz pierwotną (profilaktyka I fazy).
Mając na uwadze, iż głównymi przyczynami otyłości i nadwagi są nieprawidłowe nawyki żywieniowe oraz mała aktywność fizyczna szczególny nacisk podczas opracowywania materiałów profilaktycznych należy położyć na podkreślenie znaczenia prawidłowej diety,                         sportu oraz zdrowego trybu życia.
Główną grupą docelową w przedmiotowym zagadnieniu będą :
- dzieci w okresie szkolnym (6-12 lat),
- młodzież nastoletnia (12-16 lat).
Podczas realizacji działań planuje się nawiązanie współpracy z Regionalnym Ośrodkiem Metodyczno-Edukacyjnym METIS w Katowicach oraz Wojewódzką Stacją Sanitarno-Epidemiologiczną w Katowicach.
Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny METIS w Katowicach jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli, działającą w oparciu o oświatowe i samorządowe akty prawne na terenie całego województwa śląskiego. Placówka posiada akredytację Śląskiego Kuratora Oświaty.
Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Katowicach (WSSE) to instytucja wykonująca zadania z zakresu zdrowia publicznego, poprzez sprawowanie kontroli i nadzoru nad warunkami higieny w różnych dziedzinach życia, w tym poprzez promocję zdrowia.

Założony cel planuje się osiągnąć poprzez organizację różnego rodzaju działań związanych                  z promocją zdrowia, które stanowić będą katalog otwarty. Przedmiotowe rozwiązanie pozwoli na swobodny dobór rozwiązań adekwatnych do sytuacji epidemiologicznej oraz grupy docelowej. Biorąc pod uwagę współcześnie wykorzystywane narzędzia do skutecznego promowania postaw prozdrowotnych należy wskazać na opracowanie i produkcję różnego typu materiałów profilaktycznych (np.: ulotki, kampanie społeczne, broszury, filmy, „gadżety” i inne) oraz organizację spotkań (warsztaty, konferencje). Aby osiągnąć wysoki poziom merytoryczny ww. przedsięwzięć nie wyklucza się szerokiej współpracy i konsultacji z różnego rodzaju instytucjami, podmiotami oraz osobami zaangażowanymi w problematykę nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży.

Zadania do realizacji:
1.    Opracowanie i druk  materiałów profilaktycznych poświęconych problematyce otyłości                i nadwagi.  
2.    Bieżąca dystrybucja materiałów wśród grup docelowych.

Zakładane efekty:
Opracowanie materiałów profilaktycznych o wysokiej jakości merytorycznej i przystępnej szacie graficznej. Dotarcie z przekazem o szkodliwości nieprawidłowego odżywiania i braku aktywności fizycznej do jak najszerszej grupy odbiorców.

Monitoring i ewaluacja:
1. Ilość opracowanych materiałów.
2. Ilość przekazanych materiałów profilaktycznych.
3. Liczba osób, którym przekazano materiały,
4. Liczba inicjatyw profilaktycznych.

Włączenie w miarę możliwości w działania o charakterze promocji zdrowia organizacji pozarządowych i podmiotów leczniczych

Zgodnie z Programu współpracy Województwa Śląskiego z organizacjami pozarządowymi na rok 2016. Działania Samorządu Województwa Śląskiego mają na celu rozwiązywanie problemów o charakterze społeczno-gospodarczym oraz zaspokajanie zbiorowych potrzeb mieszkańców regionu. W procesie tym szczególną rolę odgrywają organizacje pozarządowe, głównie fundacje i stowarzyszenia. Współpraca Województwa Śląskiego z podmiotami niezaliczanymi do sektora finansów publicznych opiera się na wspieraniu tych podmiotów               w realizowaniu zadań publicznych w celu skuteczniejszego i efektywniejszego działania                 na rzecz mieszkańców oraz rozwoju regionu. Działania z zakresu ochrony i promocji zdrowia, w które wpisuje się przeciwdziałanie nadwadze i otyłości wśród dzieci i młodzieży mogą przybrać postać otwartego konkursu ofert lub tzw. „małego grantu” czyli oferty złożonej                w trybie pozakonkursowym.
Nawiązanie współpracy z organizacjami pozarządowymi poprzez współfinansowanie zaproponowanych przez  fundacje i stowarzyszenia projektów poświęconych promowaniu zdrowego trybu życia i odżywiania (np.: druk ulotek, broszur, organizacja konferencji, warsztatów, szkoleń itp.) to nie tylko otwarcie na inicjatywy oddolne mieszkańców regionu ale również stworzenie możliwości finansowania wielu wartościowych i kreatywnych projektów. 

Zgodnie z art. 114  ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej                   (Dz. U. z 2016 r. poz. 618 z późn. zm.) podmiot wykonujący działalność leczniczą może otrzymać środki publiczne z przeznaczeniem na realizację zadań w zakresie programów polityki zdrowotnej, programów zdrowotnych i promocji zdrowia, w tym na zakup aparatury     i sprzętu medycznego oraz wykonanie innych inwestycji koniecznych do realizacji tych zadań.
Ww. artykuł był przedmiotem analizy, z której wynika,  iż podmioty lecznicze mogą w trybie pozakonkursowym ubiegać się o środki finansowe z przeznaczeniem na promocję zdrowia rozumianą jako działania o charakterze edukacyjnym.
Szeroki wachlarz działań jakie może podjąć podmiot leczniczy w ramach promocji zdrowia pozwala na dostosowanie zadań na jakie można uzyskać dotację do własnych potrzeb, profilu jednostki i jej możliwości.
Wydział ZD oceni jakość oraz charakter planowanych przez podmioty lecznicze przedsięwzięć, które będą stanowić podstawę do przyznana dotacji na promocję zdrowia. 

Zadania do realizacji:
1. Organizacja konkursu lub naboru wniosków w zależności od określonych na dany rok potrzeb.
2.   Ocena złożonych ofert a następnie udzielenie dotacji.
3.   Rozliczenie przekazanych dotacji.
4.   Ocena efektów działań podjętych przez podmioty lecznicze.

Zakładane efekty:
Dofinansowanie z budżetu Województwa Śląskiego przedsięwzięć o wysokim poziomie merytorycznym. 

Monitoring i ewaluacja:
1. Ilość udzielonych dotacji.
2. Ilość zorganizowanych przedsięwzięć.
3. Ilość osób, do których skierowano działania.
4. Wysokość wykorzystanych środków z dotacji.

Adresaci Programu

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U.                     z 2015 r. poz. 1392 z późn. zm.) „mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową”.
W związku z powyższym, działania podejmowane w ramach Programu będą skierowane              do mieszkańców województwa śląskiego i realizowane na jego terenie.                              Główną grupą adresatów „Programu Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” są:
- dzieci,
- młodzież.
Ponadto, w ramach Programu będą prowadzone działania edukacyjne skierowane do:
- rodziców,
- pracowników systemu oświaty,
- osób zawodowo zajmujących się pracą z dziećmi i młodzieżą. 
Zakłada się, iż edukacja i promocja zdrowia kierowana do bezpośrednich adresatów Programu (dzieci i młodzieży) zostanie uzupełniona przez działania realizowane wśród osób mających wpływ na wychowanie i kształtowanie postaw prozdrowotnych (rodzice, pracownicy systemu oświaty, osoby zawodowo zajmujące się pracą z dziećmi  i młodzieżą).
Włączenie w działania organizacji trzeciego sektora będzie stanowić uzupełnienie podejmowanych zadań w ramach „Programu Zapobiegania Nadwadze i Otyłości                           w Województwie Śląskim na lata 2015-2020”.
Ponadto, biorąc pod uwagę długi czasookres obowiązywania Programu, nie wyklucza się skierowania działań edukacyjno-profilaktycznych do innych adresatów jeśli będzie tego wymagała sytuacja epidemiologiczna.

Harmonogram

2015 r. - 2016 r.
−	opracowanie założeń do Programu.
−	opracowanie projektu Programu.
−	nawiązanie współpracy z partnerami.
−	przekazanie projektu Programu do partnerów celem konsultacji i analizy. 
−	przekazanie projektu Programu do Regionalnego Centrum Analiz i Planowania Strategicznego Wydziału Rozwoju Regionalnego tutejszego Urzędu celem uzyskania opinii.
−	opracowanie materiałów edukacyjno-profilaktycznych poświęconych problematyce otyłości.
−	wyłonienie w ramach zamówień publicznych podmiotu, który wyprodukuje                       ww. materiały.  

2017 r. - 2019 r.
−	przeprowadzenie różnego rodzaju inicjatyw promujących zdrowy styl życia                          i odżywiania wśród adresatów Programu.
−	włączenie w przedmiotowe działania podmiotów oraz osób zaangażowanych                     w problematykę nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży.
−	bieżąca analiza skuteczności podejmowanych działań

2020 r.
−	przeprowadzenie, przy współpracy z partnerami konferencji podsumowujących realizację Programu w latach 2017-2020.
−	przeprowadzenie różnego rodzaju inicjatyw promujących zdrowy styl życia                          i odżywiania wśród adresatów Programu.
−	włączenie w przedmiotowe działania instytucji, podmiotów oraz osób zaangażowanych w problematykę nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży.
−	bieżąca analiza skuteczności podejmowanych działań

Przedstawiony powyżej harmonogram stanowi jedynie propozycję działań do podjęcia                     w danym roku i tym samym wyznacza ogólne kierunki działań na poszczególne lata.
Z uwagi na długi, pięcioletni czasookres realizacji programu, nie wyklucza się modyfikacji harmonogramu poprzez wprowadzenie nowych zadań skutecznie przyczyniających się                 do propagowania zdrowego trybu życia, gdyż najważniejszym jest osiągnięcie rezultatów związanych z wdrożeniem Programu tj.  zmniejszenie występowania nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży. 

Kosztorys

Zarząd Województwa Śląskiego zabezpieczył na realizację w latach 2015-2020 „Programu Zapobiegania Nadwadze  i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” w budżecie Samorządu Województwa Śląskiego 900 000,00 zł.
Powyższa kwota została wprowadzona do Wieloletniej Prognozy Finansowej Województwa Śląskiego na lata 2015-2025 z limitem wydatków na dany rok:

Tabela nr 11
Budżet „Programu Zapobiegania Nadwadze i Otyłości w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” zgodnie                z WPF.

Rok	Limit wydatków na dany rok	
2016	100 000,00 zł	
2017	200 000,00 zł	
2018	200 000,00 zł	
2019	200 000,00 zł	
2020	200 000,00 zł	
RAZEM	900 000,00 zł	

Źródło: opracowanie własne.

Zakłada się, iż 900 000,00 zł to optymalna kwota na realizację działań w ramach Programu, która przyczyni się do realizacji założonych celów.