Zarząd Województwa Śląskiego

„Program Profilaktyki Chorób Płuc                                  w Województwie Śląskim                                 na lata 2015-2020”

                    

	          
Katowice 2016

Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej 
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego 
ul. Ligonia 46, 40-037 Katowice
telefony: +48 (32) 77 40 953, 954
fax: +48 (32) 77 40 906
adres e-mail: wydz.zdrowia@slaskie.pl
Dyrektor Wydziału: Barbara Daniel
Zastępca Dyrektora Wydziału ds. Restrukturyzacji i Ochrony Zdrowia: Marek Piekarski

Opracowanie:
Referat Polityki Społecznej i Promocji Zdrowia:
Jarosław Malik – Kierownik Referatu 
Michał Lorek – inspektor

Redakcja:
Barbara Daniel – Dyrektor Wydziału Zdrowia i Polityki Społecznej

Spis treści

I.    Wstęp	5
II.   Podstawa prawna Programu	7
III.  Zgodność Programu z dokumentami o charakterze strategicznym	9
IV. Opis problemu zdrowotnego	11
V.  Epidemiologia	15
1. Zgony według wybranych przyczyn w Polsce według województw w latach 2010-2012	15
2. Umieralność z powodu chorób układu oddechowego według wybranych przyczyn w Polsce	              w latach 1980, 1990, 2000, 2012 …………………………………………………………..18
3. Zachorowania i zgony na nowotwory złośliwe płuca w 2011r. według województw oraz           płci	19
4. Zapadalność i umieralność na gruźlicę w Polsce i w województwie śląskim	22
5.  Hospitalizacja mieszkańców województwa śląskiego	25
6.  Wnioski dotyczące danych epidemiologicznych	29
VI. Cel Programu	30
VII. Adresaci Programu	35
VIII. Harmonogram	36
IX.    Kosztorys	38

                           

„Dziś zadbaj o zdrowie, byś nie musiał                 o nim marzyć, gdy będziesz w niemocy.”

Pliniusz Starszy

			

Wstęp

Województwo śląskie to najbardziej uprzemysłowiony i zurbanizowany region w Polsce, bardzo dobrze skomunikowany z ogólnoeuropejską siecią transportową. Przedmiotowe cechy stanowią o unikalnej pozycji ekonomicznej województwa, która z kolei stwarza ogromne szanse rozwoju mieszkańców województwa.
Niestety, rozwijający się przemysł, szybkie tempo życia i związany z nim stres powoduje,                iż województwo śląskie jest również regionem, gdzie odnotowuje się stosunkowo wyższe     na tle innych województw kraju wskaźniki zapadalności i umieralności z powodu różnych chorób. 
Analizując dane dotyczące stanu zdrowia mieszkańców województwa śląskiego uwagę zwracają wysokie wskaźniki zapadalności i umieralności na choroby płuc, które są trzecią przyczyną zgonów po nowotworach oraz chorobach układu krążenia.
W odpowiedzi na powyższe, niepokojące dane Zarząd Województwa Śląskiego opracował                  i wdrożył w 2011 r. dokument pt. „Kierunki Walki z Gruźlicą w Województwie Śląskim              na lata 2011-2014”. Dokument, który został przyjęty przez Zarząd Województwa Śląskiego zakładał kompleksową walkę z gruźlicą płuc na terenie województwa poprzez:
1.	Utworzenie Regionalnego Referencyjnego Laboratorium Prątka w strukturze Centralnego Laboratorium znajdującego się w Zespole Wojewódzkich Przychodni Specjalistycznych w Katowicach. 
2.	Opracowanie i wdrożenie programu zdrowotnego pt.: „Wojewódzki Program Walki                     z Gruźlicą na lata 2011-2014” , który był programem zdrowotnym w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych  ze środków publicznych (Dz. U. z 2008r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.).
Powyższe cele zostały zrealizowane z pełnym powodzeniem. Zarząd Województwa Śląskiego przekazał Zespołowi Wojewódzkich Przychodni Specjalistycznych w Katowicach dotację            na wyposażenie placówki w specjalistyczny sprzęt medyczny, który zwiększył szybkość wykonywanych badań. Zakup sprzętu został sfinansowany ze środków budżetu Województwa Śląskiego, ponadto Zespół Wojewódzkich Przychodni Specjalistycznych w Katowicach rozpoczął rozmowy z Zakładem Mikrobiologii Krajowego Referencyjnego Laboratorium Prątka Gruźlicy Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie w sprawie przyznania laboratorium wyższego stopnia referencyjności, które zakończyły się sukcesem - jednostka otrzymała status Regionalnego Referencyjnego Laboratorium jesienią 2011 r.
Zgodnie z literą prawa program został przekazany do Agencji Oceny Technologii Medycznych w Warszawie w celu zaopiniowania. AOTM pozytywnie zaopiniował przedmiotowy projekt zwracając uwagę, iż odwołuje się do istotnego problemu z zakresu zdrowia publicznego. 
Ponadto, w opinii podkreślono, iż Program dostosowany jest do potrzeb lokalnej społeczności oraz zakłada nawiązanie współpracy z instytucjami, w których przebywają osoby najwyższego ryzyka zapadalności na gruźlicę.
Działania podejmowane w ramach programu skierowane były do osób przebywających                                      i zatrudnionych w placówkach pomocy społecznej oraz aresztach śledczych i zakładach karnych regionu. Należy podkreślić, iż są to miejsca gdzie rzadko przeprowadza się badania profilaktyczne realizowane w ramach programów zdrowotnych. Dzięki „Wojewódzkiemu Programowi Walki z Gruźlicą na lata 2011-2014” badaniami objęto osoby z grup wykluczonych społecznie, w których często rozwija się gruźlica lekooporna.                          W latach 2012-2014 podmioty wyłonione w drodze konkursu do realizacji badań profilaktycznych w kierunku gruźlicy przebadały 2527 osób z terenu województwa śląskiego.
Mając na uwadze powodzenie działań podjętych w ramach „Kierunków Walki z Gruźlicą                  w Województwie Śląskim na lata 2011-2014” oraz „Wojewódzkiego Programu Walki                         z Gruźlicą na lata 2011-2014” Zarząd Województwa Śląskiego postanowił wdrożyć „Program Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020”, który będzie stanowił kontynuację walki z chorobami o podłożu pulmonologicznym. 
Program przede wszystkim zakłada podjęcie działań ukierunkowanych nie tylko na gruźlicę ale także na inne choroby układu oddechowego. Przedmiotowe podejście stanowi kompleksową odpowiedź na współczesne problemy zdrowotne mieszkańców regionu ponadto, projekt kładzie duży nacisk na profilaktykę i promocję zdrowia, które będą realizowane na wielu płaszczyznach zarówno poprzez Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej jak i inne podmioty zajmujące się profilaktyką i promocją zdrowia.
Wysoka jakość merytoryczna konferencji czy też warsztatów skierowanych do osób mających styczność z grupami ryzyka zachorowań na choroby płuc, druk materiałów i publikacji profilaktycznych czy też inne skuteczne działania z pewnością przyczynią się do zapobiegania chorób płuc poprzez ich wczesne wykrycie i leczenie.

Podstawa prawna Programu

Samorząd Województwa Śląskiego funkcjonuje w oparciu o ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r.        o samorządzie województwa (Dz. U. z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.). Zgodnie z art. 14 ust. 1 przytoczonego aktu prawnego „Samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim określone ustawami”, w tym zgodnie z pkt 2 ww. artykułu zadania w zakresie promocji i ochrony zdrowia. Zadania wymienione w przedmiotowym przepisie to zadania               o charakterze wojewódzkim, czyli takie, których odbiorcą lub adresatem jest mieszkaniec                z terenu województwa.
Zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 15 kwietnia 2011r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.) przez promocję zdrowia rozumie się „działania umożliwiające poszczególnym osobom i społeczności zwiększenie kontroli nad czynnikami warunkującymi stan zdrowia i przez to jego poprawę, promowanie zdrowego stylu życia oraz środowiskowych i indywidualnych czynników sprzyjających zdrowiu”.
Jeżeli zadania z zakresu promocji i ochrony zdrowia przybiorą postać szeregu zaplanowanych działań to stanowią wtedy program zdrowotny lub program polityki zdrowotnej. Różnica pomiędzy ww. pojęciami dotyczy realizatora, którym w przypadku programu zdrowotnego jest Narodowy Fundusz Zdrowia, a w przypadku programu polityki zdrowotnej minister               lub jednostka samorządu terytorialnego. Odnosząc się do definicji programu zdrowotnego                lub programu polityki zdrowotnej, o których mowa w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r.                   o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.) należy zwrócić uwagę na zapis, iż są to dokumenty zakładające „zespół zaplanowanych i zamierzonych działań z zakresu opieki zdrowotnej”. Poprzez opiekę zdrowotną można rozumieć ogół środków mających na celu zapobieganie                  i leczenie chorób w tym, także świadczenia opieki zdrowotnej. 
Można zatem wnioskować, iż skoro przepisy prawa dają możliwość realizacji świadczeń medycznych w ramach programów zdrowotnych lub programów polityki zdrowotnej                      to zadania z zakresu promocji zdrowia stanowić powinny przede wszystkim działania                      o charakterze edukacyjnym, informacyjnym i zapobiegawczym. 
Podział na programy zdrowotne, programy polityki zdrowotnej oraz promocję zdrowia ustawodawca akcentuje również w art. 114  ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r.                        o działalności leczniczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.): „Podmiot wykonujący działalność leczniczą może otrzymać środki publiczne z przeznaczeniem na realizację zadań w zakresie programów polityki zdrowotnej, programów zdrowotnych i promocji zdrowia”. Poprzez wyodrębnienie z pojęcia programu zdrowotnego i programu polityki zdrowotnej pojęcia promocji zdrowia w kontekście ww. artykułu ustawodawca wskazuje na dwie różne kategorie działań.
Jak zatem rozumieć działania z zakresu promocji zdrowia skoro możliwość wykonywania świadczeń medycznych przypisano do programów zdrowotnych i programów polityki zdrowotnej?
Przez promocję zdrowia rozumie się proces umożliwiający jednostkom i grupom społecznym zwiększenie kontroli nad uwarunkowaniami zdrowia w celu poprawy ich stanu zdrowia, oraz sprzyjający rozwijaniu zdrowego stylu życia, a także kształtowaniu innych czynników prowadzących do zdrowia.
Promocja zdrowia odwołuje się także do profilaktyki wczesnej, której celem jest utrwalanie prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia. Stanowi także rozwinięcie przyjętego międzynarodowego ustalenia, że zdrowie jest podstawowym prawem każdego człowieka oraz bogactwem społeczeństwa. 
Reasumując „Program Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata                     2015-2020” będzie realizowany na podstawie:
- art. 14 ust. 1 dnia 5 czerwca 1998 r. ustawy o samorządzie województwa (Dz. U. z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.) w zakresie działań Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego,
oraz:
- ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jednolity: Dz. U. z 2016r., poz. 239 z późn. zm.)
- art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2015r. poz. 618 z późn. zm.) w zakresie działań podmiotów leczniczych.
- uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego w sprawie przyjęcia Programu współpracy Województwa Śląskiego z organizacjami pozarządowymi na dany rok kalendarzowy                     w zakresie działań organizacji pozarządowych.

Zgodność Programu z dokumentami                                    o charakterze strategicznym

„Program Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” zgodny jest z następującymi dokumentami o charakterze strategicznym:
1. „Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015” – załącznik do uchwały nr 90/2007 Rady Ministrów z dnia 15 maja 2007 r. 
Jest to dokument strategiczny odnoszący się do całości problemów zdrowotnych Polski. Celem dokumentu jest zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzących do poprawy stanu zdrowia, a tym samym jakości życia Polaków. NPZ stwarza możliwość wpływu na działania innych sektorów w zakresie zdrowia i stanowi narzędzie               do wspólnych działań w zakresie zdrowia publicznego.
- Cel strategiczny 6: Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności                    z powodu przewlekłych chorób układu oddechowego.
Autorzy NPZ zwracają uwagę na skalę problemu i zagrożenia związane zarówno z przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP) jak i innymi chorobami układu oddechowego. Zgodnie              z zapisami NPZ „realizacja wielu celów NPZ, takich jak m.in. zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu, ograniczenie zanieczyszczeń środowiska czy zwiększenie aktywności fizycznej, powinna pozwolić na osiągnięcie w ramach przedmiotowego celu strategicznego następujących efektów:
•	Zmniejszenie zapadalności na POChP,
•	Zmniejszenie chorobowości z powodu POChP,
•	Zmniejszenie umieralności z powodu POChP.
- Cel operacyjny 14: Usprawnienie wczesnej diagnostyki i czynnej opieki nad osobami zagrożonymi chorobami układu krążenia, udarami mózgowymi, nowotworami, powikłaniami cukrzycy, chorobami układu oddechowego oraz chorobami reumatycznymi, szczególnie przez działania podstawowej opieki zdrowotnej.
D. Choroby układu oddechowego 
Zadanie 5. Wspomaganie przez samorządy działań eliminujących narażenie na dym tytoniowy przez prowadzenie lokalnych programów edukacji, prewencji i wczesnej diagnostyki.
Jako jednego z realizatorów ww. celu operacyjnego wskazano administrację samorządową.

2. „Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego Śląskie 2020+” – dokument przyjęty przez Sejmik Województwa Śląskiego uchwałą Nr IV/38/2/2013 z  dnia 1 lipca 2013 r.
Strategia stanowi plan samorządu województwa określający wizję rozwoju, cele oraz główne sposoby ich osiągania w kontekście występujących uwarunkowań w perspektywie 2020r. Strategia zgodnie z zaleceniami krajowej polityki rozwoju pogłębia podejście terytorialne             do zagadnienia rozwoju województwa.
- Cel operacyjny: B.1. Poprawa kondycji zdrowotnej mieszkańców województwa.
Kierunek działań 3. Stworzenie systemu profilaktyki zdrowotnej, w tym działania na rzecz ograniczania chorób i uzależnień cywilizacyjnych oraz promocja zdrowego i aktywnego trybu życia, z uwzględnieniem zmian demograficznych. 

3. „Program Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu w Polsce. Cele                 i zadania na 2014-2018”.
Dokument został opracowany przez Ministra Zdrowia, aby podjąć działania związane                z redukcją zagrożeń dla zdrowia wynikających z palenia tytoniu w Polsce. Jako główny                cel Programu wskazano ograniczenie ekspozycji na dym tytoniowy (w odniesieniu                        do czynnego i biernego palenia tytoniu) w społeczeństwie polskim. Cele szczegółowe:
- Zwiększenie wiedzy na temat szkodliwości palenia wyrobów tytoniowych wśród dzieci             i młodzieży.
- Zapobieganie zwiększaniu się liczby osób rozpoczynających palenie.
Założenia oraz cele zawarte w Programie są zgodne z zapisami Ramowej Konwencji Światowej Organizacji Zdrowia o Ograniczeniu Używania Tytoniu (Framework Convention on Tobacco Control, FCTC), która powstała w celu zapobiegania szerzeniu się epidemii palenia tytoniu na świecie.

Zakłada się, iż realizacja „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim               na lata 2015-2020” podniesie świadomość mieszkańców regionu w zakresie zdrowego stylu życia oraz przyczyni się do ograniczenia występowania chorób układu oddechowego,                          co będzie stanowiło efekt realizacji celów wskazanych w ww. dokumentach.

Opis problemu zdrowotnego

Układ oddechowy (łac. systema respiratorium) to zespół narządów umożliwiających organizmowi oddychanie. Integralnym elementem układu jest narząd oddechowy - jednostka anatomiczno-czynnościowa służąca wymianie gazowej - dostarczaniu do organizmu tlenu                i wydalaniu zbędnych produktów przemiany materii, którym jest m.in. dwutlenek węgla. 
Najbardziej rozwinięty układ oddechowy u ssaków składa się z:
1. Dróg oddechowych:
- jama nosowa – służy do ogrzewania powietrza, oczyszczania (obecność w nosie włosków                i komórek z rzęskami wychwytującymi nieczystości) i nawilżania (obecność śluzu);
- gardło, krtań, tchawica, oskrzela - stanowią drogę, którą powietrze dociera do płuc. 
2. Narządów oddechowych:
- pęcherzyki płucne - zachodzi w nich wymiana gazowa (za pomocą dyfuzji). Cienkie ścianki pozwalają na sprawną wymianę gazową. Są również oplecione licznymi naczyniami włosowatymi. W płucach jest bardzo dużo pęcherzyków, aby zwiększyć wydajność oddechową.
Pośrednio do układu oddechowego zalicza się także układ krwionośny, który transportuje krew do tkanek.                                                  
Choroby układu oddechowego to wszystkie schorzenia obejmujące drogi oddechowe                  lub z nimi związane. Fizjologicznie dzieli się je na choroby:
1. Obstrukcyjne (obturacyjne) czyli związane ze zmniejszonym przepływem powietrza                  w płucach (przewlekła obturacyjna choroba płuc, astma oskrzelowa, mukowiscydoza, rozstrzenie oskrzeli, zespoły dyskinezy rzęsek drzewa oskrzelowego, zapalenie oskrzeli).
2. Restrykcyjne czyli powodujące zmniejszenie czynnościowej pojemności płuc (choroby śródmiąższowe płuc, sarkoidoza, pylice płuc, zapalenia naczyń płucnych, gruźlica, krzemica, rozsiew nowotworowy). 
Podział anatomiczny wyróżnia choroby górnego i dolnego odcinka układu oddechowego,               a także śródmiąższowe i naczyniowe choroby płucne.
Zmiany nowotworowe, mogą wystąpić również w drogach oddechowych, lub też w miąższu płucnym bądź w opłucnej. Należy podkreślić, że nowotwory układu oddechowego stają się              w ostatnich latach najczęstszą przyczyną śmierci spośród nowotworów, szczególnie wśród palaczy tytoniu.
Zarówno wśród kobiet, jak i szczególnie wśród mężczyzn obserwuje się w ostatnich latach dramatyczny wzrost ich występowania, niewspółmierny do innych nowotworów.
Obecnie związek występowania nowotworów w układzie oddechowym z paleniem tytoniu uważa się za w pełni udowodniony.  Około 90% chorych na raka płuc to palacze. Mimo to: 
- w dalszym ciągu ¼ społeczeństwa nałogowo pali papierosy,
- tylko 35% palaczy chce podjąć próbę porzucenia nałogu,
- co czwarty Polak przyznaje, że pali w obecności dzieci, a co ósmy pali w obecności kobiet w ciąży,
- aż 18% osób w wieku 15-19 lat narażona jest na bierne palenie na terenie placówek edukacyjnych,
- tylko 31% palaczy zetknęło się z informacjami na temat rzucania palenia u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, a 37% Polaków nigdy nie zetknęła się z żadną informacją na temat możliwości rzucenia palenia. 

Badania przeprowadzone przez TNS Polska pozwalają na stworzenie wizerunku dzisiejszego palacza: 
- w większości nie planuje rzucić palenia (65%), ani nie podejmował w ostatnim roku prób rzucenia palenia (71%),
- 59% zaczęło palić między 15 a 19 rokiem życia,
- 53% wśród osób bezrobotnych, to codzienni palacze, 
- 49% osób palących, pali co najmniej paczkę papierosów dziennie, 
- 42% to osoby o niskim dochodzie (do 1500 zł w gosp. domowym), 
- 40% osób, które oceniają swoją sytuację finansową jako złą, to regularni palacze, 
- 30% osób z wykształceniem podstawowym oraz 34% osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym, to regularni palacze, 
- częściej palaczami są mężczyźni niż kobiety (31% wobec 18%). 

Przyjmuje się również, że ponad 50% nowotworów układu oddechowego u niepalących jest wywołanych tzw. paleniem biernym, tzn. wdychaniem dymu tytoniowego (nikotyny)                      z otoczenia osób palących tytoń. Bierne palenie jest szczególnie niebezpieczne dla niemowląt, dzieci, kobiet ciężarnych i płodów. Na całym świecie, około 600 tys. osób niepalących zmarło w 2011 roku z powodu narażenia na bierne palenie. 75% zgonów wynikających z biernej ekspozycji na dym tytoniowy dotyczy kobiet i dzieci (Tobacco Atlas 2012). Tym bardziej alarmujące jest, że w blisko 40% domów Polaków, pali się tytoń. Większość palaczy deklaruje również, że zdarza im się palić w obecności osób niepalących, w tym w obecności dzieci i kobiet w ciąży.

Także wdychanie par wielu substancji chemicznych drażniących błonę śluzową dróg oddechowych oraz powietrza zanieczyszczonego dymem oraz cząsteczkami pyłu, zwłaszcza azbestowego, uważa się za dalsze czynniki sprzyjające powstawaniu nowotworów w układzie oddechowym.

Często występującą chorobą układu oddechowego jest przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) czyli zespół chorobowy charakteryzujący się postępującym i nieodwracalnym ograniczeniem przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Ograniczenie to jest wynikiem                    choroby małych dróg oddechowych i zniszczeniem miąższu płucnego (rozedmy) o różnym nasileniu i jest najczęściej związane z odpowiedzią zapalną ze strony układu oddechowego  na szkodliwe pyły i substancje, z jakimi chory ma do czynienia w ciągu swojego życia. Najczęstszą przyczyną POChP jest narażenie na dym tytoniowy, ale też inne czynniki, takie jak substancje drażniące z powietrza oraz stany wrodzone.
Objawy są niespecyficzne, dominuje duszność. Rozpoznanie stawia się na podstawie badania spirometrycznego. Leczenie ma charakter objawowy. POChP jest chorobą nieuleczalną,                a wszelkie działania lekarskie mają na celu spowolnienie procesu chorobowego i poprawę komfortu życia pacjenta.

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem najstarszych chorób układu oddechowego  jest gruźlica. Do połowy XIX wieku nie znano przyczyn tej choroby, dopiero w 1882 roku                niemiecki uczony Robert Koch odkrył prątki gruźlicy. Odkrycie to umożliwiło naukowcom poznanie budowy, fizjologii i strategii życiowej prątków, co z kolei zapoczątkowało prace prowadzące do znalezienia skutecznych metod niszczenia prątków.
Gruźlica atakuje najczęściej płuca, lecz może się również umiejscowić w innych organach takich jak: mózg, nerki, układ moczowo-płciowy. Źródłem zakażenia najczęściej jest chory            na gruźlicę tzw. prątkujący. Człowiek chory w czasie kaszlu, kichania, śmiechu                   lub mówienia rozpyla w swoim otoczeniu kropelki zawierające prątki. W czasie spokojnego mówienia kropelki unoszą się na odległość około 30 cm. Kropelki wydobywające się z dróg oddechowych ulęgają natychmiastowemu wyparowaniu, a drobne ich resztki po utracie wody przechodzą w „jądra kropelkowe”, które nie osiadają ale utrzymują się w powietrzu w postaci aerozolu.

Chorobą płuc zaliczaną do chorób zawodowych jest pylica płuc – będąca przewlekłą chorobą układu oddechowego, wywołaną długotrwałym wdychaniem pyłów. Charakteryzuje się występowaniem przewlekłego zapalenia oskrzeli i postępowej rozedmy płuc, a z czasem dochodzi do powstania serca płucnego i niewydolności krążenia.
Dotyczy ona grupy osób narażonych na wdychanie różnych pyłów (np.: pył węglowy powoduje pylicę węglową). Długotrwałe narażenie organizmu prowadzi do zmiany w obrębie tkanki płucnej, czego konsekwencją jest niewydolność oddechowa.

Epidemiologia

1. Zgony według wybranych przyczyn w Polsce według województw w latach 2010-2012 – współczynnik na 100 000 ludności. 

Tabela nr 1
Zgony według wybranych przyczyn w Polsce według województw – współczynnik na 100 000 ludności – 2010r.

Polska/Województwa
	Ogółem	Nowotwory
	Choroby układu krążenia
	Choroby układu oddechowego 	Choroby układu trawiennego 	
Polska 	991,1	251,6	455,7	50,6	42,5	
Dolnośląskie 	1033,8	260,1	493,6	38,3	44,2	
Kujawsko - pomorskie 	988,2	282,7	443,8	62,1	36,7	
Lubelskie 	1066,6	226,6	548,9	50,6	39,7	
Lubuskie 	937,0	242,4	424,0	40,8	41,0	
Łódzkie 	1228,3	282,2	558,6	61,8	57,7	
Małopolskie 	900,3	234,8	422,8	35,1	34,5	
Mazowieckie 	1021,6	252,5	473,4	66,7	46,9	
Opolskie 	961,1	238,9	465,4	34,0	37,2	
Podkarpackie 	866,3	201,0	453,3	49,1	29,5	
Podlaskie 	990,8	234,7	450,5	51,8	42,4	
Pomorskie 	865,5	255,3	344,1	50,1	40,7	
Śląskie 	1028,5	270,8	454,6	43,0	52,8	
Świętokrzyskie 	1099,1	244,7	583,5	46,5	41,4	
Warmińsko -mazurskie 	904,8	248,9	372,9	105,4	32,9	
Wielkopolskie 	910,0	245,8	379,8	38,2	37,3	
Zachodniopomorskie 	976,9	264,1	437,6	42,0	43,7	

Źródło: Raport o Stanie Zdrowia Mieszkańców Województwa Śląskiego 2013, Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.

Tabela nr 2
Zgony według wybranych przyczyn w Polsce według województw – współczynnik na 100 000 ludności – 2011r.

Polska/Województwa
	Ogółem	Nowotwory
	Choroby układu krążenia
	Choroby układu oddechowego 	Choroby układu trawiennego 	
Polska 	974,7	249,2	440,9	51,9	42,7	
Dolnośląskie 	1008,2	264,0	480,6	38,3	41,6	
Kujawsko - pomorskie 	937,2	261,7	400,8	59,2	39,9	
Lubelskie 	1056,7	226,5	523,5	53,5	40,8	
Lubuskie 	943,0	247,0	405,3	39,3	43,6	
Łódzkie 	1214,4	282,2	539,7	57,7	59,3	
Małopolskie 	889,8	230,6	418,3	37,6	34,7	
Mazowieckie 	1006,4	250,8	464,8	69,5	47,8	
Opolskie 	957,0	251,0	453,2	39,6	37,1	
Podkarpackie 	856,0	197,5	430,5	44,3	33,5	
Podlaskie 	969,0	237,4	421,1	58,1	42,0	
Pomorskie 	848,2	251,4	333,8	55,3	37,4	
Śląskie 	1030,4	271,0	469,0	42,8	51,7	
Świętokrzyskie 	1072,2	243,8	501,9	51,3	40,9	
Warmińsko -mazurskie 	890,5	237,8	350,2	65,7	34,3	
Wielkopolskie 	891,4	243,4	379,0	57,3	37,0	
Zachodniopomorskie 	937,2	256,4	405,9	46,3	42,4	

Źródło: Raport o Stanie Zdrowia Mieszkańców Województwa Śląskiego 2013, Wydział Nadzoru                       nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.

Tabela nr 3
Zgony według wybranych przyczyn w Polsce według województw – współczynnik na 100 000 ludności – 2012r.

Polska/Województwa
	Ogółem	Nowotwory
	Choroby układu krążenia
	Choroby układu oddechowego 	Choroby układu trawiennego 	
Polska 	998,6	256,3	460,8	52,3	43,0	
Dolnośląskie 	1044,7	276,8	496,2	40,4	45,9	
Kujawsko - pomorskie 	974,8	274,5	432,6	58,1	36,8	
Lubelskie 	1041,8	228,6	528,0	48,2	35,1	
Lubuskie 	938,8	251,4	404,8	35,2	40,0	
Łódzkie 	1241,8	284,3	552,5	65,8	61,0	
Małopolskie 	912,0	235,9	440,2	38,8	35,0	
Mazowieckie 	1027,1	251,9	485,1	77,1	48,5	
Opolskie 	1007,7	264,8	464,1	39,3	40,4	
Podkarpackie 	864,0	203,3	437,3	45,6	29,5	
Podlaskie 	989,1	237,9	435,1	66,4	41,0	
Pomorskie 	894,0	255,8	371,7	57,9	42,6	
Śląskie 	1062,2	283,9	492,0	43,1	54,3	
Świętokrzyskie 	1095,5	267,1	556,4	48,4	39,0	
Warmińsko -mazurskie 	624,7	253,8	361,2	59,1	42,3	
Wielkopolskie 	910,9	243,7	398,2	44,6	33,5	
Zachodniopomorskie 	958,3	268,0	434,6	46,4	41,5	

Źródło: Raport o Stanie Zdrowia Mieszkańców Województwa Śląskiego 2013, Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.

Po analizie współczynnika zgonów według wybranych przyczyn w Polsce według województw w zakresie nowotworów (w tym również nowotworów układu oddechowego) oraz chorób układu oddechowego w województwie śląskim stwierdza się, iż w latach 2010-2012:
- współczynnik zgonów z powodu nowotworów na 100 000 ludności ma tendencję wzrostową (2010 r. - 270,8, 2011 r. - 271,0, 2012 r. - 283,9),
- współczynnik zgonów z powodu chorób układu oddechowego na 100 000 ludności był niższy w 2011 r. (42,8) w porównaniu do roku 2010 r. (43,0), ale w 2012 r. ponownie wzrósł (43,1).

2. Umieralność z powodu chorób układu oddechowego według wybranych przyczyn                     w Polsce w latach 1980, 1990, 2000, 2012. 

Tabela nr 4
Umieralność z powodu chorób układu oddechowego według wybranych przyczyn w Polsce w latach 1980, 1990, 2000, 2012. Współczynnik na 100 000 ludności.
Przyczyny zgonu
	1980	1990	2000	2012	
	Liczby
	Współ.
	Liczby
	Współ.
	Liczby
	Współ.
	Liczby
	Współ.
	
Choroby układu oddechowego łącznie z gruźlicą i nowotworami układu oddechowego 	
46.301	
130,2	
43.372	
113,8	
44.298	
114,6	
45.692	
118,6	
Gruźlica układu oddechowego 	2.867	8,1	1.318	3,4	1.016	2,6	616	1,6	
Nowotwory narządów oddechowych 	13.377	37,6	19.301	50,6	21.752	56,3	24.232	62,9	
Zespół serca płucnego 	10.524	29,6	7.078	18,6	3.220	8,3	696	1,8	
Choroby układu oddechowego  	19.533	54,9	15.675	41,1	18.310	47,4	20.148	52,3	
Ostre zapalenie górnych dróg oddechowych 	150	0,4	111	0,3	16	0,0	3	0,0	
Zapalenie płuc 	7.750	21,8	5.741	15,1	8.630	22,3	11.088	28,8	
Grypa 	174	0,5	43	0,1	358	0,9	4	0,0	
Przewlekłe choroby dolnych dróg oddechowych 	6.711	18,8	6.478	17,1	6.132	15,9	6.776	17,6	
Astma 	3.441	9,7	2.342	6,1	1.390	3,6	451	1,2	

Źródło: Gruźlica w Polsce. Biuletyn Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie 2014.

Przedmiotowa tabela, szczegółowo odnosząca się do zgonów z powodu chorób układu oddechowego łącznie z gruźlicą i nowotworami układu oddechowego potwierdza tendencję wzrostową zarówno w zakresie współczynników jak i wartości bezwzględnych na poziomie kraju od roku 1990:
- 1990 r. liczba: 43 372, współczynnik: 113,8;
- 2000 r. liczba: 44 298, współczynnik: 114,6;
- 2012 r. liczba: 45 692, współczynnik: 118,6.

3. Zachorowania i zgony na nowotwory złośliwe płuca w 2011 r. według województw oraz płci. Współczynnik na 100 000 ludności. 

Tabela nr 5
Zachorowania i zgony na nowotwory złośliwe płuca w 2011r. według województw. Współczynnik na 100 000 ludności. Mężczyźni.
Polska/ Województwa 
	Zachorowania na nowotwory złośliwe płuca w roku 2011	Zgony na nowotwory złośliwe płuca   w roku 2011	
	Ogółem
	Współ.	Liczby
	Współ.	Ogółem
	Współ.	Liczby
	Współ.	
POLSKA	71.786	384,9	14.522	77,9	51.554	276,4	15.961	85,6	
Dolnośląskie	6.044	430,9	1.176	83,8	4.139	295,1	1.245	88,8	
Kujawsko-pomorskie	4.388	431,5	906	89,1	2.881	283,3	902	88,7	
Lubelskie	4.200	398,3	851	80,7	2.829	268,3	910	86,3	
Lubuskie	1.671	335,4	317	63,6	1.385	278,0	446	89,5	
Łódzkie	5.091	420,8	1.021	84,4	3.695	305,4	1.109	91,7	
Małopolskie	5.926	365,5	1.090	67,2	4.213	259,8	1.203	74,2	
Mazowieckie	8.420	333,5	1.843	73,0	7.153	283,3	2.442	96,7	
Opolskie	1.962	399,6	395	80,4	1.326	270,1	369	75,2	
Podkarpackie	3.810	365,8	674	64,7	2.288	219,7	612	58,8	
Podlaskie	1.905	324,7	332	56,6	1.581	269,5	475	81,0	
Pomorskie	4.866	437,7	948	85,3	3.071	276,3	999	89,9	
Śląskie	8.948	400,2	1.814	81,1	6.485	290,0	1.934	86,5	
Świętokrzyskie	2.617	418,6	585	93,6	1.775	283,9	562	89,9	
Warmińsko-mazurskie	2.502	351,5	653	91,7	1.845	259,2	649	91,2	
Wielkopolskie	6.850	408,1	1.316	78,4	4.545	270,8	1.364	81,3	
Zachodnio-pomorskie	2.586	308,0	601	71,6	2.343	279,0	740	88,1	

Źródło: Gruźlica w Polsce. Biuletyn Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie 2014.

Tabela nr 6
Zachorowania i zgony na nowotwory złośliwe płuca w 2011r. według województw. Współczynnik na 100 000 ludności. Kobiety.
Polska/
Województwa 
	Zachorowania na nowotwory złośliwe  płuca w roku 2011	Zgony na nowotwory złośliwe  płuca  w roku 2011	
	Ogółem
	Współ.	Liczby
	Współ.	Ogółem
	Współ.	Liczby
	Współ.	
POLSKA	72.550	365,0	6.283	31,6	40.644	204,5	6.255	31,5	
Dolnośląskie	6.345	419,3	582	38,5	3.439	227,3	548	36,2	
Kujawsko-pomorskie	4.204	388,8	411	38,0	2.325	215,0	382	35,3	
Lubelskie	3.843	343,0	259	23,1	1.955	174,5	257	22,9	
Lubuskie	1.843	351,2	159	30,3	1.095	208,6	184	35,1	
Łódzkie	5.130	386,4	549	41,3	3.113	234,4	466	35,1	
Małopolskie	6.137	356,9	393	22,9	3.141	182,7	383	22,3	
Mazowieckie	9.058	329,4	806	29,3	5.776	210,1	987	35,9	
Opolskie	2.024	385,8	169	32,2	994	189,5	152	29,0	
Podkarpackie	3.453	317,9	212	19,5	1.633	150,3	158	14,5	
Podlaskie	1.881	305,7	121	19,7	1.240	201,5	170	27,6	
Pomorskie	4.609	394,7	461	39,5	2.512	215,1	450	38,5	
Śląskie	8.924	372,7	804	33,6	5.162	215,6	759	31,7	
Świętokrzyskie	2.565	391,7	174	26,6	1.231	188,0	172	26,3	
Warmińsko-mazurskie	2.671	360,3	295	39,8	1.466	197,8	277	37,4	
Wielkopolskie	6.966	393,1	563	31,8	3.636	205,2	587	33,1	
Zachodnio-pomorskie	2.897	328,0	325	36,8	1.926	218,0	323	36,6	

Źródło: Gruźlica w Polsce. Biuletyn Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie 2014.

Tabele nr 5 i 6 obrazują niepokojąco wysokie dane w zakresie zachorowalności i umieralności z powodu nowotworów płuc w województwie śląskim. Przedmiotowe wskaźniki i liczby               są wyższe w porównaniu do innych regionów kraju zarówno w grupie mężczyzn jak i kobiet.  
Wskaźniki i liczby, które prezentują zachorowalność i umieralność z powodu nowotworów płuc w województwie śląskim plasują region na 2 miejscu wśród 16 województw w zakresie przedmiotowej problematyki.

4. Zapadalność i umieralność na gruźlicę w Polsce i w województwie śląskim. 

Tabela nr 7
Zapadalność na gruźlicę wszystkich postaci w Polsce według województw w latach 2009-2013. Współczynnik na 100 000 ludności.

Polska/Województwa 
	Liczby bezwzględne	Współczynniki	
	2009	2010	2011	2012	2013	2009	2010	2011	2012	2013	
POLSKA	8.236	7.509	8.478	7.542	7.250	21,6	19,7	22,2	19,6	18,8	
Dolnośląskie	652	582	742	594	659	22,7	20,2	25,8	20,4	22,6	
Kujawsko-pomorskie	403	386	377	399	348	19,5	18,7	18,2	19,0	16,6	
Lubelskie	741	646	797	656	591	34,3	30,0	37,0	30,2	27,4	
Lubuskie	146	135	165	108	209	14,5	13,4	16,3	10,6	20,4	
Łódzkie	749	810	746	711	574	29,4	31,9	29,4	28,1	22,8	
Małopolskie	557	490	545	523	560	16,9	14,8	16,5	15,6	16,7	
Mazowieckie	1.154	992	1.196	1.040	1.175	22,1	19,0	22,8	19,6	22,1	
Opolskie	196	132	158	155	167	19,0	12,8	15,4	15,3	16,6	
Podkarpackie	333	302	503	421	279	15,9	14,4	23,9	19,8	13,1	
Podlaskie	181	158	173	160	150	15,2	13,3	14,6	13,3	12,5	
Pomorskie	551	449	447	432	356	24,8	20,1	20,0	18,9	15,5	
Śląskie	1.119	1.181	1.300	1.185	1.100	24,1	25,5	28,0	25,6	23,9	
Świętokrzyskie	411	284	409	374	309	32,3	22,4	32,3	29,3	24,3	
Warmińsko-mazurskie	293	260	191	196	192	20,5	18,2	13,4	13,5	13,3	
Wielkopolskie	462	441	437	377	343	13,6	12,9	12,8	10,9	9,9	
Zachodnio-pomorskie	288	261	292	211	238	17,0	15,4	17,2	12,3	13,8	
Źródło: Gruźlica w Polsce. Biuletyn Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie 2014.
Tabela nr 8
Umieralność na gruźlicę wszystkich postaci w Polsce według województw w latach 2008-2012. Współczynnik                na 100 000 ludności.
Polska/
Województwa 
	Liczby	Współczynniki	
	2008	2009	2010	2011	2012	2008	2009	2010	2011	2012	
POLSKA	810	743	575	640	630	2,1	2,0	1,5	1,7	1,6	
Dolnośląskie	66	57	57	55	55	2,3	2,0	2,0	1,9	1,9	
Kujawsko-pomorskie	33	16	20	26	22	1,6	0,8	1,0	1,2	1,0	
Lubelskie	43	46	38	57	31	2,0	2,1	1,8	2,6	1,4	
Lubuskie	27	26	18	19	26	2,7	2,6	1,8	1,9	2,5	
Łódzkie	92	61	44	52	37	3,6	2,4	1,7	2,0	1,5	
Małopolskie	46	45	43	39	53	1,4	1,4	1,3	1,2	1,6	
Mazowieckie	116	112	75	61	94	2,2	2,2	1,4	1,2	1,8	
Opolskie	17	15	11	14	14	1,6	1,5	1,1	1,4	1,4	
Podkarpackie	23	19	19	27	30	1,1	0,9	0,9	1,3	1,4	
Podlaskie	19	12	9	22	9	1,6	1,0	0,8	1,8	0,8	
Pomorskie	40	24	17	36	26	1,8	1,1	0,8	1,6	1,1	
Śląskie	173	181	131	144	134	3,7	3,9	2,8	3,1	2,9	
Świętokrzyskie	34	28	18	15	22	2,7	2,2	1,4	1,2	1,7	
Warmińsko-mazurskie	18	34	24	17	25	1,3	2,4	1,7	1,2	1,7	
Wielkopolskie	44	44	31	34	24	1,3	1,3	0,9	1,0	0,7	
Zachodnio-pomorskie	19	23	20	22	28	1,1	1,4	1,2	1,3	1,6	

Źródło: Gruźlica w Polsce. Biuletyn Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie 2014.

Analiza danych z zakresu zapadalności i umieralności na gruźlicę w Polsce i w województwie śląskim pokazuje, iż jest to region, w którym odnotowuje się znacznie wyższe wskaźniki zapadalności i umieralności na ww. chorobę. Od 2009r. obserwuje się tendencję narastania wskaźnika zapadalności (2009 r. – 24,1; 2010 r. – 25,5; 2011 r. – 28,0). Wyższe wskaźniki odnotowano tylko w województwie mazowieckim. W 2012 r. i w 2013 r. wskaźnik zapadalności obniżył się, co można powiązać z realizacją w regionie „Wojewódzkiego Programu Walki z Gruźlicą na lata 2011-2014” przyjętego przez Zarząd Województwa Śląskiego w ramach, którego wykonywano badania w kierunku wykrycia gruźlicy przy wykorzystaniu nowoczesnej diagnostyki.
Podobnie kształtują się dane w zakresie umieralności dla województwa śląskiego.                        Po wzroście współczynnika w latach 2008-2009 r. (odpowiednio 3,7 i 3,9) w 2011 r. (3,1) następuje jego spadek w 2012 r. (2,9) co również można wiązać z działaniami profilaktycznymi podjętymi w ramach „Wojewódzkiego Programu Walki z Gruźlicą na lata 2011-2014”, który był w całości sfinansowany ze środków budżetowych Województwa Śląskiego.

5. Hospitalizacja mieszkańców województwa śląskiego.

Tabela nr 9
Mieszkańcy województwa śląskiego hospitalizowani według rozpoznania zasadniczego w szpitalach województwa śląskiego w latach 2012-2013.

Jednostki chorobowe	2012	2013	
	Liczby
bezwzględne	wskaźnik
struktury	współczynnik
na 10 000
mieszkańców	liczby
bezwzględne	wskaźnik
struktury	współczynnik
na 10 000
mieszkańców	
Ogółem	878930	100.0%	1904.1	905767	100%	1962,3	
Niektóre choroby zakaźne i pasożytnicze 	17345	2.0%	37.6	17599	1,9%	38,1	
Nowotwory 	74668	8.5%	161.8	84368	9,3%	182,8	
Choroby krwi i narządów krwiotwórczych 	8142	0.9%	17.6	9606	1,1%	20,8	
Zaburzenia wydz. wew., st., odżywiania i przemiany materii	23400	2.7%	50.7	23842	2,6%	51,7	
Zaburzenia psychiczne i zab. zachowania 	1102	0.1%	2.4	1266	0,1%	2,7	
Choroby układu nerwowego 	37171	4.2%	80.5	37034	4,1%	80,2	
Choroby oka i przydatków oka 	33849	3.9%	73.3	38152	4,2%	82,7	
Choroby ucha i wyrostka sutkowatego 	4877	0.6%	10.6	5365	0,6%	11,6	
Choroby układu krążenia 

	148781	16.9%	322.3	153978	17,0%	333,6	
Choroby układu oddechowego 	58356	6.6%	126.4	63026	7,0%	136,5	
Choroby układu trawiennego 

	71898	8.2%	155.8	74143	8,2%	160,6	
Choroby skóry i tkanki podskórnej 	13537	1.5%	29.3	14341	1,6%	31,1	
Ch. ukł. kostno-stawowego, mięśni i tk. łącznej 	49493	5.6%	107.2	48231	5,3%	104,5	
Choroby układu moczowo-płciowego 	73022	8.3%	158.2	73684	8,1%	159,6	
Ciąża, poród i połóg 	68218	7.8%	147.8	65692	7,3%	142,3	
Niektóre st. rozpocz. się w okr. okołoporod. 	19067	2.2%	41.3	19007	2,1%	41,2	
Wady rozwojowe wrodzone, zniekształcenia 	6553	0.7%	14.2	6984	0,8%	15,1	
Objawy, cechy chorobowe 	23354	2.7%	50.6	24874	2,7%	53,9	
Urazy, zatrucia i inne określone skutki 	55449	6.3%	120.1	53604	5,9%	116,1	
Czynniki wpływające na stan zdrowia 	90648	10.3%	196.4	90971	10,0%	197,1	

Źródło: Raport o Stanie Zdrowia Mieszkańców Województwa Śląskiego 2013, Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.

Mapka 1
Mieszkańcy województwa śląskiego hospitalizowani z powodu gruźlicy w szpitalach województwa śląskiego             w 2012 roku.

Źródło: Zachorowania i zgony na Gruźlicę 2012 (wybrane dane), Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.
Tabela nr 10
Mieszkańcy województwa śląskiego hospitalizowani z powodu gruźlicy w szpitalach województwa śląskiego             w 2012 roku.

Powiat/miasto na prawach powiatu	Współczynnik	
Będziński	37,6	
Bielski	9,4	
Bieruńsko-Lędziński	15,5	
Cieszyński	25,4	
Częstochowski	19,2	
Gliwicki	39,9	
Kłobucki	32,7	
Lubliniecki	42,7	
Mikołowski	28,4	
Myszkowski	30,6	
Pszczyński	16,6	
Raciborski	12,7	
Rybnicki	27,4	
Tarnogórski	13,7	
Wodzisławski	32,2	
Zawierciański	21,3	
Żywiecki	18,9	
Bielsko-Biała	10,3	
Bytom	43,5	
Chorzów	51,3	
Częstochowa	26,0	
Dąbrowa Górnicza	21,7	
Gliwice	39,2	
Jastrzębie-Zdrój	25,1	
Jaworzno	15,9	
Katowice	29,6	
Mysłowice	26,6	
Piekary Śląskie	53,9	
Ruda Śląska	31,6	
Rybnik	15,6	
Siemianowice Śląskie	37,4	
Sosnowiec	22,9	
Świętochłowice	63,0	
Tychy	15,5	
Zabrze	37,3	
Żory	8,1	

Źródło: Zachorowania i zgony na Gruźlicę 2012 (wybrane dane), Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej, Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.

Dane zawarte w tabeli nr 9 obrazują hospitalizację mieszkańców województwa śląskiego według rozpoznania ogólnego. W przedmiotowej tabeli choroby układu oddechowego stanowią jedną z głównych przyczyn hospitalizacji mieszkańców regionu. W 2012 r. odnotowano 58 356 przypadków hospitalizacji z ww. powodu (współczynnik 126,4).                   W 2013 r. odnotowano wzrost zarówno w zakresie liczb bezwzględnych (63 026  przypadków) oraz współczynnika (136,5).
Tabela nr 10 przedstawia z kolei szczegółowe dane dotyczące hospitalizacji w 2012 r.                     z powodu gruźlicy w województwie śląskim. Najwyższe wskaźniki w przedmiotowym zakresie odnotowano w Świętochłowicach (63,0), Piekarach Śląskich (53,9) i Chorzowie (51,3).
6. Wnioski dotyczące danych epidemiologicznych.
1. Analiza danych epidemiologicznych w zakresie chorób płuc, w tym nowotworów układu oddechowego pokazuje zarówno na poziomie krajowym jak i regionalnym, iż choroby układu oddechowego stanowią jeden z poważniejszych problemów zdrowotnych mieszkańców województwa śląskiego. 
2. Wdrożenie działań profilaktycznych w ramach „Wojewódzkiego Programu Walki                         z Gruźlicą na lata 2011-2014” wpłynęło na obniżenie wskaźników zapadalności                              i umieralności na gruźlicę w latach 2012-2013.
3. Niepokojąco wysokie dane w zakresie zapadalności i umieralności mieszkańców województwa śląskiego z powodu chorób płuc wymagają podjęcia skutecznych działań profilaktycznych. 

W związku z powyższym, zasadne jest opracowanie i wdrożenie „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020”.
Cele Programu

1. Cel główny

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia zdrowie publiczne jest to zorganizowany wysiłek społeczny, realizowany przez wspólne działania instytucji publicznych, mający                na celu polepszenie, promocję, ochronę i przywracanie zdrowia ludności.
W związku z powyższym, Zarząd Województwa Śląskiego opracował „Program Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” w celu:

Poprawy stanu zdrowia społeczności województwa śląskiego poprzez podjęcie skutecznych działań z zakresu promocji i profilaktyki zdrowia ukierunkowanych na choroby układu oddechowego

Powyższy cel planuje się osiągnąć poprzez:

Podjęcie działań edukacyjnych w zakresie promowania zachowań prozdrowotnych skierowanych do mieszkańców regionu ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki nikotynowej.

W nawiązaniu do rozdziału II Programu pt.: „Podstawa prawna programu” działania  Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego będą realizowane w oparciu o art. 14 ust. 1 dnia 5 czerwca 1998 r.  o samorządzie województwa (Dz. U. z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.), który jako jedno z zadań województwa wymienia zadania z zakresu promocji i ochrony zdrowia.
Celem promocji zdrowia jest dążenie nie tylko do upowszechnienia w społeczeństwie zachowań korzystnych dla zdrowia ale przede wszystkim ukształtowanie świadomej                      i aktywnej postawy człowieka, chcącego zadbać o swoje zdrowie i pokonywać związane                z tym przeszkody oraz wykorzystywać dostępne zasoby.
Zakłada się, iż właściwie realizowane działania promujące zachowania prozdrowotne przyczyniają się do zahamowania wzrostu zachorowań na daną jednostkę chorobową.
Promocja zdrowia to pojęcie, które uzupełnia się z pojęciem profilaktyki zdrowotnej, czyli działaniami mającymi na celu zapobieganie chorobom, poprzez ich wczesne wykrycie                   i leczenie.
Wyróżnia się następujące fazy profilaktyki:
•	profilaktyka wczesna – utrwalanie prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia.
•	profilaktyka pierwotna (I fazy) – zapobieganie chorobom poprzez kontrolowanie czynników ryzyka.
•	profilaktyka wtórna (II fazy) – zapobieganie konsekwencjom choroby poprzez                 jej wczesne wykrycie i leczenie (przesiewowe badanie skriningowe).
•	profilaktyka III fazy – zahamowanie postępu choroby oraz ograniczenie powikłań.
W  ramach „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” nie będą realizowane świadczenia medyczne. Promocja zdrowia będzie uzupełniona przez profilaktykę wczesną oraz pierwotną (profilaktyka pierwotna).
Mając na uwadze, iż palenie tytoniu jest jedną z głównych przyczyn chorób układu oddechowego szczególny nacisk podczas opracowywania materiałów profilaktycznych                 (np.: ulotki, broszury itp.) należy położyć na podkreślanie ww. niekorzystnego powiązania. Rzucanie palenia nie jest rzeczą prostą i powinno być nadzorowane przez specjalistę, szczególnie gdy uzależnienie od tytoniu jest długotrwałe lub osoba rzucająca nałóg podejmuje próby odstawienia papierosów i do nich wraca. Istotnym działaniem jest zatem przekonanie osób niepalących tytoniu do nie wchodzenia w nałóg nikotynowy. Główną grupą docelową             w przedmiotowym zagadnieniu będą dzieci i młodzież, które nie palą lub palą sporadycznie jednak nie są jeszcze uzależnione psychicznie i fizycznie od tytoniu.
Podczas realizacji działań planuje się nawiązanie współpracy z Regionalnym Ośrodkiem Metodyczno-Edukacyjnym METIS w Katowicach oraz Wojewódzką Stacją Sanitarno-Epidemiologiczną w Katowicach.
Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Katowicach (WSSE) to instytucja wykonująca zadania z zakresu zdrowia publicznego, poprzez sprawowanie kontroli i nadzoru nad warunkami higieny w różnych dziedzinach życia, w tym poprzez promocję zdrowia.
Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny METIS w Katowicach jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli, działającą w oparciu o oświatowe i samorządowe akty prawne na terenie całego województwa śląskiego. Placówka posiada akredytację Śląskiego Kuratora Oświaty.

Założony cel planuje się osiągnąć poprzez organizację różnego rodzaju działań związanych                  z promocją zdrowia, które stanowić będą katalog otwarty. Przedmiotowe rozwiązanie pozwoli na swobodny dobór rozwiązań adekwatnych do sytuacji epidemiologicznej oraz grupy docelowej. Biorąc pod uwagę współcześnie wykorzystywane narzędzia do skutecznego promowania postaw prozdrowotnych należy wskazać na opracowanie i produkcję różnego typu materiałów profilaktycznych (np.: ulotki, kampanie społeczne, broszury, filmy, „gadżety” i inne) oraz organizację spotkań (warsztaty, konferencje). Aby osiągnąć wysoki poziom merytoryczny ww. przedsięwzięć nie wyklucza się szerokiej współpracy i konsultacji z różnego rodzaju instytucjami, podmiotami oraz osobami zaangażowanymi w problematykę zdrowia dzieci i młodzieży.

Zadania do realizacji:
1. Opracowanie i druk  materiałów profilaktycznych poświęconych problematyce szkodliwości palenia tytoniu.
2.    Bieżąca dystrybucja materiałów wśród grup docelowych.

Zakładane efekty:
Opracowanie materiałów profilaktycznych o wysokiej jakości merytorycznej i przystępnej szacie graficznej. Dotarcie z przekazem o szkodliwości palenia tytoniu do jak najszerszej grupy odbiorców.

Monitoring i ewaluacja (wskaźniki produktu):
1. Ilość opracowanych materiałów.
2. Ilość przekazanych materiałów profilaktycznych,
3. Liczba osób, którym przekazano materiały,
4. Liczba inicjatyw profilaktycznych.

Włączenie w miarę możliwości w działania o charakterze promocji zdrowia organizacji pozarządowych i podmiotów leczniczych

Zgodnie z Programem współpracy Województwa Śląskiego z organizacjami pozarządowymi na rok 2016. Działania Samorządu Województwa Śląskiego mają na celu rozwiązywanie problemów o charakterze społeczno-gospodarczym oraz zaspokajanie zbiorowych potrzeb mieszkańców regionu. W procesie tym szczególną rolę odgrywają organizacje pozarządowe, głównie fundacje i stowarzyszenia. Współpraca Województwa Śląskiego z podmiotami niezaliczanymi do sektora finansów publicznych opiera się na wspieraniu tych podmiotów               w realizowaniu zadań publicznych w celu skuteczniejszego i efektywniejszego działania                 na rzecz mieszkańców oraz rozwoju regionu. Działania z zakresu ochrony i promocji zdrowia, w które wpisuje się profilaktyka antynikotynowa wśród dzieci i młodzieży mogą przybrać postać otwartego konkursu ofert lub tzw. „małego grantu” czyli oferty złożonej w trybie pozakonkursowym.
Nawiązanie współpracy z organizacjami pozarządowymi poprzez współfinansowanie zaproponowanych przez  fundacje i stowarzyszenia projektów poświęconych promowaniu zdrowego trybu życia i szkodliwości palenia tytoniu (np.: druk ulotek, broszur, organizacja konferencji, warsztatów, szkoleń itp.) to nie tylko otwarcie na inicjatywy oddolne mieszkańców regionu ale również stworzenie możliwości finansowania wielu wartościowych i kreatywnych projektów. 

Zgodnie z art. 114  ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej                   (Dz. U. z 2016 r. poz. 618 z późn. zm.) podmiot wykonujący działalność leczniczą może otrzymać środki publiczne z przeznaczeniem na realizację zadań w zakresie programów polityki zdrowotnej, programów zdrowotnych i promocji zdrowia, w tym na zakup aparatury     i sprzętu medycznego oraz wykonanie innych inwestycji koniecznych do realizacji tych zadań.
Ww. artykuł był przedmiotem analizy, z której wynika,  iż podmioty lecznicze mogą w trybie pozakonkursowym ubiegać się o środki finansowe z przeznaczeniem na promocję zdrowia rozumianą jako działania o charakterze edukacyjnym.
Szeroki wachlarz działań jakie może podjąć podmiot leczniczy w ramach promocji zdrowia pozwala na dostosowanie zadań na jakie można uzyskać dotację do własnych potrzeb, profilu jednostki i jej możliwości.
Wydział ZD oceni jakość oraz charakter planowanych przez podmioty lecznicze przedsięwzięć, które będą stanowić podstawę do przyznana dotacji na promocję zdrowia. 

Zadania do realizacji:
1. Organizacja konkursu lub naboru wniosków w zależności od określonych na dany rok potrzeb.
2.   Ocena złożonych ofert a następnie udzielenie dotacji.
3.   Rozliczenie przekazanych dotacji.
4.   Ocena efektów podjętych działań.

Zakładane efekty:
Dofinansowanie z budżetu Województwa Śląskiego przedsięwzięć o wysokim poziomie merytorycznym. 

Monitoring i ewaluacja (wskaźniki produktu):
1. Ilość udzielonych dotacji.
2. Ilość zorganizowanych przedsięwzięć.
3. Ilość osób, do których skierowano działania.
4. Wysokość wykorzystanych środków z dotacji.

Adresaci Programu

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U.                    z 2016 r., poz. 486 z późn. zm.) „mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową”.
W związku z powyższym, działania podejmowane w ramach Programu będą skierowane              do mieszkańców województwa śląskiego i realizowane na jego terenie.                              Główną grupą adresatów „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim                na lata 2015-2020” są:
- dzieci,
- młodzież.
Ponadto, w ramach Programu będą prowadzone działania edukacyjne skierowane do:
- rodziców,
- pracowników systemu oświaty,
- osób zawodowo zajmujących się pracą z dziećmi i młodzieżą. 
Zakłada się, iż edukacja i promocja zdrowia kierowana do bezpośrednich adresatów Programu zostanie uzupełniona przez działania realizowane wśród osób mających wpływ                    na wychowanie i kształtowanie postaw prozdrowotnych (rodzice, pracownicy systemu oświaty, osoby zawodowo zajmujące się pracą z dziećmi  i młodzieżą) oraz osób, które w ramach wykonywania swojego zawodu mają styczność z grupami wysokiego ryzyka zachorowalności na choroby płuc.
Włączenie w działania organizacji trzeciego sektora będzie stanowić uzupełnienie podejmowanych zadań w ramach „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020”.
Ponadto, biorąc pod uwagę długi czasookres obowiązywania Programu nie wyklucza się skierowania działań edukacyjno-profilaktycznych do innych adresatów jeśli będzie tego wymagała sytuacja epidemiologiczna.
Harmonogram

2015 r. - 2016 r.
−	opracowanie założeń do Programu.
−	opracowanie projektu Programu.
−	nawiązanie współpracy z partnerami.
−	przekazanie projektu Programu do partnerów celem konsultacji i analizy. 
−	przekazanie projektu Programu do Regionalnego Centrum Analiz i Planowania Strategicznego Wydziału Rozwoju Regionalnego tutejszego Urzędu celem uzyskania opinii.
−	opracowanie materiałów edukacyjno-profilaktycznych poświęconych problematyce używania tytoniu wśród dzieci i młodzieży.
−	wyłonienie w ramach zamówień publicznych podmiotu, który wyprodukuje                       ww. materiały.  

2017 r. - 2019 r.
−	przeprowadzenie różnego rodzaju inicjatyw promujących zdrowy styl życia                          i przestrzegających przed następstwami palenia tytoniu wśród adresatów Programu.
−	włączenie w przedmiotowe działania instytucji, podmiotów oraz osób zaangażowanych w problematykę używania tytoniu przez dzieci i młodzież.
−	bieżąca analiza skuteczności podejmowanych działań.

2020 r.
−	przeprowadzenie, przy współpracy z partnerami konferencji podsumowujących realizację Programu w latach 2017-2020.
−	przeprowadzenie różnego rodzaju inicjatyw promujących zdrowy styl życia                          i przestrzegających przed następstwami palenia tytoniu wśród adresatów Programu.
−	włączenie w przedmiotowe działania instytucji, podmiotów oraz osób zaangażowanych w problematykę używania tytoniu przez dzieci i młodzież.
−	bieżąca analiza skuteczności podejmowanych działań.

Przedstawiony powyżej harmonogram stanowi jedynie propozycję działań do podjęcia                     w danym roku i tym samym wyznacza ogólne kierunki działań na poszczególne lata.
Z uwagi na długi, pięcioletni czasookres realizacji programu, nie wyklucza się modyfikacji harmonogramu poprzez wprowadzenie nowych zadań skutecznie przyczyniających się                 do propagowania zdrowego trybu życia, gdyż najważniejszym jest osiągnięcie rezultatów związanych z wdrożeniem Programu tj. zwiększenia świadomości wśród dzieci i młodzieży  w zakresie szkodliwości palenia tytoniu.

Kosztorys

Zarząd Województwa Śląskiego zabezpieczył na realizację w latach 2015-2020 „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” w budżecie Województwa Śląskiego 500 000,00 zł.
Powyższa kwota została wprowadzona do Wieloletniej Prognozy Finansowej Województwa Śląskiego na lata 2015-2025 z limitem wydatków na dany rok:

Tabela nr 11
Budżet „Programu Profilaktyki Chorób Płuc w Województwie Śląskim na lata 2015-2020” zgodnie z WPF.

Rok	Limit wydatków na dany rok	
2016	100 000,00 zł	
2017	100 000,00 zł	
2018	100 000,00 zł	
2019	100 000,00 zł	
2020	100 000,00 zł	
RAZEM	500 000,00 zł	

Źródło: opracowanie własne.

Zakłada się, iż 500 000,00 zł to optymalna kwota na realizację działań w ramach Programu, które przyczynią się do realizacji założonych celów.