REGIONALNY  OŚRODEK  POLITYKI  SPOŁECZNEJ WOJEWÓDZTWA  ŚLĄSKIEGO

	

Załącznik nr 3
do Uchwały nr 357/124/II/2004
Zarządu Województwa Śląskiego
z dnia 2 marca 2004 r.

Program  celowy
na  rzecz  wsparcia osób starszych 
w środowisku lokalnym 

Katowice 2004

Program celowy na rzecz wsparcia osób starszych  w środowisku lokalnym 

Charakterystyka problemu

	Polska, podobnie jak obecnie większość krajów w Europie należy do państw, 
w których wyraźnie występuje proces starzenia się ludności.
W krajach europejskich daje się zauważyć systematyczny spadek liczby ludności, przy jednoczesnym wzroście udziału osób powyżej 65 roku życia w strukturze społecznej. Przyczyny tego stanu to przede wszystkim spadek liczby urodzeń oraz znaczne wydłużenie średniego trwania życia. Prognozuje się, że liczba ludności w Europie  do 2050 roku zmaleje  o około 80 mln, a co czwarty Europejczyk  będzie w wieku   emerytalnym. Oznacza to, że populacja ludzi starych będzie liczniejsza, niż populacja dzieci  i młodzieży.

W Polsce, podobnie jak w całej Europie, daje się zauważyć zjawisko określane jako „podwójne starzenie się społeczeństwa”, czyli jednoczesny wzrost odsetka osób w wieku 60 lat i więcej oraz odsetka osób dożywających tzw. starości sędziwej. Według prognoz demograficznych , w latach 2000 - 2020  liczebność populacji osób w wieku 80 lat i więcej  wzrośnie w Polsce z 800 tyś. do 1,4 mln. Zjawisko to spowoduje narastające zapotrzebowanie na opiekę medyczną dla osób reprezentujących tę kategorię ludności.      
 
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w roku 2002,  udział w strukturze społecznej osób w wieku poprodukcyjnym wynosił w kraju 15%. W porównaniu z wynikami Narodowego Spisu Powszechnego z roku 1988, nastąpił wzrost liczebności osób w wieku poprodukcyjnym o ponad 1,8 mln osób. 
Uwzględniając podział kraju na województwa, można stwierdzić, że udział osób w wieku poprodukcyjnym w województwie śląskim był wyższy niż w województwach północno – zachodnich kraju, zaś niższy od województw położonych w centrum, na południu i wschodzie. Województwo śląskie z 14,7% osób w wieku poprodukcyjnym plasuje się nieco poniżej średniej krajowej. 

W regionie śląskim populacja ludności w wieku poprodukcyjnym stanowiła najwyższy odsetek w podregionie północnym (17%), a najniższy w rybnicko – jastrzębskim (12%). Zdecydowanie najniższy udział ludności w wieku poprodukcyjnym notowano w miastach na prawach powiatu: Żorach i Jastrzębiu Zdroju (7% – 9%), natomiast najwyższy (powyżej 17%) w powiatach: częstochowskim, będzińskim, zawierciańskim oraz w mieście na prawach powiatu - Chorzowie.

Prognoza demograficzna na lata 2000 – 2030 zakłada wzrost odsetka liczby ludności w wieku poprodukcyjnym w województwie śląskim o 11,1%, nieznacznie wyższą niż w zachodniopomorskim (11,0%). Najniższą wartość na przestrzeni tych lat w skali kraju mają osiągnąć województwa mazowieckie ( o 7,7%) i lubelskie (o 7,4%). 
W 2030 roku liczba osób w wieku poprodukcyjnym w stosunku do ogólnej liczby ludności w województwie śląskim ma wynosić 25,2%. Jest to wartość wyższa o 1,2% od średniej krajowej, która w 2030 roku osiągnie poziom 24,0%.

Powyższe dane wskazują, że zjawisko starzenia się społeczeństwa co najmniej przez kilkadziesiąt następnych lat będzie wykazywało rosnące tendencje, przynosząc liczne konsekwencje społeczno - ekonomiczne, zdrowotne, opiekuńcze i socjalne.
Skutki zmieniającej się struktury demograficznej będą widoczne także w środowiskach lokalnych, rodzinach oraz u samych osób starych. Starość najczęściej wiąże się z pozbawieniem osoby starszej wielu ról społecznych (np. zawodowych - wskutek przejścia na emeryturę), obniżeniem wysokości dochodów, obniżeniem poziomu życia, pogorszeniem kondycji psychicznej, pogorszeniem stanu zdrowia, zmniejszeniem mobilności. Czynniki te mogą powodować zepchnięcie osób starych na margines społecznego życia oraz implikować swoistą marginalizację.
Potrzeby osób starszych ogniskują się przede wszystkim wokół podstawowych sfer życia, takich jak: zdrowie, poczucie bezpieczeństwa socjalnego, samodzielność i niezależność.
W miarę postępującego procesu starzenia, u osób starych pojawiają się coraz większe trudności w zaspokajaniu swoich podstawowych potrzeb. 
W literaturze przedmiotu podkreśla się, że w Polsce na skutek znacznego rozluźnienia więzi międzypokoleniowych, bardzo często pojawia się obecnie samotne bytowanie ludzi starych w swoim środowisku, stanowiąc trudny problem społeczny, powodując konieczność rozwijania różnorodnych działań opiekuńczych w postaci form pomocy środowiskowej i instytucjonalnej. Nie mniej ważne jest umożliwianie osobom starym rozwijania kontaktów międzyludzkich i kulturowych. Stanowi to nowe wyzwanie dla polityki społecznej, przed którą pojawiają się ważne zadania  takie jak:
•	organizacja systemu usług osobistych,
•	udzielanie świadczeń pielęgnacyjnych,
•	kompensacja wydatków na finansowanie usług związanych z wiekiem,
•	stworzenie warunków do realizacji i rozwijania zainteresowań,
•	przygotowanie do starości,
•	stworzenie warunków do aktywności stosownej do potrzeb, a nie do wieku kalendarzowego,
•	stworzenie warunków do aktywności instytucji i organizacji prywatnych na rzecz osób starszych.

Kraje Unii Europejskiej, mając na uwadze zrównoważony rozwój społeczny, podejmują działania mające na celu zagwarantowanie osobom starszym odpowiedniego miejsca w społeczeństwie i niezbędnego wsparcia, zgodnie z przyjętymi dokumentami międzynarodowymi. Zrewidowana Europejska Karta Społeczna podkreśla (art.23) prawo osób starszych do ochrony socjalnej celem umożliwienia osobom w podeszłym wieku pozostanie pełnosprawnymi członkami społeczeństwa tak długo, jak to jest możliwe poprzez:
- zapewnienie odpowiednich zasobów umożliwiających im godziwą egzystencję i aktywny udział w życiu publicznym, społecznym i kulturalnym,
- dostarczanie informacji o usługach i ułatwieniach dostępnych dla osób w podeszłym wieku oraz możliwości korzystania z nich.
Z kolei Międzynarodowy Plan Działań w kwestii starzenia się społeczeństw szczególnie podkreśla potencjał osób starszych oraz potrzebę opracowywania programów na rzecz osób starszych , odzwierciedlających aspiracje tej części populacji. 
Rezolucja ONZ  nr 46 z 1991 roku określiła Zasady Działania na Rzecz Osób Starszych, podkreślając prawo osób starszych do: niezależności, uczestnictwa, opieki, samorealizacji, godności.
Przygotowanie Polski do integracji z Unią Europejską wymaga poszukiwania już w chwili obecnej rozwiązań pozwalających na zapewnienie osobom starym odpowiedniej jakości życia i zapobieganie ich wykluczeniu z życia społecznego .
Rozwiązania te powinny respektować przede wszystkim:
•	uwzględnienie  indywidualnego wkładu  w jakość własnej starości,
•	uruchamianie własnych zasobów, zdolności i potencjału osób starych,
•	uznanie zbiorowości osób starych za cenny kapitał ludzki oraz istotny element zasobów społecznych,
•	sprzyjanie wszelkim przejawom własnej aktywności,
•	budowanie i wzmacnianie więzi międzypokoleniowej.

Procesy starzenia się społeczeństwa i towarzyszące mu problemy, wymagają przygotowywania kompleksowych rozwiązań, ze wskazaniem na coraz większą rolę środowisk lokalnych w ich rozwiązywaniu.  
Na podkreślenie zasługuje rola tzw. trzeciego sektora w zakresie organizowania różnorodnych form wsparcia społecznego i umacnianiu więzi społecznych w środowisku lokalnym.
Opracowany celowy program wsparcia na rzecz osób starszych w środowisku lokalnym jest próbą odpowiedzi na tego rodzaju postulaty. 
Program wpisuje się w realizację założeń „Wojewódzkiego programu wyrównywania szans osób niepełnosprawnych i przeciwdziałania ich wykluczeniu społecznemu na lata 2003-2005”, przyjętego przez Sejmik Województwa Śląskiego uchwałą nr II/11/11/2003  z dnia 25 sierpnia 2003 roku.

Ogólne założenia programu

	Niniejszy program celowy stanowi propozycję wsparcia osób starszych funkcjonujących w swoim środowisku lokalnym. Główną ideą programu jest wspieranie działań na rzecz zwiększania możliwości niezależnej egzystencji osób starszych w znanym im środowisku, tak długo, jak to jest możliwe. 

1. Program jest adresowany do osób starszych oraz organizacji pozarządowych prowadzących działalność na rzecz tych osób, a także do samorządów lokalnych realizujących strategie rozwiązywania problemów osób starszych, niepełnosprawnych.

2. Program podkreśla, iż należy tworzyć odpowiednie warunki do zagwarantowania osobom starszym  niezależnego, aktywnego i bezpiecznego życia w swoim dotychczasowym środowisku.

3. Program koncentruje się przede wszystkim na aktywizacji osób starszych i tworzeniu możliwości do wykorzystania ich potencjału oraz ustawicznego rozwoju.

4. Program akcentuje tworzenie warunków łatwego dostępu osób starszych do duchowych, kulturowych , edukacyjnych i rekreacyjnych zasobów społeczeństwa, w którym żyją oraz do usług i świadczeń pomocy zdrowotnej i społecznej.

5. Założenia programu zostały poddane tzw. konsultacji społecznej z udziałem organizacji pozarządowych działających na rzecz osób starszych, które zapoznały się z projektem programu, a także przedstawiły swoje propozycje i możliwości realizacji zadań w ramach niniejszego programu. W roku 2003 przeprowadzono pilotaż programu. Program spotkał się dużym zainteresowaniem środowisk działających w obszarze wsparcia osób starszych, co zaowocowało złożeniem przez uprawnione podmioty w ramach konkursu w 2003 roku 32 ofert, z których dotację uzyskało 14 najwyżej ocenionych projektów.

6. Niniejszy program celowy koresponduje z założeniami ”Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015” i jest związany  z realizacją priorytetu B: Umacnianie solidarności i więzi międzyludzkich, poprawa stanu zdrowia oraz bezpieczeństwa socjalnego i publicznego mieszkańców oraz będącego jego integralną częścią celu strategicznego: C  (3) – Zbudowanie zintegrowanego systemu pomocy społecznej.

7. Program odpowiada celom „Wojewódzkiego programu wyrównywania szans osób niepełnosprawnych i przeciwdziałania ich wykluczeniu społecznemu na lata 2003-2005”, w szczególności celowi 4 – „Kształtowanie właściwych postaw społecznych sprzyjających realizowaniu praw osób niepełnosprawnych” oraz 5 - „Tworzenie warunków do zachowania samodzielności i niezależności osób niepełnosprawnych poprzez rozwój kompleksowego systemu rehabilitacji”.

8. Program uwzględnia założenia zawarte w „Programie Współpracy Województwa Śląskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2004”.
W szczególności odnosi się do następujących dziedzin:
- polityki społecznej, w tym prowadzenia działań na rzecz wyrównywania poziomu życia mieszkańców województwa;
oraz zadania:
- wspieranie działań na rzecz osób, rodzin i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.

9. Program uwzględnia globalną perspektywę problematyki ludzi starych, tj. problem starzejącej się Europy i kwestię ludzi starych w polityce społecznej Unii Europejskiej, zawartą w międzynarodowych dokumentach socjalnych Unii Europejskiej.
Beneficjenci programu

•	Osoby starsze, w tym również osoby dotknięte niepełnosprawnością (beneficjenci bezpośredni),  
•	Organizacje pozarządowe prowadzące działalność na rzecz osób starszych (beneficjenci pośredni) ,
•	Wolontariusze pracujący z osobami starszymi (beneficjenci pośredni).

Obszar działania programu

	Program będzie realizowany na obszarze województwa śląskiego, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów województwa, na których występuje największy udział ludności w wieku poprodukcyjnym.

Zasoby pomocne w realizacji programu

 Zasoby kadrowe:
Pracownicy, wolontariusze i specjaliści uczestniczący w realizacji projektu, w tym: pracownicy socjalni, lekarze, pielęgniarki środowiskowe, psychologowie, pedagodzy, rehabilitanci, tzw. „zespoły opieki domowej”.

Zasoby materialne (rzeczowe):
Infrastrukturę do realizacji programu posiadają podmioty  realizujące zadania z obszaru pomocy społecznej. Stanowią ją między innymi:
•	placówki rewalidacyjne i rehabilitacyjne,
•	mieszkania chronione,
•	ośrodki wsparcia,
•	placówki kulturalno oświatowe,
•	uniwersytety trzeciego wieku,
•	kluby seniora,
•	dzienne domy pomocy społecznej,
•	stacjonarne domy pomocy społecznej ,
•	wypożyczalnie sprzętu rehabilitacyjnego,
•	hospicja,
•	i inne.
Realizatorzy programu
	
Realizatorami programu będą :
podmioty niezaliczane do sektora finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, działające w obszarze pomocy społecznej na rzecz osób starszych, w tym osób starszych dotkniętych niepełnosprawnością (są to np.: organizacje społeczne, Kościół Katolicki, inne kościoły, związki wyznaniowe fundacje, stowarzyszenia).

Nadrzędny cel programu
	
Nadrzędnym celem programu jest podniesienie poziomu aktywności osób starszych w ich środowisku lokalnym oraz zapobieganie izolacji społecznej osób w podeszłym wieku.
 
Przedsięwzięcia i działania programu
	
Wdrożenie programu nastąpi poprzez realizację następujących przedsięwzięć i działań:

Przedsięwzięcie 1
Aktywizacja społeczna seniorów – rozwijanie różnych form ich uczestnictwa w życiu społecznym.
Działania:
1.1.	organizowanie wolontariatu z udziałem osób starszych,
1.2.	organizowanie kół zainteresowań lub włączanie osób starszych do kół już  funkcjonujących w środowisku lokalnym,
1.3.	upowszechnianie informacji o możliwościach rozwoju aktywności seniorów,
1.4.	tworzenie i animowanie grup samopomocy seniorów,
1.5.	działania na rzecz organizacji pracy dla seniorów.

Przedsięwzięcie 2 
Organizowanie wypoczynku dla seniorów.
Działania:
2.1.	organizowanie różnych form rekreacji w środowisku lokalnym,
2.2.	organizowanie wyjazdów rekreacyjnych,
2.3.	propagowanie i ułatwienie dostępu do różnych form uczestnictwa w kulturze,
2.4.	promocja aktywnego i zdrowego stylu życia .

     Przedsięwzięcie 3
Wdrażanie programów edukacyjnych ujmujących różne aspekty starości .
Działania:
3.1.	organizowanie prelekcji i wykładów dla osób starszych przybliżających procesy związane ze starzeniem się – przygotowywanie do przeżycia „jesieni życia”,
3.2.	przygotowywanie kampanii medialnych kształtujących właściwe postawy społeczne wobec osób starych,
3.3.	edukacja i wychowanie młodzieży  „ku starości” i wspieraniu osób starszych ( wolontariat młodzieżowy).

    Przedsięwzięcie 4
 Tworzenie w środowisku lokalnym warunków do zachowania samodzielności i  
 niezależności osób starszych.
    Działania:

4.1.	rozszerzenie oferty usług socjalnych i prawnych w środowisku lokalnym, pozwalających na wzmocnienie autonomiczności osób starszych,
4.2.	rozwój w środowisku lokalnym  mieszkań chronionych przeznaczonych dla osób starych,
4.3.	tworzenie placówek czasowego pobytu dla osób starszych wymagających pomocy,
4.4.	zwiększenie dostępności do usług rehabilitacyjnych dla osób starych 
w środowisku lokalnym,
4.5.	wdrażanie rozwiązań zwiększających udział organizacji pozarządowych i wolontariatu w systemie pomocy osobom starszym i niepełnosprawnym,

Przedsięwzięcie 5
Koordynacja w środowisku lokalnym pracy organizacji pozarządowych działających na rzecz osób starszych.

Działania:
5.1.	monitorowanie poziomu zaspokojenia potrzeb osób starszych w środowisku lokalnym,
5.2.	tworzenie Punktów Konsultacyjnych dla osób starszych oferujących wsparcie informacyjne, psychologiczne, emocjonalne, prawne itd.
5.3.	zwiększanie dostępności informacji o formach pomocy dla osób starych (informatory o placówkach pomocy, stowarzyszeniach, grupach wsparcia, grupach samopomocy, ofertach spędzania czasu wolnego itp.).

Przedsięwzięcie 6
Kształcenie i przygotowywanie kadr do pracy z osobami starszymi.
Działania:
6.1.	kształcenie i przygotowywanie profesjonalnych kadr do pracy z osobami starymi w środowisku lokalnym,
6.2.	kształcenie i przygotowywanie wolontariuszy do pracy z osobami starszymi w środowisku domowym oraz w środowisku instytucji (szpitale, domy pomocy społecznej, hospicja itp.),
6.3.	organizowanie konferencji przybliżających problematykę starości,
6.4.	publikacja i promocja materiałów pokonferencyjnych.

      Przedsięwzięcie 7
Propagowanie nowatorskich rozwiązań w zakresie pracy z osobami starszymi.
Działania:
7.1.	prezentacja najciekawszych projektów pomocy osobom starym na łamach prasy specjalistycznej ( np. Problemy Społeczne, Polityka Społeczna) oraz w innych formach,
7.2.	upowszechnianie aktywnego stylu życia i promowanie postawy pokonywania niesprawności wśród osób starszych,
7.3.	zwiększenie obecności osób starszych w życiu społecznym,
7.4.	prezentacja inicjatyw podejmowanych przez seniorów.

     

Sposób realizacji programu

1.	Program będzie realizowany w ramach ogłoszonej przez Zarząd Województwa Śląskiego I edycji konkursu ofert na zadania publiczne Województwa Śląskiego w dziedzinie polityki społecznej,
2.	Program będzie realizowany w okresie: od II do IV kwartału 2004 roku,
3.	Nadzór nad realizacją programu będzie sprawował Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.

Oczekiwane rezultaty

Zakłada się, że wdrożenie programu pośrednio przyczyni się do realizacji priorytetu 
B zawartego w Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015 tj.: Umacnianie solidarności i więzi międzyludzkich, poprawa stanu zdrowia oraz bezpieczeństwa socjalnego i publicznego mieszkańców, jak również do realizacji celu strategicznego: Budowanie zintegrowanego systemu pomocy społecznej.
Wdrożenie programu przyczyni się także do realizacji zadania: wspieranie działań na rzecz osób, rodzin i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym zawartego w Programie Współpracy Województwa Śląskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2004.

Realizacja programu powinna przynieść następujące, bezpośrednie rezultaty:
1.	Wzrost aktywności społecznej ludzi starych.
2.	Rozwijanie indywidualnych zdolności w tzw. ”jesieni życia”.
3.	Wzrost udziału ludzi starych w instytucjach życia społecznego.
4.	Integracja starszego pokolenia z innymi grupami wiekowymi – pogłębienie więzi społecznych.
5.	Zwiększenie dostępności informacji o formach pomocy dla osób starszych.
6.	Podniesienie jakości usług świadczonych w środowisku lokalnym na a rzecz osób starych.
7.	Rozwój wolontariatu na rzecz osób starszych.

Bibliografia:
1.	ElżbietaTrafiałek Polska starość w dobie przemian, Katowice 2003,
2.	Narodowy Spis Ludności i Mieszkań, Stan oraz struktura demograficzna i społeczno – ekonomiczna. Województwo Śląskie , Urząd Statystyczny w Katowicach, 2003,
3.	Rocznik Statystyczny Województw, Warszawa 2001, 
4.	Lucyna Frąckiewicz  Proces starzenia się ludności Polski i jego społeczne konsekwencje. Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku,              Katowice 2002,
5.	Piotr Błędowski Samodzielność osób starszych jako zadanie polityki społecznej,
           Gerontologia Polska nr 6/1998,
6.	Polityka Społeczna – teksty źródłowe, Wrocław 2003,
7.	Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Katowice 2000,
8.	Zofia Kwaczyńska – Burtyn  Niepełnosprawność specyfika pomocy społecznej,
            Warszawa 1995,
9.	Lucyna Kozaczuk Terapia zajęciowa w domach pomocy społecznej, Warszawa 1995,
10.	Wojciech Pędich  Ludzie starzy, Warszawa 1996,
11.	Sytuacja demograficzna Polski- raport 2001,Rządowa Rada Ludnościowa,                          Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, Warszawa 2003,
12.	Sytuacja demograficzna Polski- raport 2000- 2001 ,Rządowa Rada Ludnościowa,                          Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, Warszawa 2001,
13.	Adam Zych Człowiek wobec starości. Szkice z gerontologii społecznej ,                    Katowice 1999.

Opracowano:
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
Katowice,  luty 2004 r.