REGIONALNY  OŚRODEK  POLITYKI  SPOŁECZNEJ WOJEWÓDZTWA  ŚLĄSKIEGO

	

Załącznik nr 4
do Uchwały nr 357/124/II/2004
Zarządu Województwa Śląskiego
z dnia 2 marca 2004 r.

Celowy program wsparcia 
na rzecz osób niepełnosprawnych
 chcących uzyskać zatrudnienie 

Katowice 2004

Celowy program wsparcia na rzecz osób niepełnosprawnych
chcących uzyskać zatrudnienie

Charakterystyka problemu

Według danych Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach liczba zarejestrowanych osób bezrobotnych na dzień 31.12.2003 r. w województwie śląskim wyniosła 325 516 osób. W tym samym okresie stopa bezrobocia rejestrowanego w województwie śląskim stanowiła 17,4%, przy czym największy wskaźnik zanotowano w Siemianowicach Śląskich, w Bytomiu oraz w Żorach. W stosunku do grudnia 2002 r. zanotowano 4 634 osób bezrobotnych mniej. 
Bezrobocie, stanowiące w województwie śląskim najpoważniejszy problem społeczny, dotyka również w dużym stopniu zbiorowości osób niepełnosprawnych. Jak wynika z danych Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach liczba osób niepełnosprawnych bezrobotnych w województwie śląskim systematycznie rośnie. Tendencję tę zauważa się przy porównaniu danych liczbowych na koniec miesiąca z trzech  ostatnich lat (2001 – 2003). 
Wykres 1. Liczba osób niepełnosprawnych bezrobotnych w województwie śląskim w roku 2001, 2002 i 2003  z podziałem na miesiące (w tysiącach).

Źródło: opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w Katowicach na podstawie danych Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach.

Na koniec grudnia 2003 r. urzędy pracy zarejestrowały 8 325 bezrobotnych osób  niepełnosprawnych. Dodatkowo powiatowe urzędy pracy ewidencjonują osoby niepełnosprawne pobierające świadczenia i pragnące rozpocząć zatrudnienie jako „niepełnosprawni poszukujący pracy i nie pozostający  w zatrudnieniu”. Na koniec grudnia 2003 roku zanotowano 4 465 tys. takich osób.

Wykres 2. Liczba osób niepełnosprawnych bezrobotnych w województwie śląskim w roku 2003  z podziałem na miesiące (w tysiącach).

Źródło: opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w Katowicach na podstawie danych Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach.

W ogólnej liczbie ofert pracy zgłoszonych do powiatowych urzędów pracy na koniec grudnia 2003 r.  4,4% było przeznaczonych dla osób niepełnosprawnych (183 oferty).
Podstawowym czynnikiem utrudniającym podjęcie zatrudnienia, przez osoby niepełnosprawne zdolne do pracy, jest bariera związana z wykształceniem i kwalifikacjami zawodowymi. Według danych Urzędu Statystycznego w Katowicach, w podziale uwzględniającym ludność bierną zawodowo ze względu na przyczynę, w I kwartale 2003 roku w województwie śląskim, zanotowano 316 tys. osób biernych zawodowo z powodu choroby i niesprawności. Spośród osób chorych i niesprawnych biernych zawodowo kobiety stanowiły 61,7% (195 tys. osób), mężczyźni zaś 38,3% (121 tys. osób).

Wykres 3. Poziom wykształcenia osób biernych zawodowo z powodu choroby  i niesprawności w województwie śląskim w I kwartale 2003 r.

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w Katowicach na podstawie Aktywność ekonomiczna ludności w województwie śląskim w 2003 roku, nr 1, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2003.

Według danych GUS - (Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności) zebranych na koniec grudnia 2000 roku, poziom wykształcenia osób niepełnosprawnych  w Polsce był następujący:
•	wykształcenie wyższe posiadało 172 tys. osób niepełnosprawnych, co stanowi 3,9% ogółu tej zbiorowości,
•	wykształcenie policealne i średnie zawodowe - 749 tys. osób (17,0% ogółu populacji), 
•	wykształcenie średnie ogólnokształcące – 281 tys. osób (6,4%),
•	wykształcenie zasadnicze zawodowe – 1 091 tys. osób (24,8%),
•	podstawowe – 1 825 tys. (41,4%),
•	niepełne podstawowe – 288 tys. osób niepełnosprawnych (6,5% ogółu tej populacji).
Rodziny z osobami niepełnosprawnymi ponoszą znaczne koszty związane z leczeniem i rehabilitacją. Powoduje to duże obciążenia domowych budżetów. Coraz więcej osób dotkniętych niepełnosprawnością i ich rodzin korzysta ze świadczeń pomocy społecznej. Na przestrzeni lat 2000 - 2002 obserwuje się znaczny wzrost liczby rodzin objętych pomocą społeczną z tytułu niepełnosprawności. W stosunku do roku 2000, w 2002 roku liczba rodzin korzystających z pomocy społecznej z tego tytułu wzrosła o 31,2% (w roku 2000 – 39 927 rodzin, w roku 2002 – 52 392 rodzin).
Problem zatrudniania osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy wiąże się z podstawowym założeniem polityki społecznej wobec tej zbiorowości, a mianowicie  z zasadą integracji osób niepełnosprawnych ze społeczeństwem oraz rolą, jaką praca odgrywa w tym procesie. Wykonywanie pracy zawodowej umożliwia osobom niepełnosprawnym samorealizację zawodową oraz daje możliwość uczestnictwa  w gospodarce rynkowej. Wśród osób niepełnosprawnych zwolennicy podjęcia pracy rekrutują się najczęściej z grupy tzw. osób aktywnych społecznie. 
Wśród pracujących osób niepełnosprawnych, ocena poszczególnych aspektów wykonywanej przez nich pracy pokazuje, że niewiele osób jest nią usatysfakcjonowanych w sposób wszechstronny. Mniejszą satysfakcję przynoszą aspekty pracy związane z właściwymi dochodami, możliwością awansu i rozwoju  zawodowego. 
Według badań reprezentacyjnych BAEL przeprowadzonych w Polsce w II kwartale 2000 roku, około 51% pracujących osób niepełnosprawnych oceniała swoje zarobki jako złe lub bardzo złe, a dalsze 40% jako średnie. Nie można wykluczyć, że ogólnie trudna sytuacja na polskim rynku pracy zniechęcała osoby niepełnosprawne do poszukiwania innej pracy. Ponad 85% pracujących niepełnosprawnych była w wieku niemobilnym (ponad 45 lat) i charakteryzowała się przynajmniej 20 – letnim stażem pracy, co obecnie nie zawsze jest atutem w poszukiwaniu nowej pracy. Dość duża grupa osób niepełnosprawnych była niezadowolona z opieki lekarskiej i rehabilitacyjnej w miejscu pracy. Około 23% pracujących oceniała te warunki jako złe lub bardzo złe, a dalsze 41% - jako średnie. Znacznie lepiej osoby niepełnosprawne oceniały sytuację w zakresie organizacji pracy, warunków BHP i stosunków międzyludzkich. 
W państwach Unii Europejskiej osobom z niepełnosprawnością, które nie mogą sprostać wymogom otwartego rynku pracy, stwarza się możliwość zatrudnienia na szczególnych warunkach w tzw. środowisku chronionym. W Polsce taką rolę pełnią  zakłady pracy chronionej. Powstawały one początkowo w miejsce spółdzielni inwalidów (likwidowanych na początku lat 90-tych), które nie tylko nie były w stanie sprostać wymaganiom gospodarki rynkowej, ale stanowiły swego rodzaju getta dla niepełnosprawnych, uniemożliwiając im integrację ze społeczeństwem. 
Dla osoby niepełnosprawnej podjęcie pracy , poza wymiarem ekonomicznym, posiada także wymiar społeczny, stanowiąc uwieńczenie procesu rehabilitacji oraz umożliwiając osobie niepełnosprawnej pełniejsze uczestnictwo w życiu społecznym.
Brak możliwości pracy zawodowej  dla osób niepełnosprawnych, skutkuje przede wszystkim brakiem:
•	możliwości poprawy swojej sytuacji materialnej, 
•	możliwości szerszego kontaktowania się z innymi ludźmi,
•	poczucia własnej użyteczności,
•	samodzielności  i niezależności finansowej,
•	poczucia satysfakcji i zadowolenia z siebie.

Wynika stąd, że podjęcie zatrudnienia jest dla osoby niepełnosprawnej ważnym czynnikiem poprawy jakości życia. Dlatego też należy podejmować możliwie najszersze działania w celu zwiększania możliwości zatrudniania osób niepełnosprawnych i przygotowywania tej grupy osób do podejmowania zatrudnienia.
W roku 2003 Sejmik Województwa Śląskiego uchwałą Nr II/11/11/2003 z dnia 25 sierpnia 2003 r. przyjął „Wojewódzki program wyrównywania szans osób niepełnosprawnych i przeciwdziałania ich wykluczeniu społecznemu na lata 2003-2005”. Bezpośrednimi beneficjentami programu są osoby niepełnosprawne zamieszkujące województwo śląskie, zaś beneficjentami pośrednimi samorządy lokalne oraz organizacje pozarządowe uczestniczące w realizacji programu. W programie tym, w ramach celu 5 - „Tworzenie warunków do zachowania samodzielności i niezależności osób niepełnosprawnych poprzez rozwój kompleksowego systemu rehabilitacji”, zawarto przedsięwzięcie 5.3 – „Poprawa warunków, sprzyjających wyrównywaniu szans osób niepełnosprawnych w dostępie do zatrudnienia”, który ma na celu przygotowanie osób niepełnosprawnych do podjęcia zatrudnienia oraz zwiększenie ich liczby na rynku pracy. Wdrożenie w kolejnej edycji „Programu na rzecz wsparcia osób niepełnosprawnych chcących uzyskać zatrudnienie” posłuży realizacji wymienionego przedsięwzięcia. Ewaluacja I edycji tego programu pokazała jego znaczącą rolę w  przygotowywaniu osób niepełnosprawnych do podjęcia zatrudnienia. Bezpośrednim działaniem programu było objętych ponad 800 osób niepełnosprawnych.
	U podstaw niniejszego programu celowego leży przekonanie, iż osoby niepełnosprawne, zgodnie z Kartą Praw Osób Niepełnosprawnych, mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia, w tym do pracy na otwartym rynku pracy, zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami  oraz korzystania z doradztwa zawodowego i pośrednictwa, a gdy niepełnosprawność i stan zdrowia tego wymaga – prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb osoby niepełnosprawnej.

Ogólne założenia programu

1. Program zakłada promowanie aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych oraz zasady równości szans osób niepełnosprawnych na rynku pracy.

2. Program ma charakter  wzmacniający i uzupełniający działalność podmiotów publicznych wykonujących  zadania na rzecz osób niepełnosprawnych.

3. Zakłada się, w myśl zasady pomocniczości, udział w realizacji programu sektora pozarządowego – fundacji, stowarzyszeń i innych podmiotów działających na rzecz osób niepełnosprawnych, wykonujących m.in. zadania z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej.

4. Założenia programu zostały poddane tzw. konsultacji społecznej z udziałem organizacji pozarządowych działających na rzecz osób niepełnosprawnych, które przedstawiły swoje propozycje i możliwości realizacji zadań w ramach niniejszego programu.

5. Program odpowiada wyzwaniom Narodowego Programu Zdrowia na lata 1996 – 2005, gdzie wyodrębniono cel 16 – Stworzenie warunków umożliwiających osobom niepełnosprawnym włączenie się lub całkowity powrót do czynnego życia. 

6. Niniejszy program celowy koresponduje z założeniami ”Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015”, i jest związany  z realizacją priorytetu B: Umacnianie solidarności i więzi międzyludzkich, poprawa stanu zdrowia oraz bezpieczeństwa socjalnego i publicznego mieszkańców oraz będącego jego integralną częścią celu strategicznego: C  (3) – Zbudowanie zintegrowanego systemu pomocy społecznej.

7. Program odpowiada celom „Wojewódzkiego programu wyrównywania szans osób niepełnosprawnych i przeciwdziałania ich wykluczeniu społecznemu na lata 2003-2005”, w szczególności celowi 5 - „Tworzenie warunków do zachowania samodzielności i niezależności osób niepełnosprawnych poprzez rozwój kompleksowego systemu rehabilitacji”, oraz przedsięwzięciu 5.3 – „Poprawa warunków, sprzyjających wyrównywaniu szans osób niepełnosprawnych w dostępie do zatrudnienia”.

8. Program uwzględnia założenia zawarte w „Programie Współpracy Województwa Śląskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2004”.
W szczególności odnosi się do następujących dziedzin:
- polityki społecznej, w tym prowadzenia działań na rzecz wyrównywania poziomu życia mieszkańców województwa;
- aktywizacji zawodowej bezrobotnych;
oraz zadania:
- wyrównywanie szans osób niepełnosprawnych.
Beneficjenci programu

•	Osoby niepełnosprawne zamierzające podjąć zatrudnienie i przygotowujące się do podjęcia pracy (beneficjenci bezpośredni). 
•	Organizacje pozarządowe prowadzące działalność na rzecz osób niepełnosprawnych w zakresie rehabilitacji społecznej i zawodowej (beneficjenci pośredni).

Obszar działania programu

Program będzie realizowany na terenie województwa śląskiego.

Zasoby pomocne  w realizacji programu

 Zasoby kadrowe:
Pracownicy, wolontariusze organizacji, specjaliści uczestniczący w realizacji projektu, w tym: doradcy zawodowi, pracownicy socjalni , lekarze, prawnicy, psychologowie, pedagodzy, rehabilitanci.

Zasoby materialne (rzeczowe):
Infrastrukturę do realizacji programu posiadają podmioty publiczne  i niepubliczne realizujące zadania z obszaru pomocy społecznej oraz rehabilitacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych. 
Stanowią ją między innymi:
•	placówki rewalidacyjne i rehabilitacyjne,
•	mieszkania chronione,
•	ośrodki wsparcia,
•	ośrodki  szkolno-wychowawcze,
•	ośrodki integracyjne,
•	warsztaty terapii zajęciowej,
•	zakłady aktywizacji zawodowej,
•	zakłady pracy chronionej,
•	wypożyczalnie sprzętu rehabilitacyjnego,
•	i inne.

Zakłada się także udział w programie, w roli partnera uczestniczącego, podmiotów gospodarczych.

Realizatorzy programu

Realizatorami programu będą :
podmioty niezaliczane do sektora finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, działające w obszarze pomocy społecznej na rzecz osób niepełnosprawnych  (są to np.: organizacje społeczne, Kościół Katolicki, inne kościoły, związki wyznaniowe fundacje, stowarzyszenia).

Główny  cel programu:	

Głównym celem programu jest wsparcie działań na rzecz osób niepełnosprawnych,  prowadzących do uzyskania zatrudnienia przez te osoby. 

Przedsięwzięcia i działania programu

Wdrożenie programu nastąpi poprzez realizację następujących przedsięwzięć i działań:

Przedsięwzięcie 1
Prowadzenie wszechstronnej rehabilitacji w celu readaptacji społecznej osób niepełnosprawnych.
Działania:
1.1.	świadczenie usług specjalistycznych,
1.2.	rozbudowa form rehabilitacji środowiskowej dla osób niepełnosprawnych.

Przedsięwzięcie 2 
Organizowanie szkoleń dla osób niepełnosprawnych, zdolnych do podjęcia zatrudnienia.
Działania:
2.1.	organizowanie szkoleń dla osób niepełnosprawnych, zdolnych do podjęcia zatrudnienia, w zakresie: metod poszukiwania pracy, autoprezentacji, umiejętności rozwiązywania konfliktów, kursów przysposobienia zawodowego.

Przedsięwzięcie 3
Wdrażanie programów edukacyjnych, mających na celu kształtowanie właściwych postaw społecznych wobec problemu niepełnosprawności.
Działania:
3.1.	realizacja programów edukacyjnych wzmacniających rodziny  z osobami niepełnosprawnymi,
3.2.	realizacja programów edukacyjnych dla potencjalnych pracodawców osób niepełnosprawnych ,
3.3.	przygotowywanie kampanii społecznych kształtujących właściwe postawy społeczne wobec osób niepełnosprawnych i ich rodzin. 

Przedsięwzięcie 4
Prowadzenie poradnictwa zawodowego dla osób niepełnosprawnych.
Działania:
4.1.	zbieranie informacji o miejscach pracy dla osób niepełnosprawnych,
4.2.	doradztwo prawne i organizacyjno – ekonomiczne w zakresie działalności gospodarczej osób niepełnosprawnych.

Przedsięwzięcie 5	
Ułatwianie adaptacji osobom niepełnosprawnym w środowisku zawodowym.
Działania:
5.1.	wspieranie działań mających na celu organizowanie stażów zawodowych dla osób niepełnosprawnych,
5.2.	pozyskiwanie wolontariuszy  wprowadzających  osobę niepełnosprawną w środowisko zawodowe,
5.3.	tworzenie grup wsparcia dla osób niepełnosprawnych, które podjęły zatrudnienie,
5.4.	ułatwianie aklimatyzacji osoby niepełnosprawnej w nowym miejscu pracy.

Przedsięwzięcie 6
Promowanie aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych.
Działania:
6.1.	opracowanie materiałów informacyjno - promocyjnych o pracodawcach zatrudniających osoby niepełnosprawne,
6.2.	prezentacja i promocja dokonań osób niepełnosprawnych,
6.3.	promowanie działalności artystycznej i kulturalnej osób niepełnosprawnych.

Przedsięwzięcie 7
Propagowanie różnych form pośrednictwa pracy.
Działania:
7.1.	przygotowanie i rozprowadzanie informatorów o miejscach pracy dla osób niepełnosprawnych oraz szkoleniach zawodowych,
7.2.	organizowanie giełd pracy dla osób niepełnosprawnych,
7.3.	opracowanie przewodników dla pracodawców chcących zatrudnić osoby niepełnosprawne.

Przedsięwzięcie 8
Wsparcie działań zmierzających do powiększania zasobów infrastrukturalnych służących rozwijaniu umiejętności  zawodowych osób niepełnosprawnych.
Działania:
8.1.	rozwijanie działalności pracowni i warsztatów terapii zajęciowej,
8.2.	promowanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie aktywizacji osób niepełnosprawnych,
8.3.	wspieranie działań dążących do uruchamiania nowych stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych.

Przedsięwzięcie 9
Nawiązywanie współpracy z instytucjami publicznymi realizującymi zadania na rzecz osób niepełnosprawnych oraz podmiotami gospodarczymi.
      Działania:
9.1.	określenie lokalnych potrzeb w zakresie poradnictwa zawodowego, szkoleń i przekwalifikowania zawodowe osób niepełnosprawnych,
9.2.	tworzenie lokalnych programów zatrudniania osób niepełnosprawnych,
9.3.	opracowanie strategii promocji osób niepełnosprawnych u potencjalnych pracodawców.

Przedsięwzięcie 10
Budowanie partnerstwa lokalnego na rzecz wsparcia osób niepełnosprawnych.
Działania:
10.1.	 promowanie idei wzajemnej współpracy wielu podmiotów w celu przeciwdziałania bezrobociu wśród osób niepełnosprawnych, 
10.2.	 tworzenie porozumień pomiędzy poszczególnymi podmiotami na rzecz przeciwdziałaniu zjawisku bezrobocia wśród osób niepełnosprawnych,
10.3.	 koordynacja w środowisku lokalnym pracy organizacji pozarządowych działających na rzecz osób niepełnosprawnych,
10.4.	 monitorowanie poziomu zaspokojenia potrzeb osób niepełnosprawnych – pozostających bez pracy.

Sposób realizacji programu

1.	Program będzie realizowany w ramach ogłoszonej przez Zarząd Województwa Śląskiego I edycji konkursu ofert na zadania publiczne Województwa Śląskiego w dziedzinie polityki społecznej,
2.	Program będzie realizowany  w okresie od II do IV kwartału 2004 roku,
3.	Nadzór nad realizacją programu będzie sprawował Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.

Oczekiwane rezultaty
	
Zakłada się, że wdrożenie programu pośrednio przyczyni się do realizowania priorytetu B zawartego w Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015 tj.: Umacnianie solidarności i więzi międzyludzkich, poprawa stanu zdrowia oraz bezpieczeństwa socjalnego i publicznego mieszkańców, jak również  do realizacji celu strategicznego: Budowanie zintegrowanego systemu pomocy społecznej.
Wdrożenie programu przyczyni się także do realizacji zadania: wyrównywanie szans osób niepełnosprawnych zawartego w Programie Współpracy Województwa Śląskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2004.

Realizacja programu powinna przynieść następujące, bezpośrednie rezultaty:
1.	Ułatwienie osobom niepełnosprawnym dostępu do informacji o potencjalnych miejscach pracy.
2.	Rozszerzenie katalogu szkoleń  dla osób niepełnosprawnych zdolnych do podjęcia zatrudnienia.
3.	Aktywizacja osób niepełnosprawnych o statusie osoby bezrobotnej w kierunku poszukiwania zatrudnienia .
4.	Rozwój infrastuktury służącej zdobywaniu i pogłębianiu umiejętności zawodowych osób niepełnosprawnych.
5.	Zwiększenie liczby osób niepełnosprawnych podejmujących zatrudnienie.
6.	Podniesienie jakości usług w zakresie rehabilitacji  osób niepełnosprawnych.
7.	Zwiększenie liczby osób niepełnosprawnych prowadzących samodzielne życie i posiadających ekonomiczną samodzielność.

Bibliografia:

1.	Agenda 22., 2002: Disability policy planning instructions for local authorities. Sundynberg: Swedish Disability Federation.
2.	Aktywność ekonomiczna ludności w województwie śląskim w 2000 roku. Urząd Statystyczny w Katowicach. Katowice 2000.
3.	Aktywność ekonomiczna ludności w województwie śląskim w 2002 roku. Urząd Statystyczny w Katowicach. Katowice 2003.
4.	Aktywność ekonomiczna ludności w województwie śląskim w 2003 roku. Urząd Statystyczny w Katowicach. Katowice 2003.
5.	Auleytner J., 2002: Polityka społeczna, czyli ujarzmianie chaosu społecznego. Warszawa.
6.	Decyzja Rady Unii Europejskiej w sprawie Europejskiego Roku Osób Niepełnosprawnych 2003. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. 2001, Warszawa.
7.	Deklaracja Madrycka., 2002: Madryt: Europejski Kongres na rzecz Osób Niepełnosprawnych. Tłum. Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym. Warszawa
8.	Frąckiewicz L., 1999: Charakterystyka osób niepełnosprawnych. 
W: Niepełnosprawni w środowisku społecznym. Red. Frąckiewicz L. Katowice.
9.	ICF. International Classification of Functioning, Disability and Health. 2001. Genewa: Światowa Organizacja Zdrowia.
10.	ICIDH. International Classification of Impairments, Disabilities and Handicaps. 1980. Genewa: Światowa Organizacja Zdrowia
11.	Kantyka S., 2002:Podmiotowość osób niepełnosprawnych – idea niezależnego życia. w: Postawy wobec niepełnosprawności. Red. Frąckiewicz L. Katowice.
12.	Kowalczyk O., 2002: System zabezpieczenia społecznego wobec potrzeb osób niepełnosprawnych w Polsce na tle krajów UE. Wrocław                                                                                                                      
13.	Kurzynowski A., 1996: Osoby niepełnosprawne w polityce społecznej. 
W: Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych. Drogi do integracji. 
Red. Mikulski J., Auleytner J. Warszawa.
14.	Majewski T., 1995: Rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych. Warszawa.
15.	Majewski T., 1998: Międzynarodowa Klasyfikacja Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń- problemy i nowe propozycje. Problemy Rehabilitacji Społecznej  i Zawodowej, nr 1.
16.	Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań, Powszechny Spis Rolny 2002. Ludność. Stan oraz struktura demograficzna i społeczno- ekonomiczna. Województwo śląskie. 2003.Urząd Statystyczny  w Katowicach. Katowice. 
17.	Nowak A., 2002: Bezrobocie wśród niepełnosprawnych. Katowice.
18.	Ostrowska A., Sikorska J., Gąciarz B., 2001: Osoby niepełnosprawne w Polsce w latach dziewięćdziesiątych. Warszawa.
19.	Ratyński W., 2003: Problemy i dylematy polityki społecznej w Polsce. Tom II. Warszawa.
20.	Rocznik Statystyczny Województw 2001, Warszawa.
21.	Rocznik Statystyczny Województw 2002, Warszawa.
22.	Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego 2001, Katowice.
23.	Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego 2002, Katowice.
24.	Walkowska W., 2002: Skutki społeczne procesów demograficznych. W: Polska, a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku. Red. Frąckiewicz L. Katowice.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      
25.	Wapiennik E., Piotrowicz R., 2002: Niepełnosprawny – pełnoprawny obywatel. Europy. Warszawa.
26.	Waszczak S., 2000: Stosunek społeczeństwa do osób niepełnosprawnych. W: Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje. PAN. Warszawa.
27.	Witkowski T., 1993: Rozumieć problemy niepełnosprawnych, 13 rodzajów niepełnosprawności. Warszawa.  

Opracowano:
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
Katowice, luty 2004 r.