Załącznik nr 3 
do Uchwały nr 358/124/II/2004 
Zarządu Województwa Śląskiego 
z dnia 2 marca 2004 r.

REGIONALNY  OŚRODEK  POLITYKI  SPOŁECZNEJ WOJEWÓDZTWA  ŚLĄSKIEGO

	

Program  celowy
z obszaru profilaktyki uzależnień

 

Katowice 2004

Program  celowy z obszaru profilaktyki uzależnień

Charakterystyka problemu

Profilaktyka uzależnień to zapobieganie uzależnieniom. Zapobieganie oznacza, że działania profilaktyczne mają doprowadzić do takiego stanu, aby niepożądane zjawiska nie pojawiały się więcej. Uzależnienie to zjawisko fizycznej i psychicznej zależności od określonej substancji, oznaczającej pewnego rodzaju utratę kontroli i prowadzącej do wielu nieprzyjemnych reakcji („objawów abstynencyjnych”), kiedy się tej substancji nie przyjmuje. Obecnie odchodzi się od koncepcji profilaktyki ograniczającej się do sporadycznych akcji przekazywania wiedzy o zgubnych skutkach picia alkoholu, palenia papierosów lub używania narkotyków, dlatego niniejszy program uwzględnia podejście bardziej skuteczne, uwzględniające szerokie spektrum uwarunkowań używania substancji psychoaktywnych. 
Prowadzone wiosną 2002 roku w 13 gminach w Polsce liczących od 4,5 do 110 tysięcy mieszkańców badania wykazały, iż w zależności od gminy:
•	84 % - 100% uczniów ma za sobą inicjację alkoholową w wieku 16 lat,
•	40 % - 87% tych uczniów deklaruje, że zdarzyło się im już co najmniej raz upić,
•	25% - 49% nieletnich po raz pierwszy spożywało alkohol za wiedzą dorosłych (najczęściej rodziców) i w ich towarzystwie.   
Dane te – w porównaniu do wyników badań w poprzednich latach - ukazują tendencję wzrostową.
Z kolei badanie przeprowadzone w Katowicach wiosną 2001 roku w 57 szkołach lub zespołach szkół (w wyniku badania uzyskano łącznie 2.749 poprawnie wypełnionych ankiet), pokazuje, że w dzielnicach najbardziej zagrożonych, patrząc poprzez pryzmat uwzględnionych w badaniu wielorakich czynników dezorganizacji społecznej, od 12,8% do 22,5% młodzieży zażywa środki odurzające (leki uspokajające lub nasenne, środki wziewne, alkohol razem z tabletkami, marihuanę lub haszysz, amfetaminę, ecstasy, narkotyki wstrzykiwane za pomocą igły np. heroinę oraz inne narkotyki). Wśród kategorii odpowiedzi młodzież wpisywała także „nie wiem co to było”. 
Oprócz powodowania szkód osobistych alkoholizm i narkomania są także czynnikami kryminogennymi. Używanie alkoholu przez młodych ludzi jest typowym objawem demoralizacji. W 2003 roku stwierdzono szereg przypadków stanu nietrzeźwości u dzieci, które nie ukończyły 12-tego roku życia. Według danych Policji w 2003 roku ujawniono 1.382 nietrzeźwych nieletnich, w izbach wytrzeźwień zatrzymano 649 nieletnich (w tym 589 chłopców i 60 dziewcząt). 
Ocena sygnałów płynących z rozpoznania policyjnego, a także badań geografii i struktury zjawiska narkomanii potwierdza zarówno obniżanie się wieku inicjacji narkotykowej, różnorodność przyczyn, sposobów i okoliczności eksperymentowania oraz zażywania, jak również obrazuje samą strukturę przestępczości narkotykowej i grup parających się nią. Młodzież często eksperymentuje łącząc środki odurzające z piciem alkoholu. Ilość osób zażywających narkotyki w 2003 r. to 12.915 osób, natomiast zażywających nałogowo 3.500 osób. Dane te są porównywalne do roku ubiegłego. W roku 2003 ilość przestępstw z ustawy z 24.04.1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. z 2003 r. Nr 24, poz. 198 ze zm.) popełnionych przez osoby nieletnie w Województwie Śląskim wyniosła 551 czynów. Wzrosła zarówno ilość czynów dokonanych przez nieletnich zapisanych w ustawie  o przeciwdziałaniu narkomanii (o 11,5%), jak i nieletnich sprawców (o 36,8%). W stosunku do osób dorosłych nieletni sprawcy stanowią 13,2%.
Realizacja zadań związanych z profilaktyką uzależnień powinna uwzględniać wiedzę na temat tego, jakie czynniki powodują zagrożenie uzależnieniami u dzieci, a jakie mogą je chronić. Czynniki ryzyka to sytuacje i warunki, które są korzystne dla powstawania i podtrzymywania zachowań ryzykownych, takich jak: eksperymentowanie z środkami uzależniającymi, identyfikacja z grupami o zachowaniach nieakceptowanych społecznie, wagarowanie, agresja i inne zachowania związane z tożsamością negatywną. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:
- brak lub nadmierna kontrola rodzicielska,
- zaburzenia więzi z rodzicami,
- kontakt z rówieśnikami przejawiającymi zachowania antyspołeczne,
- wysoki poziom lęku i niepokoju,
- słaba odporność na frustrację,
- niskie ceny alkoholu,
- niska samoocena,
- poczucie odrzucenia.
Analogicznie do czynników ryzyka prowadzono badania nad czynnikami, które mogłyby chronić dzieci i młodzież przed popadaniem w uzależnienia.
Najważniejsze czynniki chroniące to:
- silna więź z rodzicami,
- zainteresowanie nauką szkolną i stawianie celów na przyszłość,
- regularne praktyki religijne,
- poszanowanie prawa i norm społecznych,
- identyfikacja z pozytywną grupą rówieśniczą. 
Brak zainteresowania nauką wpływa na dalszą przyszłość młodej osoby. Badania wyników po pierwszym powszechnym egzaminie po szóstej klasie pokazały, że 20 % uczniów zdało go z wynikiem wskazującym na analfabetyzm i półanalfabetyzm funkcjonalny. Jest to tym samym grupa zagrożona w przyszłości wykluczeniem społecznym. Dzieci te mogą zakończyć swoją edukację bardzo wcześnie, a tym samym znaleźć się potencjalnie w grupach bezrobotnych. Kilka procent absolwentów klas szóstych nie podjęło dalszej nauki szkolnej, a więc pozostało poza wpływami szkoły w wieku 13 lat. Te kilka procent to grupa bardzo wysokiego ryzyka, jeśli chodzi o zachowania nieakceptowane społecznie, w tym uzależnienia.

Rodzaje czynników chroniących wskazują, że działania profilaktyczne powinny:
•	być systemowe i nakierowane zarówno na czynniki ryzyka, jak i na wykorzystanie czynników chroniących;
•	angażować rodziców i innych znaczących dorosłych;
•	nakierowywać na rozbijanie błędnych przekonań normatywnych i budowanie pozytywnych przekonań normatywnych;
•	uwzględniać specyfikę wieku rozwojowego;
•	przekazywać rzetelną informacje, dostosowaną do zachowań dziecka tak, aby nie demoralizowały i nie prowokowały do zachowań ryzykownych.
W literaturze wprowadza się podział profilaktyki na trzy stopnie. Kryterium podziału jest stopień narażenia na ryzyko uzależnienia poszczególnych grup społecznych i jednostek (grupy ryzyka). 
Profilaktyka I stopnia zajmuje się ludźmi zdrowymi w celu promocji zdrowego stylu życia (bez używek). Działania są adresowane do ogółu społeczeństwa i są przeznaczone dla wszystkich. W ramach profilaktyki I stopnia pojawiły się w Polsce takie programy jak Sonda 21, Pomarańczowa Linia, Chrońmy Młodość czy też ulotki, publikacje informacyjne, bilboardy o tematyce społecznej pojawiające się na ulicach miast. Do takich działań należą audycje radiowe, reklamy społeczne. Profilaktyka I rzędowa jest profilaktyką informacyjną, w związku z tym jej realizacja skutecznie przebiega przy współpracy ze specjalistami public relation czy  specjalistami od reklamy społecznej. Celem tego typu działań jest nagłaśnianie problemów związanych z profilaktyką i aktywizowanie ludzi do działań z nią związanych.
W Województwie Śląskim w ogólnopolskich kampaniach profilaktyczno-edukacyjnych w roku 2002 uczestniczyło 35 gmin. Przede wszystkim wzięła w nich udział większość dużych miast.
Działania w zakresie edukacji publicznej prowadziło 121 samorządów lokalnych, jednak kampanie profilaktyczno-edukacyjne w 2002 r. prowadziło 49 gmin. W porównaniu do roku 2001 o 40 % spadła ich liczba. Z kampanii rezygnowały przede wszystkim gminy mniejsze znajdujące się w powiatach ziemskich. Najczęściej samorządy organizowały festyny i różne imprezy profilaktyczne (92 gminy), zamawiały  i rozprowadzały plakaty i ulotki (79 gmin) oraz sponsorowały artykuły prasowe (30 gmin).
Profilaktyka II stopnia jest adresowana do tzw. grup ryzyka. W przypadku profilaktyki uzależnień grupami ryzyka są: dzieci, młodzież w okresie dojrzewania, kobiety w ciąży, dzieci wychowujące się w  rodzinach alkoholowych, lecz również niektóre grupy zawodowe, o których statystyki mówią, iż używają dużo alkoholu. To właśnie w ramach profilaktyki II rzędowej wprowadza się w szkołach programy profilaktyczne. Realizatorami tych programów najczęściej są psycholodzy, pedagodzy, nauczyciele przeszkoleni do realizacji poszczególnych projektów. Celem tych programów jest wypracowanie świadomych decyzji na temat życia w trzeźwości. Programy te winny być dobierane w zależności od potrzeb danej grupy społecznej, w której mają być realizowane. 
W programach profilaktycznych dla uczniów w Województwie Śląskim uczestniczyło ponad 110 tys. uczniów. Uwagę zwraca bardzo znaczne zróżnicowanie między powiatami w ilości uczniów objętych oddziaływaniami profilaktycznymi. Prawie dwukrotnie więcej uczniów uczestniczyło w programach profilaktycznych w gminach zlokalizowanych w powiatach ziemskich, niż w powiatach grodzkich.  
Wśród gmin w powiatach ziemskich najwyższe odsetki uczniów objętych programami profilaktycznymi  można odnotować w powiatach bieruńsko-lędzińskim (ok. 65%), rybnickim (ok. 44%), tarnogórskim (ok. 65%) i wodzisławskim (ok. 65%), najniższe odsetki  w sąsiadujących z tymi gminami – raciborskim (ok. 4,3%) i pszczyńskim (ok. 8,6%). W dużych miastach najwyższe wskaźniki uczestnictwa dzieci profilaktycznych młodzieży w programach profilaktycznych miały: Sosnowiec (ok. 77%), Katowice (ok. 54%), i Gliwice (ok. 35%), śladowo programy realizowały Siemianowice Śląskie (ok. 0,8%) oraz  Jastrzębie Zdrój (ok. 0,5%).
Poza programami szkolnymi gminy prowadziły również pozaszkolne (środowiskowe) programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Terenem ich działania były kluby młodzieżowe, świetlice i  inne miejsca skupiające młodzież. W 2002 r. wzięło w nich udział 55 858 dzieci i młodzieży. W Województwie Śląskim działało 280 świetlic opiekuńczo–wychowawczych.
Profilaktyka III stopnia jest związana z psychologicznym postępowaniem naprawczym. W ramach tych działań prowadzone są świetlice lub grupy socjoterapeutyczne dla dzieci i młodzieży żyjących w rodzinach dotkniętych problemem alkoholowym.
Do profilaktyki III rzędowej zalicza się prowadzenie grup terapeutycznych dla DDA 
( tzw. Dorosłych Dzieci Alkoholików) oraz terapii after care (forma terapii dla całych rodzin po podstawowym cyklu leczenia odwykowego dla poszczególnych członków). Zadania z zakresu profilaktyki III rzędowej są najczęściej realizowane przez profesjonalistów posiadających odpowiednie uprawnienia terapeutyczne.
Dla dzieci pochodzących z rodzin z problemem alkoholowych powinny istnieć miejsca dające możliwość spędzenia czasu, odrobienia lekcji, dożywiania, ale również wyrównania deficytów rozwojowych, korekcji zaburzeń psychospołecznych wynikające z życia w rodzinie dysfunkcyjnej. Socjoterapia stwarza dziecku i młodemu człowiekowi szansę na gromadzenie odmiennych – bo przeciwstawnych do urazowych – doświadczeń społecznych, związanych z własną osobą. Ich istota sprowadza się do tego, że zachodzące podczas terapii zdarzenia interpersonalne nie są zgodne z oczekiwaniami i wyobrażeniami dziecka, wynikającymi z jego codziennego życia i wybiórczo przez niego potwierdzanych. Socjoterapia dostarcza jej uczestnikom (obok sytuacji przekształcających dotychczasowe myślenie o sobie), także takich, które umożliwiają budowanie obrazu samego siebie, pozwalają lepiej siebie poznać, odkryć i docenić mocne strony oraz wykorzystać je w różnorodnych sytuacjach życiowych. 
W 2002 roku w Województwie Śląskim działało 168 świetlic socjoterapeutycznych. Najwięcej świetlic funkcjonowało w dużych miastach: Katowicach (21 świetlic), Gliwicach (20 świetlic), Bielsku- Białej (20 świetlic), w powiecie cieszyńskim (39 świetlic), tarnogórskim (28 świetlic) oraz będzińskim (27 świetlic). Najmniej  takich placówek działało w Dąbrowie Górniczej (1 świetlica), Mysłowicach (1 świetlica) oraz w powiecie rybnickim 
(4 świetlice).  
Świetlice zapewniały opiekę dla 17 125 dzieci, w tym 1/3 miała możliwość uczestniczenia w zajęciach socjoterapeutycznych. Potrzeby  w tym zakresie są wielokrotnie większe.  Placówek takich przybywa. W ciągu 2002 roku utworzono 48 nowych świetlic.

Na wszystkich poziomach profilaktyki stosuje się kilka strategii:
•	Strategie informacyjne – Ich celem jest dostarczanie informacji na temat skutków zachowań ryzykownych. Chcąc stosować takie strategie powinno dostarczać się informacji prawidłowych, realistycznych, pełnych, umieszczonych we właściwym kontekście, zgodnych ze społeczną sytuacją danego pokolenia. Strategia ta zakłada, że jeśli znamy skutki, to nie będziemy używać środków psychoaktywnych. W praktyce wiemy jednak, że wiele osób świadomych zagrożeń nie przestaje ich unikać. Strategia ta ma więc ograniczone możliwości oddziaływania. 
•	Strategie edukacyjne – Ich celem jest edukacja w zakresie umiejętności społecznych i psychologicznych. U podstaw tego działania leży przekonanie, że wyposażenie ludzi w umiejętności radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych i interpersonalnych.  Do najczęstszych elementów edukacji należą w ramach tej strategii zajęcia: - uczące umiejętności radzenia sobie z presją mediów i rówieśników, - asertywność, - uczące umiejętności rozwiązywania konfliktów, - uczące komunikacji interpersonalnej, - umiejętność szukania wsparcia i pomocy.
•	Strategie alternatyw – To działania polegające na osiąganiu satysfakcji wynikającej z identyfikacji z działalnością pozytywną, dobrze postrzeganą społecznie. U podstaw tych działań leży założenie, że różni ludzie zachowują się ryzykownie, ponieważ nie wiedzą, co zrobić ze sobą w czasie wolnym. Te strategie są dość powszechnie oceniane jako skuteczne.
•	Strategie interwencyjne - Działania te polegają na pomocy osobom, które maja trudności w identyfikowaniu i rozwiązywaniu swoich problemów. Strategie interwencyjne są realizowane głównie w profilaktyce trzeciego i drugiego stopnia. Na tym etapie występuje zwykle dużo problemów i istnieją specyficzne dla jednostek czynniki ryzyka. Programy wczesnej interwencji wymagają, więc indywidualizacji w podejściu. Jest to duża trudność dla oceny skuteczności tych działań. Najczęściej za warunki skuteczności w ramach tej strategii uznaje się profesjonalizm i odpowiednie cechy osobowości osoby udzielającej pomocy. 
•	Strategie zmniejszania szkód - Strategie te są związane głównie z leczeniem i działaniami mającymi na celu zmniejszenie degradacji społecznej, psychicznej i fizycznej wynikającej z uzależnienia. Założenie, które leży u podstaw tej strategii wynika z wiedzy, że wiele osób nie zaprzestanie używania substancji psychoaktywnych i w związku z tym należy zminimalizować straty wynikające ze stosowania tych substancji. Strategie te oceniane są jako mało skuteczne. Nie nadają się do stosowania w grupach niskiego ryzyka.
•	Strategie normatywne – To działania polegające na odwołaniu się do norm i zasad etycznych. Działania te skupiają się również na zadaniach pozwalających zbudować normy lub odbudować je w oparciu o przekonania lub systemy religijne. Strategie te należą do bardzo skutecznych działań, ponieważ odwołują się do przekonań jednostki.
Badania nad wprowadzaniem zmian społecznych pokazują, że wprowadzanie zmian jest o wiele skuteczniejsze, jeśli przebiega wg tzw. Bąbli . Bąble (grona) to grupy osób w danym środowisku, które razem są motorami zmiany i razem wprowadzają jakieś nowe oddziaływania. Kiedy zmianę wprowadza tylko jeden nauczyciel w szkole, czy tylko jeden entuzjastycznie nastawiony pracownik socjalny nie będzie on odnosił sukcesów, a z czasem wycofa się ze swoich działań. Każde działanie będzie lepiej zrealizowanie, jeśli kilka osób w danym środowisku zaangażuje się w jego wdrażanie.

Ogólne założenia programu

1.	Niniejszy program celowy stanowi propozycję inicjowania i kontynuowania działań 
w obszarze profilaktyki uzależnień na terenie województwa śląskiego. 

2.	Program będzie realizowany w ramach Wojewódzkiego Programu Profilaktyki 
i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na lata 2000-2005. 

3.	Realizowane zadania powinny posiadać zasięg lub znaczenie regionalne. W szczególności preferowane będą projekty zaplanowane do realizacji na terenach wiejskich.

4.	Niniejszy program celowy koresponduje z założeniami ”Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015” i jest związany  z realizacją priorytetu B: Umacnianie solidarności i więzi międzyludzkich, poprawa stanu zdrowia oraz bezpieczeństwa socjalnego i publicznego mieszkańców oraz będących jego integralną częścią celów strategicznych:
-	C (3) – Zbudowanie zintegrowanego systemu pomocy społecznej,
-	C (5) – Poprawa stanu zdrowia mieszkańców regionu,
-	C (7) – Wzmocnienie trwałości rodziny, wspieranie jej rozwoju, wyrównywanie szans różnych typów rodzin, a także aktywizacja i integracja społeczności lokalnych na rzecz wzmacniania rodzin.

5.	Program uwzględnia założenia zawarte w „Programie Współpracy Województwa Śląskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2004”.
W szczególności odnosi się do następującej dziedziny:
-	profilaktyka i rozwiązywanie problemów alkoholowych 
oraz zadania:
-	działania w zakresie profilaktyki antyalkoholowej i związanej 
z uzależnieniami.
Program ukierunkowany jest w minimalnym stopniu na pomoc rodzinie z problemem alkoholowym z uwagi na stworzenie odrębnego programu celowego w tym obszarze. W związku z tym nie zawiera działań z zakresu profilaktyki trzeciorzędowej odnoszących się do rodziny jako całości.

6.	Program ma znaczenie dla procesu akcesji Polski do Unii Europejskiej. Przedsięwzięcia programu wpisują się w zakres priorytetów i działań Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich, w szczególności w Priorytet 1. Aktywna polityka rynku pracy oraz integracji zawodowej i społecznej, Działanie 1.5 Promocja aktywnej polityki społecznej poprzez wsparcie grup szczególnego ryzyka.

7.	Zakłada się, że wartością dodaną realizacji programu będzie przygotowanie środowisk lokalnych do pozyskiwania środków unijnych, w oparciu o partnerstwo pomiędzy: organizacjami pozarządowymi, administracją publiczną, przedsiębiorstwami i innymi podmiotami.

Beneficjenci programu

•	dzieci i młodzież, szczególnie z grup podwyższonego ryzyka, ze środowisk zagrożonych z powodu dysfunkcji lub sytuacji społeczno – psychologicznej, z zaburzeniami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania (beneficjenci bezpośredni),
•	 ich rodzice (beneficjenci pośredni),
•	osoby uzależnione i współuzależnione po odbytym cyklu podstawowej terapii, zachowujące trzeźwość (beneficjenci bezpośredni),
•	osoby dorosłe z grup ryzyka (beneficjenci bezpośredni),
•	grupy zawodowe (w szczególności pedagodzy, psycholodzy, kuratorzy zawodowi, pracownicy socjalni) oraz organizacje pozarządowe i inne podmioty działające na rzecz profilaktyki uzależnień (beneficjenci pośredni),
•	społeczności lokalne objęte działaniami programu (beneficjenci pośredni).

Obszar działania programu

Program będzie realizowany na obszarze województwa śląskiego.

Zasoby pomocne w realizacji programu  

Zasoby kadrowe:
Pracownicy, wolontariusze, w szczególności specjaliści uczestniczący w realizacji projektu, w tym: nauczyciele, pedagodzy szkolni i wychowawcy, pracownicy socjalni, psycholodzy, pedagodzy, osoby prowadzące szkolenia, instruktorzy, trenerzy, lekarze, policjanci i inni.

Zasoby materialne (rzeczowe):
Infrastrukturę do realizacji programu posiadają podmioty realizujące zadania z obszaru profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, pomocy społecznej, zdrowia publicznego, edukacji i wychowania. Stanowią ją między innymi:
•	placówki specjalistycznego poradnictwa, w tym rodzinnego,
•	placówki wsparcia dziennego – ogniska wychowawcze, kluby środowiskowe, świetlice środowiskowe i socjoterapeutyczne,
•	szkoły,
•	kluby i świetlice parafialne,
•	punkty informacyjno-konsultacyjne,
•	punkty poradnicze i grupy wsparcia.

Realizatorzy programu

Realizatorami programu będą:
-	organizacje pozarządowe w rozumieniu ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. 
o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr  96, poz. 873),
-	osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów 
o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, 
o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz 
o gwarancjach wolności sumienia i wyznania,
-	stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego,
-	jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub przez nie nadzorowane.
Nadrzędny cel programu

Głównym celem programu jest inicjowanie i wspieranie działań z obszaru profilaktyki problemów alkoholowych, ze szczególnym uwzględnieniem działań na rzecz grup 
z podwyższonego ryzyka. 

Przedsięwzięcia i działania programu

Wdrożenie programu nastąpi poprzez realizację następujących przedsięwzięć i działań:

Przedsięwzięcie 1
Edukacja publiczna w zakresie problemów alkoholowych.
Działania:
1.1.	organizowanie i uczestnictwo w lokalnych, regionalnych i ogólnopolskich   
kampaniach edukacyjnych skierowanych do młodzieży,
1.2.	udostępnianie i dostarczanie informacji na temat placówek świadczących pomoc osobom uzależnionym oraz ich rodzinom,
1.3.	organizowanie szkoleń mających na celu podwyższenie kompetencji zawodowych środowisk stykających się z problemami alkoholowymi,
1.4.	wydawanie publikacji – czasopism, informatorów, biuletynów, książek, plakatów, ulotek itp.,
1.5.	wspieranie merytoryczne działań profilaktycznych prowadzonych przez nauczycieli i wychowawców,
1.6.	organizowanie spotkań informacyjnych na temat negatywnych konsekwencji dla jednostki, rodziny oraz całego społeczeństwa płynących ze spożywania alkoholu, czynników ryzyka wystąpienia problemów alkoholowych.

Przedsięwzięcie 2
Monitorowanie i badanie problemów związanych uzależnieniami.
Działania: 
2.1.	 opracowywanie diagnozy stanu, potrzeb i środków w zakresie profilaktyki    
                      uzależnień,
2.2.	  monitorowanie własnych działań i modyfikowanie wdrażanych procedur,
	 
2.3.	wdrażanie programów i działań profilaktycznych w oparciu o opracowane i   
                        przyjęte procedury.
	
Przedsięwzięcie 3
Budowanie partnerstwa lokalnego w obszarze profilaktyki uzależnień.
Działania:
3.1. inicjowanie i wspieranie grup samopomocowych promujących życie w 
 trzeźwości w środowisku lokalnym, 
3.2. inicjowanie i integracja zespołów lokalnych, zajmujących się profilaktyką,
3.3.	 promowanie nowatorskich programów profilaktycznych w środowisku  
	 lokalnym skierowanych do osób z grup szczególnego ryzyka.
 
Przedsięwzięcie 4
Wzmacnianie czynników chroniących przed uzależnieniami poprzez rozwijanie więzi rodzinnych.
Działania:
4.1.	 prowadzenie działań na rzecz poprawy relacji między rodzicami i odbudowy   
       więzi rodzinno- rodzicielskich,
4.2.	 angażowanie rodziców i opiekunów w działania profilaktyczne,
4.3.	 kształtowanie i doskonalenie wychowawczych umiejętności rodziców,
4.4.	 promowanie inicjatyw profilaktycznych integrujących dziecko i rodziców.

Przedsięwzięcie 5
Animowanie środowisk młodzieżowych w zakresie promocji zdrowego stylu życia.
Działania:
5.1.  kształtowanie wśród młodzieży postaw samopomocowych i asertywnych,
5.2.	szkolenie liderów młodzieżowych z zakresu samorządności, metod zapobiegania zachowaniom ryzykownym,
5.3.	wspieranie i promowanie inicjatyw młodzieży, mających na celu zapobieganie zachowaniom ryzykownym, 
5.4.	organizowanie imprez sportowych, kulturalno-turystycznych dla młodzieży,
5.5.	 tworzenie i wspieranie miejsc integrujących młodzież we wspólnym rozwijaniu zainteresowań, 
5.6.	promocja wolontariatu wśród młodzieży ukierunkowanego na pomoc dzieciom i młodzieży,
5.7.	przygotowanie i wdrażanie programów szkoleniowych dla wolontariuszy pracujących z dziećmi i młodzieżą,
5.8.	rozwijanie poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego oraz specjalistycznego poradnictwa młodzieżowego.

Przedsięwzięcie 6

Socjoterapia i działania opiekuńcze wobec dzieci i młodzieży.
Działania:
6.1.	 korygowanie zaburzeń zachowania dzieci i młodzieży,
6.2.	 przeciwdziałanie marginalizacji i degradacji dzieci i młodzieży z grup wysokiego ryzyka,
6.3.	 inicjowanie i prowadzenie świetlic socjoterapeutycznych,
6.4.	 monitorowanie i superwizja procesu socjoterapii,
6.5.	 tworzenie i prowadzenie miejsc umożliwiających dzieciom i młodzieży bezpieczne spędzanie czasu.

Przedsięwzięcie 7
Reintegracja osób uzależnionych od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii 
w zakładzie lecznictwa odwykowego.
Działania:
7.1.  pomoc osobom uzależnionym po podstawowym programie leczenia 
        odwykowego w powrocie do normalnego funkcjonowania społecznego,
7.2.	pomoc w budowaniu aktywnej postawy wobec rynku pracy,
7.3.	działanie na rzecz integracji osób chorych w środowisku lokalnym,
7.4.	pomoc w odbudowie własnego wizerunku jako człowieka przydatnego 
	społecznie i zawodowo.

Sposób realizacji programu    

1)	Program będzie realizowany w ramach ogłoszonej przez Zarząd Województwa Śląskiego I edycji konkursu ofert na zadania publiczne Województwa Śląskiego 
w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych.
2)	Program będzie realizowany w okresie: od II do IV kwartału 2004.
3)	Nadzór nad realizacją programu będzie sprawował Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego.

Oczekiwane rezultaty

W ocenie skuteczności prowadzonych zadań powinno się brać pod uwagę ocenę nie tylko efektów końcowych, co często jest trudne do realizacji, lecz przede wszystkim ocenę procesu zmian. Ocena procesu wymaga od realizatorów planowania działań. W procesie planowania nie można pominąć diagnozy problemu i odpowiedzi na pytania: „dlaczego”, „dla kogo”, „co”, „gdzie”, „kiedy” i „jak”.
Im lepsza współpraca organizacji pozarządowych z gminami tym większe szanse na zaplanowanie i realizację działań systemowych, długofalowych i co za tym idzie skutecznych. Ważne jest, aby działania profilaktyczne prowadzone w określonym środowisku odpowiadały rzeczywistym potrzebom i priorytetom społeczności lokalnej. Istotne jest, aby realizowane programy były poddawane ewaluacji, następne działania zaś modyfikowane 
z uwzględnieniem wyników ewaluacji.
Zakłada się, że wdrożenie programu pośrednio przyczyni się do realizacji priorytetu 
B zawartego w Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015 tj.: Umacnianie solidarności i więzi międzyludzkich, poprawa stanu zdrowia oraz bezpieczeństwa socjalnego i publicznego mieszkańców.
Wdrożenie programu przyczyni się także do realizacji zadania: Działania w zakresie profilaktyki antyalkoholowej i związanej z uzależnieniami zawartego w Programie Współpracy Województwa Śląskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2004.

Realizacja programu powinna przynieść następujące, bezpośrednie rezultaty:
1.	Wzrost liczby osób zaangażowanych w działania profilaktyczne oraz wzmocnienie zaangażowania osób i instytucji działających w obszarze profilaktyki.
2.	Wzrost aktywności i promocja wolontariatu na rzecz profilaktyki dzieci 
i młodzieży z grup podwyższonego ryzyka.
3.	Wzrost świadomości na temat uzależnień i zmiana postaw w zakresie tolerowania zachowań ryzykownych u dzieci i młodzieży.
4.	Zmniejszenie zachowań ryzykownych wśród dzieci i młodzieży.
5.	Zmniejszenie marginalizacji dzieci i młodzieży z grup wysokiego ryzyka.
6.	Wzrost umiejętności dzieci i młodzieży w zakresie zachowań chroniących przed uzależnieniem.
7.	Wzrost kompetencji rodziców w zakresie promowania postaw profilaktycznych.
8.	Wzrost kompetencji wychowawców w zakresie realizacji specjalistycznej profilaktyki.
9.	Zwiększenie dostępności informacji o możliwościach pomocy osobom uzależnionym.
10.	Zwiększenie ilości działań podejmowanych na terenach wiejskich oraz zwiększenie możliwości uzyskania pomocy, szczególnie na terenach wsi i małych miast.
11.	Budowanie partnerstw lokalnych pomiędzy podmiotami programu a innymi urzędami, przedsiębiorstwami i instytucjami w celu realizacji programów z obszaru profilaktyki uzależnień.
12.	Aktywizacja i integracja społeczności lokalnych na rzecz tworzenia programów z obszaru profilaktyki uzależnień. 

Bibliografia:

1.	R. Baumeister T, Heatherton D. Tice (2000) Utrata kontroli. Warszawa, PARPA.
2.	Brzezińska,.(2000)  Społeczna psychologia rozwoju, Warszawa, Scholar.
3.	Z. Gaś (1993) Profilaktyka uzależnień, Warszawa, WsiP.
4.	Z. Gaś (1997) Profilaktyka w szkole. W: Zapobieganie uzależnieniom uczniów. Warszawa, CMPP-P.
5.	W. Hansen (1993) School-based alcohol prevention programs. Alcohol Health and Research World vol. 17,nr 1.
6.	„Profilaktyka  i  rozwiązywanie problemów  alkoholowych w gminach  województwa  śląskiego w  2002  roku”, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej 2003.
7.	Profilaktyka w środowisku lokalnym. pod red. G. Świątkiewicz, KBds.PN, Warszawa, 2002.
8.	Raport “Problemy społeczne środowiska uczniów szkół miasta Katowice” 
w: Miejski Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2003 rok.
9.	M. Oleś (1998) Asertywność u dzieci w okresie wczesnej adolescencji. Lublin, Towarzystwo Naukowe KUL.
10.	„Rozpoznany stan zagrożenia demoralizacją, przestępczością nieletnich oraz patologiami rodziny w województwie śląskim w 2003 roku” - raport Komendy Wojewódzkiej Policji Wydziału Prewencji, Katowice, styczeń 2004 r.
11.	J. Szymańska (2001) Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej  
      psychoprofilaktyki. Warszawa, CMPP-P.
12.	Sektorowy Program Operacyjny Rozwój Zasobów Ludzkich, Ministerstwo Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, 2003.
13.	Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000 – 2015, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Katowice, 2000.
14.	J. McWhirter, B. McWhirter, A. McWhirter, E. McWhirter (2001) Zagrożona młodzież. Warszawa, PARPA.

Opracowano:
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
Katowice,  luty 2004 r.