Regionalny program rehabilitacji osób z chorobami układu kostno-stawowego i mięśniowego na lata 2024-2027
Podstawa prawna realizacji Programu:
Art. 48 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. 2022 poz. 2561 ze zm.)
Katowice 2023

Nazwa Dokumentu: 
Regionalny program rehabilitacji osób z chorobami układu kostno-stawowego i mięśniowego na lata 2024-2027

Autorzy Dokumentu:
CHILICO – Karolina Sobczyk
przy współpracy z ekspertami:
dr n. o zdrowiu Karolina Sobczyk
dr n. o zdrowiu Mateusz Grajek
dr hab. n. o zdrowiu Joanna Woźniak-Holecka
oraz Radą Ekspertów ds. Regionalnych Programów Zdrowotnych w składzie:
dr n. med. Romualda Mucha
dr n. o kult. fiz. Jarosław Pasek
dr n. med. Paweł Spetruk 
dr n. med. Krystyna Pethe-Kania 
dr n. med. Maciej Wrotniak
Karolina Wójcik-Smołucha

Dane kontaktowe:
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
ul. Ligonia 46  
40-037 Katowice
telefony: +48 (32) 20 78 888
e-mail: 	kancelaria@slaskie.pl
	zdrowie@slaskie.pl”

Data opracowania: 17.08.2023 r. 

Spis treści
I. Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej
1. Opis problemu zdrowotnego
2. Dane epidemiologiczne i statystyczne
3. Opis obecnego postępowania
4. Uzasadnienie potrzeby wdrożenia regionalnego programu polityki zdrowotnej
II. Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji
1. Cel główny
2. Cele szczegółowe
3. Mierniki efektywności realizacji programu polityki zdrowotnej
III. Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji, jakie są planowane w ramach programu polityki zdrowotnej
1. Populacja docelowa
2. Kryteria kwalifikacji do udziału w programie polityki zdrowotnej oraz kryteria wyłączenia z programu polityki zdrowotnej
3. Planowane interwencje
4. Sposób udzielania świadczeń zdrowotnych w ramach programu polityki zdrowotnej
5. Sposób zakończenia udziału w programie polityki zdrowotnej
IV. Organizacja programu polityki zdrowotnej
1. Etapy programu polityki zdrowotnej i działania podejmowane w ramach etapów
2. Warunki realizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych
V. Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej
1. Monitorowanie
2. Ewaluacja
VI. Budżet programu polityki zdrowotnej
VII. Bibliografia
VIII. Spis tabel
Załączniki

Wykaz skrótów
ACP – Amerykańskie Kolegium Lekarzy (ang. American College of Physicians)
AOS – Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna
AOTMiT – Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji
COST – Europejski Program Współpracy w Dziedzinie Badań Naukowo-Technicznych  (ang. European Cooperation in Science and Technology)
DAI – Niemieckie Stowarzyszenie Medyczne (niem. Deutsches Ärzteblatt International) 
DALY – liczba lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (ang. disability-adjusted life years) 
GBD – globalne obciążenie chorobami (z ang. Global Burden of Disease)
ICD-10 – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ang. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems)
ICSI  – Instytut Doskonalenia Systemów Klinicznych (ang. Institute for Clinical Systems Improvement)
IHE – Instytut Ekonomiki Zdrowia (ang. Institute of Health Economics)
KLR – Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce 
KRUS – Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia
NICE – Narodowy Instytut Zdrowia i Opieki (ang. National Institute for Health and Care Excellence) 
NSF – Narodowa Fundacja Udarowa (ang. National Stroke Foundation) 
PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych
POZ – Podstawowa Opieka Zdrowotna
PTF – Polskie Towarzystwo Fizjoterapii
PTMR – Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej 
RPZ – regionalny program zdrowotny
SIGN – Szkocka sieć wytycznych międzyuczelnianych (ang. Scottish Intercollegiate Guidelines Network) 
WHO – World Health Organization (Światowa Organizacja Zdrowia)
YLD - suma lat utraconych w wyniku niepełnosprawności (ang. Years Lost Due to Disability)
ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

I. Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej

1. Opis problemu zdrowotnego
	Choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej należą do grupy problemów zdrowotnych prowadzących do ograniczenia sprawności organizmu poprzez utrudnienie lub uniemożliwienie normalnego funkcjonowania jednostek. Zaburzenia te są jednymi z najczęstszych dolegliwości związanych z pracą. W całej Europie dotykają milionów pracowników i kosztują pracodawców miliardy euro. Przeciwdziałanie tym zaburzeniom pomaga nie tylko poprawić jakość życia pracowników, ale ma także bardzo duże znaczenie ekonomiczne. Zdecydowana większość zaburzeń układu mięśniowo-szkieletowego rozwija się w długim okresie. Bardzo rzadko identyfikuje się jedną przyczynę tych schorzeń, zazwyczaj są one efektem wspólnego oddziaływania różnych czynników ryzyka, takich jak czynniki fizyczne i biomechaniczne, organizacyjne i psychospołeczne oraz indywidualne.
	Choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej sklasyfikowane zostały w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych w rozdziale XIII, gdzie dzieli się je na 15 podgrup (tabela I).

Tab. I. Choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej wg klasyfikacji ICD-10.
Przedział kodów
3-znakowych
wg ICD-10	Nazwa podgrupy	
M00–M03	Artropatie związane z zakażeniami	
M05–M14	Artropatie wielostawowe zapalne	
M15–M19	Choroby zwyrodnieniowe stawów	
M20–M25	Inne choroby stawów	
M30-M36	Układowe choroby tkanki łącznej	
M40–M43	Zniekształcające choroby grzbietu	
M45–M49	Choroby kręgosłupa	
M50–M54	Inne choroby grzbietu	
M60–M63	Choroby mięśni	
M65–M68	Choroby maziówki i ścięgien	
M70–M79	Inne choroby tkanek miękkich	
M80–M85	Zaburzenia mineralizacji i struktury kości	
M86–M90	Inne choroby kości	
M91–M94	Choroby tkanki chrzęstnej	
M95–M99	Inne choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, Rewizja dziesiąta, Tom I, Wydanie 2008, World Health Organization 2009.

	W dalszej części opracowania scharakteryzowano najistotniejsze i najczęściej występujące jednostki chorobowe w grupie schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej.
Inne choroby grzbietu (M50-M54)
	Jednym z najpowszechniejszych schorzeń w grupie chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej są bóle grzbietu (M54), zatem bóle odczuwane po stronie grzbietowej, wzdłuż osi pionowej ciała. Dolegliwości te mogą pojawić się w każdym odcinku kręgosłupa, jednak w większości przypadków ból zlokalizowany jest w odcinku lędźwiowo-krzyżowym. Zgodnie z literaturą przedmiotu dolegliwość ta jest tak powszechna, że stała się problemem cywilizacyjnym, szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych. Ból dolnego odcinka kręgosłupa jest najczęstszą przyczyną ograniczeń w wykonywaniu czynności życia codziennego i pracy zawodowej oraz okresowej lub długoterminowej niepełnosprawności osób poniżej 45 r.ż.. Najistotniejszą rolę w powstawaniu zespołów bólowych kręgosłupa odgrywają przyczyny biomechaniczne, związane ze statycznym i dynamicznym przeciążaniem aparatu stawowo-więzadłowego kręgosłupa, takie jak: podnoszenie dużych ciężarów lub częste dźwiganie, poddawanie ciała działaniu wibracji (jazda samochodem), częste wykonywanie ruchów pochylania lub skręcania tułowia oraz długotrwałe przyjmowanie niewygodnych pozycji. 
	W podkategorii innych chorób grzbietu, obok bólów grzbietu, znajdują się także choroby krążków międzykręgowych tj. dyskopatie (M50-M53). Dyskopatię opisuje się jako zespół zmian degeneracyjnych w obrębie jądra miażdżystego, z towarzyszącym uszkodzeniem struktur łącznotkankowych. Zmiany chorobowe krążków międzykręgowych prowadzą do pęknięcia pierścienia włóknistego i wydobycia jądra miażdżystego na zewnątrz. W rezultacie dochodzi do ucisku na korzenie nerwowe lub rdzeń kręgowy, co prowadzi do pojawienia się bólu. Objawy dyskopatii zależą od zmian chorobowych, jakie zaszły w obrębie krążka międzykręgowego oraz od stopnia uwypuklenia jądra miażdżystego. Do najczęściej spotykanych objawów zalicza się: bóle miejscowe w obrębie kręgosłupa, bóle promieniujące (np. rwa kulszowa) oraz podrażnienia nerwów (np. parastezje, spadek siły mięśniowej, przeczulica).
Choroby kręgosłupa (M45-M49)
	W grupie chorób kręgosłupa zdecydowanie najwyższe rozpowszechnienie dotyczy choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa tj. spondylozy (M47). Schorzenie to charakteryzuje się postępującym uszkodzeniem krążków międzykręgowych i chrząstki stawów międzywyrostkowych, co naraża na mikrourazy torebki stawowe i układ więzadłowy. Gojenie następuje poprzez miejscowy stan zapalny, a następnie rozwija się naprawczy rozrost tkanki kostnej. W przebiegu procesu zwyrodnieniowego dochodzi często do zaburzeń stabilności kręgosłupa, powstawania przepuklin krążków międzykręgowych lub do stenozy kanału kręgowego, co może spowodować uszkodzenie układu nerwowego. Oprócz bólów stawowych receptorowych pojawiają się wówczas bóle korzeniowe, neuropatyczne lub bóle typu neurogennego. Na powstawanie procesu zwyrodnieniowego mają wpływ czynniki wewnętrzne konstytucjonalno-genetyczne, właściwości tkanki łącznej oraz wrażliwość czucia głębokiego. Mocno rozbudowane mięśnie kręgosłupa są naturalnym stabilizatorem dynamicznym jego jednostek ruchowych. Jednak między 30. a 80. rokiem życia ogólna masa mięśni zmniejsza się mniej więcej o 30%, co prowadzi do obniżenia siły mięśniowej. Osłabienie mięśni, zmniejszenie aktywności ruchowej oraz zmiany neuronalne (ubytek neuronów) związane z wiekiem zmniejszają stabilność stawów, co sprzyja ich degeneracji i zwiększa wrażliwość na urazy, mikrourazy i przeciążenia.
Choroby zwyrodnieniowe stawów (M15-M19)
	Pojęcie choroby zwyrodnieniowej stawów obejmuje procesy patologiczne o różnej etiologii prowadzące do podobnych efektów biologicznych, morfologicznych i klinicznych w obrębie chrząstki stawowej, a także podchrzęstnej warstwy kości, więzadeł, torebki stawowej, błony maziowej i  tkanek okołostawowych. W  przebiegu choroby dochodzi do  uszkodzenia struktur stawowych, pojawienia się dolegliwości bólowych i upośledzenia funkcji stawu. Choroba zwyrodnieniowa, będąca najczęstszym schorzeniem stawów, stanowi istotny problem społeczny i ekonomiczny, zwłaszcza w starzejącym się społeczeństwie. Czynnikiem mechanicznym leżącym u podłoża choroby zwyrodnieniowej stawów jest nadmierne przeciążenie, będące wynikiem zmniejszenia powierzchni obciążanej chrząstki stawowej, nierównomiernego rozłożenia obciążenia (z powodu nieprawidłowej budowy stawu), zwiększenia siły nacisku na powierzchnie stawowe oraz powtarzających się nagłych obciążeń. Wśród czynników ryzyka tej choroby wymienia się przede wszystkim wiek (> 40 lat) oraz płeć żeńską, ale także nadwagę i otyłość, wady postawy, ciężką pracę fizyczną, uprawianie sportu, przebyte urazy, czynniki genetyczne. Choroba zwyrodnieniowa stawów w przypadku różnych pacjentów przyjmować może zróżnicowaną postać, co manifestować się będzie występowaniem dolegliwości w obrębie odmiennych stawów. Niejednokrotnie zmiany zwyrodnieniowe i towarzyszące im objawy dotyczyć będą wielu stawów. Najczęściej występujące postaci tego schorzenia to gonartroza (choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego), koksartroza (choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego) oraz zwyrodnienia stawów ręki.

Inne choroby tkanek miękkich (M70-M79)
	Stosunkowo liczną grupę osób wśród pacjentów z dolegliwościami ze strony układu ruchu stanowią pacjenci dotknięci problemem choroby tkanek miękkich związane z ich używaniem, przemęczeniem i przeciążeniem (M70) oraz uszkodzeniem barku (M75). Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe tkanek miękkich odnoszą się do nieukładowych, ogniskowych zespołów patologicznych obejmujących tkanki okołostawowe, w tym mięsień, ścięgno, więzadło, powięź, rozcięgno, troczek, kaletkę i tkankę podskórną. Zaburzenia tkanek miękkich można podzielić na kilka szerokich kategorii, obejmujących: zapalenie ścięgien, zapalenie przyczepów ścięgnistych, zapalenie powięzi, zapalenie torebki stawowej, zaburzenia strukturalne, zaburzenia uwięzienia nerwowo-naczyniowego, złożone regionalne zespoły bólowe, zespół bólu mięśniowo-powięziowego, uogólnione zaburzenia bólowe. Wiele z tych zaburzeń występuje przy braku choroby ogólnoustrojowej, a niektóre są konsekwencją przewlekłych, powtarzających się urazów i nadużywania tych tkanek. Z kolei uszkodzenia mięśni barku mogą wiązać się z przeciążeniem lub ich osłabieniem, a także z naderwaniem bądź zerwaniem ścięgien wskutek np. urazu komunikacyjnego, upadku czy zbyt forsownego uprawiania sportu. Urazy powodują widoczne zmiany w biomechanice stawu; pojawia się obrzęk, cechy zapalenia, ból, a w konsekwencji zmniejszenie możliwości poruszania kończyną dla unikania bólu, co powoduje ograniczenie wykonywania czynności chorą ręką. W zależności od przyczyny najczęściej występuje ograniczenie ruchów biernych i czynnych pochodzenia pozastawowego mięśniowego w wyniku zapalenia kaletki mięśnia naramiennego lub ból pojawiający się tylko przy jednym z ruchów czynnych (przy równocześnie pełnym zakresie ruchów biernych). Może się także pojawić osłabienie lub brak możliwości wykonania ruchu, co będzie przemawiać za uszkodzeniem ścięgna lub nerwu.

2. Dane epidemiologiczne i statystyczne
2.1. Demografia województwa śląskiego
	Województwo śląskie według GUS w roku 2021 zamieszkiwało 4 375 947 osób, z czego 48,1% stanowili mężczyźni (2 106 002 osoby), a 51,9% kobiety (2 269 945 osób). W roku 2011 mieszkańców było 4 626 357- w okresie ostatnich 10 lat (2011-2021) odnotowano spadek liczby mieszkańców na poziomie ok. 5,4%. 
	Struktura płci ludności w województwie śląskim jest zbliżona do struktur obserwowanych w kraju. Za obserwację negatywną uznać należy niższy w porównaniu do kraju udział procentowy ludności w wieku przedprodukcyjnym w ogóle ludności. Odsetek mieszkańców województwa w wieku przedprodukcyjnym w ogóle ludności jest o 0,9 p. p. niższy od tego obserwowanego w kraju. Niższy pozostaje także, w porównaniu do wskaźnika ogólnokrajowego, udział procentowy ludności w wieku produkcyjnym (różnica 0,5 p. p.). Ponadto analiza danych statystycznych wskazuje na wyraźnie wyższy udział procentowy ludności w wieku poprodukcyjnym, w porównaniu do sytuacji obserwowanej w kraju. Odsetek mieszkańców województwa śląskiego w wieku poprodukcyjnym w ogóle ludności jest o 1,4 p. p. wyższy od tego odsetka w Polsce. Wartości te przekładają się bezpośrednio na wysoką wartość wskaźnika obciążenia demograficznego, który w województwie śląskim wynosi 70,7 podczas gdy w kraju jest to 69,3. Wskaźnik ten w województwie w ciągu ostatnich 10 lat zwiększył się z 54,3 do 70,7, na co wpływ miał przede wszystkim wzrost liczby ludności w wieku poprodukcyjnym o ok. 25%. Szczegółowe dane demograficzne dla województwa śląskiego na tle kraju przedstawiono za pomocą tabel II-III.

Tab. II. Ludność województwa śląskiego na tle kraju – dane ogólne.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 375 947	37 907 704	
Mężczyźni	liczba	2 233 944	2 106 002	18 322 917	
	%	48,3	48,1	48,3	
Kobiety	liczba	2 392 413	2 269 945	19 584 787	
	%	51,7	51,9	51,7	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

Tab. III. Ludność województwa śląskiego wg ekonomicznych grup wieku i płci na tle kraju.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 375 947	37 907 704	
Wiek przedprodukcyjny ogółem	liczba	790 680	764 798	6 992 641	
	%	17,1	17,5	18,4	
Wiek przedprodukcyjny mężczyźni	liczba	404 715	391 946	3 589 149	
	%	51,2	51,2	51,3	
Wiek przedprodukcyjny kobiety	liczba	385 965	372 852	3 403 492	
	%	48,8	48,8	48,7	
Wiek produkcyjny ogółem	liczba	2 998 142	2 564 231	22 385 400	
	%	64,8	58,6	59,1	
Wiek produkcyjny mężczyźni	liczba	1 567 330	1 362 066	11 864 466	
	%	52,3	53,1	53,0	
Wiek produkcyjny kobiety	liczba	1 430 812	1 202 165	10 520 934	
	%	47,7	46,9	47,0	
Wiek poprodukcyjny ogółem	liczba	837 535	1 046 918	8 529 663	
	%	18,1	23,9	22,5	
Wiek poprodukcyjny mężczyźni	liczba	261 899	351 990	2 869 302	
	%	31,3	33,6	33,7	
Wiek poprodukcyjny kobiety	liczba	575 636	694 928	5 660 361	
	%	68,7	66,4	66,3	
Wskaźnik obciążenia demograficznego**	54,3	70,7	69,3	
* 18-64 lata mężczyźni, 18-59 lat kobiety
** ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

	W województwie śląskim według GUS, w roku 2021 odnotowano 34 736 żywych urodzeń oraz 66 152 zgony. Przyrost naturalny na 1000 ludności wyniósł -7,15, co stanowi obserwację niepokojącą, ponieważ w przypadku kraju osiągnął on wyższą wartość (-4,95). Niepokojąca jest również tendencja spadkowa w zakresie przyrostu naturalnego w województwie w latach 2011-2021, jednakże w ostatnich dwóch analizowanych latach (2020-2021) za znaczny spadek wartości tego wskaźnika odpowiada przede wszystkim sytuacja epidemiologiczna związana z pandemią COVID-19, ściśle związana ze znacznym wzrostem liczby zgonów w stosunku do lat poprzednich. Pandemia ta, w ujęciu globalnym, w istotny sposób pogłębiła istniejące już wcześniej trendy ruchu ludności. W 2020 roku współczynnik przyrostu naturalnego był najniższy w powojennej historii Polski, zgodnie z danymi GUS wyniósł -4,95‰. Demografowie szacują, że w 2020 roku depopulacja Polski wskutek pandemii osiągnęła poziom przewidywany wcześniej na 2030 rok. Szczegółowe dane dotyczące ruchu naturalnego ludności w województwie śląskim na tle kraju ukazano w tabeli IV.

Tab. IV. Ruch naturalny ludności w województwie śląskim na tle kraju.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2018	2019	2020	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 533 565 	4 517 635 	4 412 097 	4 375 947	37 907 704	
Urodzenia żywe	ogółem	44 803	42 596	40 508	38 151	34 736	331 511	
	na 1000 ludności	9,68	9,38	8,95	8,62	7,91	8,73	
Zgony	ogółem	47 709	52 159	51 766	60 054	66 152	519 517	
	na 1000 ludności	10,30	11,49	11,44	13,56	15,06	13,68	
Przyrost naturalny	ogółem	-2 906	-9 563	-11 258	-21 903	-31 416	-188 006	
	na 1000 ludności	-0,63	-2,11	-2,49	-4,95	-7,15	-4,95	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

	Według najnowszych dostępnych danych GUS w roku 2021 w Polsce przeciętna długość życia mężczyzn wynosiła 71,8 lat, a u kobiet była o 7,9 roku dłuższa i wynosiła 79,7 lat. W województwie śląskim było to odpowiednio dla mężczyzn 71,3 lat (o 0,5 roku krócej niż w przypadku kraju) oraz dla kobiet 78,9 lat (o 0,8 roku krócej w porównaniu do wartości dla kraju). Analiza trendów w latach 2017-2021 pokazuje, że przeciętne dalsze trwanie życia w momencie narodzin zmniejszyło się w przypadku obu płci, zarówno w województwie śląskim, jak i w całym kraju. Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku przeciętnego dalszego trwania życia w wieku 60 lat – wartości te pozostają niższe w województwie śląskim, w porównaniu do kraju, oraz w analizowanym okresie zmniejszyły się dla obu płci w każdym z branych pod uwagę obszarów (województwo śląskie i kraj). Na obserwowaną sytuację niewątpliwie wpływ miała sytuacja epidemiologiczna związana z COVID-19.  Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli V.

Tab. V. Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach) w momencie narodzin oraz w wieku 60 lat w Polsce i województwie śląskim w latach 2017-2021 w podziale na płeć.
Rok	Przeciętne dalsze trwanie życia w momencie narodzin	Przeciętne dalsze trwanie życia w wieku 60 lat	
	Polska	województwo śląskie	Polska	województwo śląskie	
	K	M	K	M	K	M	K	M	
2017	81,8	74,0	80,8	73,4	24,3	19,2	23,6	18,8	
2018	81,7	73,8	80,9	73,5	24,2	19,1	23,7	19,0	
2019	81,8	74,1	80,8	73,8	24,2	19,3	23,6	19,1	
2020	80,7	72,6	80,0	72,3	23,2	17,9	22,7	17,7	
2021	79,7	71,8	78,9	71,3	22,4	17,3	21,9	16,9	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

2.2. Epidemiologia chorób układu ruchu
	Choroby w grupie problemów odnoszących się do układu kostno-stawowego i mięśniowego mają bardzo istotny wpływ na jakość i warunki życia osób doświadczających problemów zdrowotnych tego rodzaju. Są one najpowszechniejszą przyczyną niepełnosprawności, a co więcej w znaczący sposób wpływają na stan psychofizyczny cierpiących na nie osób. Analiza danych Global Burden of Disease (GBD) z roku 2019 wykazała, że ​​około 1,7 miliarda ludzi na całym świecie cierpi na schorzenia układu mięśniowo-szkieletowego. Mimo że częstość występowania tych chorób różni się w zależności od wieku i rozpoznania, dotykają one ludzi w każdym wieku na całym świecie. Schorzenia te mają największy udział w liczbie lat przeżytych z niepełnosprawnością (YLD) na całym świecie (ok. 17% wszystkich YLD w skali globalnej). Bóle grzbietu są głównym czynnikiem przyczyniającym się do ogólnego obciążenia chorobami układu mięśniowo-szkieletowego, a wśród innych czynników w tym obszarze wymienia się m.in. chorobę zwyrodnieniową stawów, bóle szyi, amputacje, reumatoidalne zapalenie stawów oraz dnę moczanową. Chociaż częstość występowania schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego wzrasta wraz z wiekiem, problem ten dotyka również młodszych ludzi, często w latach, w których osiągają szczyt swojej zawodowej efektywności. Prognozy wskazują, że liczba osób obciążonych omawianym rodzajem schorzeń, w tym szczególnie bólem kręgosłupa, będzie wykazywała w najbliższych latach tendencję wzrostową. 
W ramach wspomnianego w poprzednim akapicie projektu Global Burden of Disease od wielu lat prowadzone są wnikliwe analizy na temat obciążenia chorobowego populacji. Zgodnie z wynikami tego badania w roku 2019 suma obciążenia chorobowego wyrażona utratą lat życia w zdrowiu (DALY) w Polsce wyniosła 12 656 432,58 (w tym u mężczyzn było to 6 906 440,29; u kobiet - 5 749 992,29). Największy udział w obciążeniu chorobowym można przypisać schorzeniom z grupy chorób układu krążenia (22,9%), następnie nowotworom (21,3%) oraz schorzeniom układu kostno-szkieletowego (6,8%). W rankingu obciążenia chorobowego z powodu różnych problemów zdrowotnych u obu płci w Polsce ból dolnej części pleców zajmuje 3 miejsce (wartość DALY na poziomie 4,5%).
	Istotnych informacji dotyczących rozpowszechnienia problemu chorób układu ruchu w populacji dostarczają także dane zawarte w aktualnych Mapach Potrzeb Zdrowotnych, zgodnie z którymi w roku 2019 w ramach rehabilitacji ambulatoryjnej sprawozdanych zostało 2,02 mln porad lekarskich. W przeliczeniu na 100 tys. ludności liczba tych porad wyniosła 5 269. Największą wartością tego wskaźnika charakteryzowały się województwa: podlaskie (9 305), łódzkie (8 609) i mazowieckie (8 173), najmniejszą zaś lubuskie (867), wielkopolskie (1 063) i opolskie (2 379). Województwo śląskie z liczbą 6 244 zajęło w tym rankingu 6 miejsce. W ramach rehabilitacji ambulatoryjnej sprawozdanych zostało 125,5 mln zabiegów fizjoterapeutycznych. Liczba zabiegów fizjoterapeutycznych w przeliczeniu na 100 tys. ludności wyniosła w Polsce 327 086. Największą wartością tego wskaźnika charakteryzowały się województwa: podkarpackie (463 847), kujawsko-pomorskie (422 393) i lubuskie (402 792), najmniejszą zaś zachodniopomorskie (201 201), opolskie (234 778) i warmińsko-mazurskie (244 515). Województwo śląskie z liczbą 287 909 zabiegów na 100 tys. ludności zajęło w tym rankingu 11 miejsce. Najwięcej ośrodków udzielających świadczeń rehabilitacji ambulatoryjnej na 100 tys. ludności mieściło się w województwie podkarpackim (14,57), świętokrzyskim (10,78) i kujawsko-pomorskim (8,69), najmniej zaś w podlaskim (3,06), pomorskim (4,99) i mazowieckim (5). Wartość dla całej Rzeczypospolitej Polskiej wyniosła 6,85, z kolei dla województwa śląskiego 6,55 (10 miejsce w kraju). 
W 2019 r. z rehabilitacji w ramach NFZ skorzystało 6,3% ludności w wieku produkcyjnym (1,44 mln osób) oraz 18,6% ludności w wieku poprodukcyjnym (1,56 mln osób). Wśród wszystkich rehabilitowanych osoby w wieku produkcyjnym stanowiły 43,2%, a osoby w wieku poprodukcyjnym 46,8%. Zmiana samej struktury demograficznej zapowiada wzrost liczby rehabilitowanych pacjentów o 4,5% do 2025 r., o 6,4% do 2030 r. i o 7,1% do 2040 r. względem 2019 r. Pacjenci trafiają na rehabilitację najczęściej z powodu chorób układu mięśniowo-szkieletowego (78%), chorób układu nerwowego (15,3%), chorób układu krążenia (1,5%), innych chorób niezakaźnych (0,9%), nowotworów (0,7%) oraz przewlekłych chorób układu oddechowego (0,6%).
	Istotnym elementem w analizie i ocenie stanu zdrowia populacji pozostają także dane o przyczynach i częstości hospitalizacji. Ogółem w roku 2108 hospitalizowano w Polsce ponad 8,6 mln osób. Najczęściej pacjenci szpitali byli leczeni z powodu chorób układu krążenia (13% hospitalizowanych), nowotworów ogółem (10,2%) oraz urazów i zatruć (8,7%). Choroby układu mięśniowo-kostnego były przyczyną 5,6% hospitalizacji. Obserwacje struktury procentowej przyczyn hospitalizacji w latach 2006-2018 wskazują na wzrost udziału pobytów szpitalnych z powodu chorób układu mięśniowo-kostnego w ogóle pobytów.
	Zgodnie z danymi Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w roku 2022 w związku z rozpoznaniem choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w publicznym systemie opieki zdrowotnej pojawiło się 754 037 zamieszkujących województwo śląskie pacjentów, w tym 400 656 kobiet (53,1%) oraz 353 381 mężczyzn (46,9%). Wśród najbardziej rozpowszechnionych problemów zdrowotnych mieszkańców województwa w omawianym obszarze zdrowotnym można wskazać następujące grupy rozpoznań: inne choroby grzbietu (M50–M54; rozpowszechnienie na poziomie 9,9% populacji), inne choroby tkanek miękkich (M70–M79; 5,2%), choroby kręgosłupa (M45–M49; 4,3%) oraz choroby zwyrodnieniowe stawów (M15–M19; 3,3%). W przypadku wszystkich ww. rozpoznań częściej w systemie opieki zdrowotnej pojawiały się kobiety. Szczegółowe dane przedstawiono za pomocą tabeli VI.
	Najczęstsze rozpoznania, z powodu których z publicznych usług zdrowotnych korzystali mieszkańcy województwa w roku 2022 w związku z problemem układu ruchu, to bóle grzbietu (M54; 5,9% populacji), zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa (M47; 3,8%), choroby tkanek miękkich związane z ich używaniem, przemęczeniem i przeciążeniem (M70; 2,7%) oraz inne choroby krążka międzykręgowego (M51; 2,5%). W przypadku wszystkich najczęściej pojawiających się rozpoznań ich rozpowszechnienie wzrasta z wiekiem. Wzrost ten szczególnie widoczny jest wśród populacji w wieku 40-49 lat, gdzie rozpowszechnienie chorób układu ruchu ogółem wynosi 31,3%, w populacjach młodszych, w wieku 18-29 oraz 30-39, wynosi odpowiednio 13,3% oraz 18,8%. Najwyższe rozpowszechnienie obserwuje się w populacji 50 lat i więcej (49,4%). Dzieląc populację jedynie na dwie grupy wiekowe możemy zaobserwować, że rozpowszechnienie chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej w populacji do 40 r.ż. wynosi 16,4%, podczas gdy w populacji starszej jest to już 40,4%. Udział mieszkańców województwa w wieku 40 lat i więcej w ogóle mieszkańców korzystających z publicznego systemu opieki zdrowotnej w związku z omawianym problemem zdrowotnym wyniósł 74,4%. Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli VII.
	Pacjenci dotknięci problemem chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej korzystają z różnych rodzajów i zakresów świadczeń w publicznym systemie opieki zdrowotnej. W roku 2022 ze świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej w związku z tego typu problemami zdrowotnymi skorzystało ponad 350 tys. mieszkańców województwa śląskiego. W przypadku porad w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej było to ponad 216,5 tys. osób, a 11,7 tys. osób było z powodu tych schorzeń hospitalizowanych na oddziałach neurologicznych, neurochirurgicznych oraz ortopedii i traumatologii i narządu ruchu.  Ze świadczeń w rodzaju rehabilitacja lecznicza skorzystało w związku z chorobą układu ruchu ponad 136,2 tys. mieszkańców województwa, w tym ponad 53,4 tys. osobom udzielono porady lekarskiej (39,2% ogółu świadczeń udzielonych w tym rodzaju), a ok. 77,4 tys. świadczono usługi w zakresie fizjoterapii ambulatoryjnej (56,8%). Jedynie 92 pacjentów skorzystało ze świadczeń fizjoterapii domowej. Z rehabilitacji ogólnoustrojowej w warunkach dziennych skorzystało 2,5 tys. mieszkańców województwa (1,8% ogółu świadczeń), a w warunkach stacjonarnych – 2,7 tys. (2%). Najwięcej świadczeń na jednego pacjenta, spośród wszystkich rodzajów, realizowano w rehabilitacji leczniczej. Należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że ze świadczeń fizjoterapii ambulatoryjnej skorzystało jedynie ok. 10,3% ogółu pacjentów, którzy w roku 2022 pojawili się w publicznym systemie opieki zdrowotnej w związku z rozpoznaniem z grupy M00-M99. Ograniczając dane do poszczególnych płci – było to ok. 8,2% mężczyzn oraz ok. 12,1% kobiet. Szczegółowych danych dostarcza tabela VIII.
	
Tab. VI. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na płeć.
Kod ICD-10	Nazwa rozpoznania	Płeć	% populacji*	
		K	M	razem		
M00–M03	Artropatie związane z zakażeniami 	1 035	679	1 714	0,1	
M00	Ropne zapalenie stawów	32	100	132	<0,1	
M01	Bezpośrednie zajęcie stawu w przebiegu chorób zakaźnych i pasożytniczych sklasyfikowanych gdzie indziej	33	25	58	<0,1	
M02	Artropatie odczynowe	904	524	1 428	0,1	
M03	Artropatie pozakaźne i odczynowe w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	66	30	96	<0,1	
M05–M14	Artropatie wielostawowe zapalne 	23 929	27 225	51 154	2,0	
M05	Serododatnie reumatoidalne zapalenie stawów	3 987	1 828	5 815	0,2	
M06	Inne reumatoidalne zapalenia stawów	3 253	1 357	4 610	0,2	
M07	Artropatie łuszczycowe i towarzyszące chorobom jelit	1 285	1 086	2 371	0,1	
M08	Młodzieńcze zapalenie stawów	198	86	284	<0,1	
M09	Młodzieńcze zapalenie stawów w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	7	5	12	<0,1	
M10	Dna moczanowa	3 364	14 858	18 222	0,7	
M11	Inne artropatie spowodowane odkładaniem się kryształów	14	34	48	<0,1	
M12	Inne określone artropatie	1 201	898	2 099	0,1	
M13	Inne postacie zapalenia stawów	10 084	6 785	16 869	0,7	
M14	Artropatie w przebiegu innych chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	536	288	824	<0,1	
M15–M19	Choroby zwyrodnieniowe stawów 	44 984	39 127	84 111	3,3	
M15	Zwyrodnienie wielostawowe	15 746	8 872	24 618	1,0	
M16	Koksartroza [choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego]	7 526	9 038	16 564	0,6	
M17	Gonartroza [choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego]	16 277	17 280	33 557	1,3	
M18	Choroba zwyrodnieniowa pierwszego stawu nadgarstkowo-śródręcznego	246	107	353	<0,1	
M19	Inne zwyrodnienia stawów	5 189	3 830	9 019	0,4	
M20–M25	Inne choroby stawów 	42 319	37 494	79 813	3,1	
M20	Nabyte deformacje palców rąk i stóp	4 812	1 254	6 066	0,2	
M21	Inne nabyte deformacje kończyn	1 638	819	2 457	0,1	
M22	Choroby rzepki	1 514	778	2 292	0,1	
M23	Wewnętrzne uszkodzenie stawu kolanowego	14 135	16 386	30 521	1,2	
M24	Inne określone uszkodzenia stawu	1 075	1 132	2 207	0,1	
M25	Inne choroby stawów, niesklasyfikowane gdzie indziej	19 145	17 125	36 270	1,4	
M30-M36	Układowe choroby tkanki łącznej	4 591	1 126	5 717	0,2	
M30	Guzkowe zapalenie tętnic i choroby pokrewne	39	31	70	<0,1	
M31	Inne martwicze choroby naczyń	289	155	444	<0,1	
M32	Toczeń rumieniowaty układowy	929	188	1 117	<0,1	
M33	Zapalenie skórno-wielomięśniowe	118	62	180	<0,1	
M34	Twardzina układowa	274	85	359	<0,1	
M35	Inne układowe choroby tkanki łącznej	2 801	569	3 370	0,1	
M36	Układowe zaburzenia tkanki łącznej w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	141	36	177	<0,1	
M40–M43	Zniekształcające choroby grzbietu	5 885	3 408	9 293	0,4	
M40	Kifoza i lordoza	368	278	646	<0,1	
M41	Skolioza [skrzywienie boczne kręgosłupa]	4 105	1 981	6 086	0,2	
M42	Osteochondroza kręgosłupa	61	77	138	<0,1	
M43	Inne zniekształcające choroby grzbietu	1 351	1 072	2 423	0,1	
M45–M49	Choroby kręgosłupa 	60 093	49 860	109 953	4,3	
M45	Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa	649	1 343	1 992	0,1	
M46	Inne zapalne choroby kręgosłupa	1 275	929	2 204	0,1	
M47	Spondyloza	53 442	42 935	96 377	3,8	
M48	Inne choroby kręgosłupa	4 647	4 586	9 233	0,4	
M49	Spondylopatie w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	80	67	147	<0,1	
M50–M54	Inne choroby grzbietu 	134 585	118 199	252 784	9,9	
M50	Choroby krążków międzykręgowych szyjnych	22 728	11 345	34 073	1,3	
M51	Inne choroby krążka międzykręgowego	34 026	30 353	64 379	2,5	
M53	Inne choroby grzbietu, niesklasyfikowane gdzie indziej	2 476	1 385	3 861	0,2	
M54	Bóle grzbietu	75 355	75 116	150 471	5,9	
M60–M63	Choroby mięśni 	1 025	1 271	2 296	0,1	
M60	Zapalenie mięśni	440	518	958	<0,1	
M61	Zwapnienie i skostnienie mięśni	29	39	68	<0,1	
M62	Inne choroby mięśni	505	652	1 157	<0,1	
M63	Zaburzenia mięśni w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	51	62	113	<0,1	
M65–M68	Choroby maziówki i ścięgien 	7 429	5 572	13 001	0,5	
M65	Zapalenie błony maziowej i pochewki ścięgnistej	3 695	2 627	6 322	0,2	
M66	Samoistne pęknięcie błony maziowej i ścięgna	38	46	84	<0,1	
M67	Inne choroby błony maziowej i ścięgien	3 569	2 787	6 356	0,2	
M68	Zaburzenia błony maziowej i ścięgien w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	127	112	239	<0,1	
M70–M79	Inne choroby tkanek miękkich 	68 194	65 129	133 323	5,2	
M70	Choroby tkanek miękkich związane z ich używaniem, przemęczeniem i przeciążeniem	34 948	33 846	68 794	2,7	
M71	Inne patologie kaletek	960	968	1 928	0,1	
M72	Choroby fibroblastyczne	348	1 183	1 531	0,1	
M73	Zaburzenia tkanek miękkich w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	53	42	95	<0,1	
M75	Uszkodzenia barku	12 024	13 772	25 796	1,0	
M76	Entezopatie kończyny dolnej, z wyłączeniem stopy	780	736	1 516	0,1	
M77	Inne entezopatie	10 542	7 646	18 188	0,7	
M79	Inne choroby tkanek miękkich, niesklasyfikowane gdzie indziej	8 539	6 936	15 475	0,6	
M80–M85	Zaburzenia mineralizacji i struktury kości 	3 408	1 269	4 677	0,2	
M80	Osteoporoza ze złamaniami patologicznymi	500	263	763	<0,1	
M81	Osteoporoza bez złamań patologicznych	1 654	429	2 083	0,1	
M82	Osteoporoza w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	29	20	49	<0,1	
M83	Osteomalacja dorosłych	37	14	51	<0,1	
M84	Zaburzenia ciągłości kości	127	202	329	<0,1	
M85	Inne zaburzenia mineralizacji i struktury kości	1 061	341	1 402	0,1	
M86–M90	Inne choroby kości 	799	1 127	1 926	0,1	
M86	Zapalenie kości i szpiku	77	203	280	<0,1	
M87	Martwica kości	203	534	737	<0,1	
M88	Choroba Pageta kości [osteitis deformans]	3	6	9	<0,1	
M89	Inne choroby kości	460	346	806	<0,1	
M90	Osteopatie w przebiegu chorób sklasyfikowanych gdzie indziej	56	38	94	<0,1	
M91–M94	Choroby tkanki chrzęstnej 	753	505	1 258	<0,1	
M91	Osteochondroza stawu biodrowego i miednicy	19	35	54	<0,1	
M92	Inne osteochondrozy młodzieńcze	35	33	68	<0,1	
M93	Inne osteochondropatie	161	143	304	<0,1	
M94	Inne choroby chrząstki	538	294	832	<0,1	
M95–M99	Inne choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej 	1 627	1 390	3 017	0,1	
M95	Inne nabyte zniekształcenia układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej	1 221	943	2 164	0,1	
M96	Pozabiegowe zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego, niesklasyfikowane gdzie indziej	126	155	281	<0,1	
M99	Uszkodzenie biomechaniczne niesklasyfikowane gdzie indziej	280	292	572	<0,1	
Razem	400 656	353 381	754 037	--	
* % populacji - rozpowszechnienie obliczone na podstawie liczby rozpoznań oraz mieszkańców województwa - kobiet w wieku 18-59 lat oraz mężczyzn w wieku 18-64 lata (2 564 231 osób w 2021r. wg GUS)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.
	
Tab. VII. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe.
Kod ICD-10	Nazwa rozpoznania	grupa wiekowa	
		18-29	30-39	40-49	50-64**	razem	
		liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	
M54	Bóle grzbietu	19 176	3,8	35 005	5,3	46 035	6,7	50 255	7,2	150 471	5,9	
M47	Spondyloza	3 523	0,7	11 271	1,7	26 594	3,9	54 989	7,8	96 377	3,8	
M70	Choroby tkanek miękkich związane z ich używaniem, przemęczeniem i przeciążeniem	9 454	1,8	14 416	2,2	20 498	3,0	24 426	3,5	68 794	2,7	
M51	Inne choroby krążka międzykręgowego	3 438	0,7	10 111	1,5	19 833	2,9	30 997	4,4	64 379	2,5	
M25	Inne choroby stawów, niesklasyfikowane gdzie indziej	4 974	1,0	6 770	1,0	10 749	1,6	13 777	2,0	36 270	1,4	
M50	Choroby krążków międzykręgowych szyjnych	1 589	0,3	4 998	0,7	10 616	1,5	16 870	2,4	34 073	1,3	
M17	Gonartroza [choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego]	1 060	0,2	2 416	0,4	7 111	1,0	22 970	3,3	33 557	1,3	
M23	Wewnętrzne uszkodzenie stawu kolanowego	4 314	0,8	5 899	0,9	8 768	1,3	11 540	1,6	30 521	1,2	
M75	Uszkodzenia barku	1 551	0,3	3 075	0,5	7 064	1,0	14 106	2,0	25 796	1,0	
M15	Zwyrodnienie wielostawowe	629	0,1	1 683	0,3	5 272	0,8	17 034	2,4	24 618	1,0	
M10	Dna moczanowa	549	0,1	2 609	0,4	5 233	0,8	9 831	1,4	18 222	0,7	
M77	Inne entezopatie	847	0,2	2 788	0,4	6 426	0,9	8 127	1,2	18 188	0,7	
M13	Inne postacie zapalenia stawów	1 402	0,3	2 660	0,4	4 743	0,7	8 064	1,2	16 869	0,7	
M16	Koksartroza [choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego]	353	0,1	1 183	0,2	3 685	0,5	11 343	1,6	16 564	0,6	
M79	Inne choroby tkanek miękkich, niesklasyfikowane gdzie indziej	2 250	0,4	3 467	0,5	4 562	0,7	5 196	0,7	15 475	0,6	
M48	Inne choroby kręgosłupa	929	0,2	1 763	0,3	2 621	0,4	3 920	0,6	9 233	0,4	
M19	Inne zwyrodnienia stawów	354	0,1	895	0,1	2 235	0,3	5 535	0,8	9 019	0,4	
M67	Inne choroby błony maziowej i ścięgien	1 016	0,2	1 404	0,2	1 706	0,2	2 230	0,3	6 356	0,2	
M65	Zapalenie błony maziowej i pochewki ścięgnistej	514	0,1	955	0,1	1 579	0,2	3 274	0,5	6 322	0,2	
M41	Skolioza [skrzywienie boczne kręgosłupa]	2 824	0,6	1 251	0,2	1 152	0,2	859	0,1	6 086	0,2	
M20	Nabyte deformacje palców rąk i stóp	462	0,1	886	0,1	1 688	0,2	3 030	0,4	6 066	0,2	
M05	Serododatnie reumatoidalne zapalenie stawów	204	0,0	561	0,1	1 440	0,2	3 610	0,5	5 815	0,2	
M06	Inne reumatoidalne zapalenia stawów	326	0,1	546	0,1	1 187	0,2	2 551	0,4	4 610	0,2	
M53	Inne choroby grzbietu, niesklasyfikowane gdzie indziej	317	0,1	701	0,1	1 231	0,2	1 612	0,2	3 861	0,2	
-	Pozostałe rozpoznania z grupy M00-M99	5 875	1,1	7 872	1,2	12 442	1,8	20 306	2,9	46 495	1,8	
Razem	67 930	13,3	125 185	18,8	214 470	31,3	346 452	49,4	754 037	29,4	
* % populacji - rozpowszechnienie obliczone na podstawie liczby rozpoznań oraz liczby mieszkańców województwa w wieku aktywności zawodowej w poszczególnych grupach wiekowych (w 2021r. wg GUS)
** kobiety w wieku 50-59 oraz mężczyźni w wieku 50-64
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.

Tab. VIII. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z wybranych rodzajów i zakresów świadczeń zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe i płeć.
Rodzaj i zakres świadczeń
	Liczba pacjentów	Liczba udzielonych świadczeń	Liczba świadczeń na pacjenta	
	M	K	razem			
Podstawowa opieka zdrowotna	177 569	173 400	350 969	636 547	1,8	
Świadczenia lekarza POZ	177 562	173 396	350 958	636 536	1,8	
Świadczenia pielęgniarki POZ	7	4	11	11	1,0	
Ambulatoryjna opieka specjalistyczna	98 786	117 720	216 506	431 015	2,0	
Świadczenia w zakresie neurologii	15 046	22 186	37 232	71 493	1,9	
Świadczenia w zakresie neurologii-świadczenia pierwszorazowe	9 878	12 892	22 770	43 627	1,9	
Świadczenia w zakresie neurochirurgii	3 036	2 899	5 935	9 569	1,6	
Świadczenia w zakresie ortopedii i traumatologii narządu ruchu	43 584	48 967	92 551	191 067	2,1	
Świadczenia w zakresie ortopedii i traumatologii narządu ruchu - świadczenia pierwszorazowe	27 242	30 776	58 018	115 259	2,0	
Leczenie szpitalne	6 583	5 148	11 731	14 454	1,2	
Neurologia - hospitalizacja	421	385	806	833	1,0	
Neurochirurgia - hospitalizacja	741	584	1 325	1 438	1,1	
Ortopedia i traumatologia narządu ruchu - hospitalizacja	5 421	4 179	9 600	12 183	1,3	
Rehabilitacja lecznicza	51 630	84 597	136 227	6 420 429	47,1	
Lekarska ambulatoryjna opieka rehabilitacyjna	20 136	33 290	53 426	78 230	1,5	
Fizjoterapia ambulatoryjna	28 940	48 479	77 419	6 278 244	81,1	
Fizjoterapia domowa	54	38	92	19 871	216,0	
Rehabilitacja ogólnoustrojowa w ośrodku/ oddziale dziennym	1 033	14 77	2 510	39 021	15,5	
Rehabilitacja ogólnoustrojowa w warunkach stacjonarnych po leczeniu operacyjnym	433	263	696	1 325	1,9	
Rehabilitacja ogólnoustrojowa w warunkach stacjonarnych	1 026	1 049	2 075	3 726	1,8	
Rehabilitacja neurologiczna	8	1	9	12	1,3	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.

Choroby układu kostno-stawowego i mięśniowego w świetle danych ZUS
	Koszty związane z absenteizmem stanowią istotne obciążenie systemu zabezpieczeń społecznych. Doniosłość znaczenia rosnącego rozpowszechnienia chorób układu ruchu dla zdrowia publicznego, systemu gospodarczego kraju oraz systemu zabezpieczenia społecznego, odzwierciedlona jest w danych dotyczących wydatków Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) na świadczenia związane z niezdolnością do pracy. Grupami chorobowymi generującymi najwyższe wydatki w strukturze wydatków ogółem na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy w 2021 r. w Polsce były zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania (16,7% ogółu wydatków), choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej (14,5%), choroby związane z okresem ciąży, porodu i połogu (12,5%), urazy, zatrucia i inne określone skutki działania czynników zewnętrznych (12,2%), choroby układu oddechowego (8,2%), układu krążenia (8%) oraz układu nerwowego (7,7%). Wszystkie wyżej wymienione grupy chorobowe były przyczyną ok. 80% wydatków poniesionych w związku z niezdolnością do pracy. W przypadku województwa śląskiego najwyższe wydatki generowały choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej (15,6% ogółu; wartość wyższa od ogólnokrajowej) oraz zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania (14% ogółu). Wydatki z ubezpieczeń społecznych na świadczenia związane z niezdolnością do pracy z powodu omawianej grupy schorzeń (M00-M99) w roku 2021 wyniosły w województwie śląskim ponad 968,3 mln. zł, w tym ok. 60% dotyczyło mężczyzn (ok. 584,8 mln. zł), a 40% - kobiet (ok. 383,5 mln. zł). Należy również podkreślić, że analiza wydatków w 2021 r. na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy w poszczególnych województwach wskazuje wyraźnie, że najwyższe wydatki zostały poniesione w województwie śląskim – 13,9% ogółu wydatków. Kolejne miejsce w rankingu zajęło województwo mazowieckie (12,4%) oraz wielkopolskie (10,5%). Ponadto w populacji mężczyzn najwyższy udział wydatków odnotowano również w województwie śląskim (15,3%), natomiast w populacji kobiet najwyższy ich udział wystąpił w województwie mazowieckim – 13,5%. W tym rankingu województwo śląskie zajmuje 2 miejsce z wartością na poziomie 12,5%. Przeciętne wydatki na 1 osobę, w związku z niezdolnością do pracy z powodu choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej, wyniosły w skali kraju ok. 257zł; w województwie śląskim było to prawie 310zł (2 najwyższa wartość w kraju). Województwo śląskie jest jedynym, w którym wydatki związane z tymi chorobami przewyższały wydatki związane z zaburzeniami psychicznymi.
	W rankingu 30 jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy w grupie M00-M99 i jednocześnie stanowiących 96,5% ogółu wydatków ponoszonych z tego powodu przez ZUS w województwie śląskim w roku 2021, pierwsze trzy miejsca zajmują inne choroby krążka międzykręgowego (M51), bóle grzbietu (M54) oraz zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa (M47) – łącznie choroby te odpowiadają za ok. 48% ogółu wydatków. Zdecydowana większość jednostek chorobowych uwzględnionych w kryteriach kwalifikacji do udziału w planowanym do realizacji RPZ znajduje się w tym rankingu, generując wysokie koszty pośrednie. Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli IX.

Tab. IX. Ranking jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy w grupie M00-M99 w województwie śląskim w roku 2021 w podziale na płeć.
Lp.	Rozpoznanie wg ICD-10	Wysokość wydatków (w tys. zł)	
		ogółem	mężczyźni	kobiety	
1	M51	Inne choroby krążka międzykręgowego	229 881,4	148 207,7	81 673,7	
2	M54	Bóle grzbietu	121 753,5	71 543,0	50 210,5	
3	M47	Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa	113 720,9	67 855,6	45 865,3	
4	M23	Wewnętrzne uszkodzenia stawu kolanowego	62 724,4	40 371,4	22 353,0	
5	M16	Choroba zwyrodnieniowa stawów biodrowych	60 695,2	42 634,4	18 060,8	
6	M17	Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych	60 107,9	40 409,3	19 698,6	
7	M75	Uszkodzenia barku	52 646,8	32 138,7	20 508,1	
8	M70	Choroby tkanek miękkich związane z ich używaniem, przeciążeniem i uciskiem	45 971,5	26 462,8	19 508,7	
9	M50	Choroby kręgów szyjnych	42 553,0	19 201,9	23 351,1	
10	M05	Sero-dodatnie reumatoidalne zapalenie stawów	14 638,4	5 771,2	8 867,2	
11	M15	Zwyrodnienia wielostawowe	14 313,2	8 063,9	6 249,3	
12	M77	Inne entezopatie	12 496,0	6 485,8	6 010,2	
13	M48	Inne choroby kręgosłupa	11 948,8	7 817,8	4 131,0	
14	M25	Inne choroby stawu niesklasyfikowane gdzie indziej	9 329,1	5 771,2	3 557,9	
15	M13	Inne zapalenia stawów	8 796,6	4 634,6	4 162,0	
16	M45	Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa	7 757,7	6 604,8	1 152,9	
17	M20	Nabyte zniekształcenia palców rąk i stóp	7 463,0	1 471,7	5 991,3	
18	M19	Inne choroby zwyrodnieniowe	7 014,7	4 381,6	2 633,1	
19	M06	Inne reumatoidalne zapalenia stawów	6 432,1	2 593,5	3 838,6	
20	M65	Zapalenie błony maziowej i pochewki ścięgnistej	6 013,8	2 296,5	3 717,3	
21	M10	Dna moczanowa	5 694,6	5 250,3	444,3	
22	M41	Boczne skrzywienie kręgosłupa	4 645,4	1 340,5	3 304,9	
23	M35	Inne układowe zajęcie tkanki łącznej	4 610,2	1 337,3	3 272,9	
24	M07	Artropatie towarzyszące łuszczycy 
i chorobom jelit	4 445,4	2 693,0	1 752,4	
25	M32	Toczeń rumieniowaty układowy	3 882,9	1 112,2	2 770,7	
26	M79	Inne choroby tkanek miękkich niesklasyfikowane gdzie indziej	3 636,7	2 054,5	1 582,2	
27	M87	Martwica kości	3 331,1	2 656,0	675,1	
28	M53	Inne choroby grzbietu niesklasyfikowane gdzie indziej	2 813,8	1 256,0	1 557,8	
29	M67	Inne choroby błony maziowej i ścięgien	2 610,9	1 280,1	1 330,8	
30	M43	Inne zniekształcające choroby grzbietu	2 322,5	1 204,1	1 118,4	
--	M00-M99	Ogółem wszystkie rozpoznania	968 259,0	584 788,4	383 470,5	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych z ZUS.

2.3. Dostępność zasobów ochrony zdrowia
	W województwie śląskim w podmiotach wykonujących działalność leczniczą w roku 2021 ogółem zatrudnionych było 11 120 lekarzy, co daje wartość wskaźnika 25 na każde 10 tys. ludności. Sytuacja w województwie jest pod tym względem nieco lepsza, niż w przypadku średniej dla całej Polski, gdzie na 10 tys. ludności przypada 24,5 lekarzy. Całkowita liczba pracujących pielęgniarek w województwie na koniec roku 2021 wynosiła 23 402, co oznacza, że wskaźnik na każde 10 tys. mieszkańców wynosił 52,5. Także pod tym względem sytuacja w województwie jest lepsza, niż średnia dla całego kraju, gdzie liczba pielęgniarek na 10 tys. ludności wynosiła w omawianym czasie 47,4. W ogólnej liczbie lekarzy, w województwie zatrudnionych było na koniec 2021 roku 155 lekarzy specjalistów w dziedzinie ortopedii i traumatologii narządu ruchu, 270 - w dziedzinie neurologii, 63 – w dziedzinie neurochirurgii, 95 – w dziedzinie reumatologii oraz 147 w dziedzinie rehabilitacji medycznej. Oprócz tego na terenie województwa w roku 2021 pracowało 4 371 fizjoterapeutów z wyższym wykształceniem oraz 609 techników fizjoterapii. Ponadto w podmiotach leczniczych w województwie pracuje 445 dietetyków. Wśród pracowników medycznych znajduje się również 1 700 psychologów oraz 233 terapeutów zajęciowych.
	Sektor lecznictwa stacjonarnego w województwie śląskim to 186 szpitali ogólnych (stan na dzień 31 grudnia 2021), dysponujących 22 342 łóżkami, w związku z czym na 10 tys. ludności przypada 50,1 łóżek szpitalnych - więcej niż ma to miejsce w statystyce ogólnokrajowej (43,1 łóżek na 10 tys. ludności). Liczba łóżek na oddziałach chirurgii urazowo-ortopedycznej w tym samym czasie wynosiła 1 245 (2,8 na 10 tys. ludności). Oddziały te udzieliły w przeciągu roku świadczeń 51 808 osobom (115,8 leczonych na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury na poziomie 58,3%). Oddziały neurologiczne dysponowały na koniec 2021 roku łącznie 776 łóżkami (1,7 na 10 tys. ludności), z których skorzystało 25 772 pacjentów (57,6 leczonych na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury: 65,2%). W przypadku oddziałów neurochirurgicznych liczba łóżek na koniec 2021 roku wynosiła 222 (0,5 łóżka na 10 tys. ludności). Udzieliły one świadczeń 6 089 osobom (13,6 osób leczonych na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury – 51,3%). Oddziały rehabilitacyjne dysponowały 1 119 łóżkami (2,5 na 10 tys. ludności), udzieliwszy świadczeń 12 558 osobom (28,1 na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury – 70,8%), a oddziały rehabilitacji neurologicznej – 674 łóżkami (1,5 łóżka na 10 tys. ludności), z których skorzystało 4 734 osoby (10,6 leczonych na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury: 71,2%). 
	Placówki lecznictwa ambulatoryjnego w roku 2021 w województwie śląskim udzieliły łącznie ponad 14 mln. porad, w tym w zakresie chirurgii urazowo-ortopedycznej – 1,3 mln. porad, w zakresie neurologii – 1 mln. porad, w zakresie reumatologii – 247,8 tys. porad, a w zakresie rehabilitacji – 294,8 tys. porad. 
	Z uwagi na fakt, że planowany do realizacji RPZ obejmował będzie działania w obszarze rehabilitacji leczniczej ułatwiającej powroty do pracy i utrzymanie zatrudnienia w województwie śląskim, poniżej przedstawiono dane dotyczące liczby podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju rehabilitacja lecznicza w wybranych zakresach, a także czas oczekiwania na te świadczenia. Zgodnie ze stanem na styczeń 2023 r. mieszkańcy mogą korzystać z poradnictwa lekarskiego w 162 poradniach rehabilitacyjnych na terenie województwa śląskiego. Świadczeń fizjoterapii ambulatoryjnej udziela 218 podmiotów, w przypadku fizjoterapii domowej – jedynie 15. Umowę posiada również 20 podmiotów leczniczych świadczących usługi rehabilitacji ogólnoustrojowej w warunkach dziennych oraz 37 podmiotów – w warunkach stacjonarnych. W przypadku rehabilitacji neurologicznej na oddziale rehabilitacji jest to 22 świadczeniodawców. Największa liczba mieszkańców województwa śląskiego oczekuje na świadczenia fizjoterapii ambulatoryjnej – odpowiednio prawie 111 tys. oraz ponad 27 tys. osób w zależności od przypadku (stabilny/pilny). Średni czas oczekiwania w przypadku przypadków stabilnych to ok. pół roku, dla przypadków pilnych – ok. 3 miesięcy. Do lekarza w poradni rehabilitacyjnej czeka się średnio ok. 6 tygodni (przypadek stabilny) lub 3 tygodnie (przypadek pilny). Najdłuższy czas oczekiwania dotyczy świadczeń rehabilitacji ogólnoustrojowej w warunkach stacjonarnych – pacjent zakwalifikowany na listę oczekujących jako przypadek stabilny czeka na tę usługę zdrowotną średnio ponad 2 lata i 2 miesiące; w sytuacji zakwalifikowania jako przypadek pilny – ponad 2 miesiące. Szczegółowych danych dostarcza tabela X.

Tab. X. Liczba podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju rehabilitacja lecznicza w wybranych zakresach oraz czas oczekiwania na te świadczenia w podziale na przypadek pilny oraz stabilny.
Nazwa świadczenia	Liczba podmiotów 
posiadających umowę	Przypadek pilny	Przypadek stabilny	
		Średni czas oczekiwania
w dniach	Liczba osób oczekujących	Średni czas oczekiwania
w dniach	Liczba osób oczekujących	
Lekarska ambulatoryjna opieka rehabilitacyjna	162	21	2 701	41	16 442	
Fizjoterapia ambulatoryjna	218	96	27 356	183	110 957	
Fizjoterapia domowa	15	65	252	102	679	
Rehabilitacja ogólnoustrojowa 
w ośrodku/ oddziale dziennym	20	58	1 156	183	4 118	
Rehabilitacja ogólnoustrojowa 
w warunkach stacjonarnych	37	65	2 371	786	18 144	
Rehabilitacja neurologiczna	22	11	198	76	2 298	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych z NFZ.
3. Opis obecnego postępowania
	Spośród stosowanych form leczenia w przypadku chorób układu kostno-stawowego zdecydowanie najczęściej stosuje się zabiegi rehabilitacyjne. Zgodnie z treścią rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 roku w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej osobom ubezpieczonym w Narodowym Funduszu Zdrowia zagwarantowano możliwość skorzystania ze świadczeń rehabilitacji leczniczej. Świadczenia te są realizowane w warunkach: 
1)	ambulatoryjnych, obejmujących lekarską ambulatoryjną opiekę rehabilitacyjną (porada lekarska rehabilitacyjna) oraz fizjoterapię ambulatoryjną (wizyta fizjoterapeutyczna, zabieg fizjoterapeutyczny),
2)	domowych, obejmujących poradę lekarską rehabilitacyjną oraz fizjoterapię domową (wizyta fizjoterapeutyczna, zabieg fizjoterapeutyczny),
3)	ośrodka lub oddziału dziennego, obejmujących m.in. rehabilitację ogólnoustrojową (w tym dla określonych grup pacjentów),
4)	stacjonarnych, obejmujących m.in. rehabilitację ogólnoustrojową.
	W przypadku rehabilitacji w warunkach ambulatoryjnych skierowanie może wystawić każdy lekarz ubezpieczenia zdrowotnego. W ramach świadczeń gwarantowanych jednemu pacjentowi przysługuje nie więcej niż 5 zabiegów dziennie w 10-dniowym cyklu terapeutycznym, obejmującym zabiegi z zakresu fizykoterapii, kinezyterapii oraz masażu. Również skierowanie na rehabilitację w warunkach domowych może być wystawione przez każdego lekarza ubezpieczenia zdrowotnego. Świadczenie to w odniesieniu do jednego pacjenta realizowane jest przez okres do 80 dni zabiegowych w roku kalendarzowym i obejmuje nie więcej niż 5 zabiegów dziennie. W przypadku uzasadnionym względami medycznymi i koniecznością osiągnięcia celu leczniczego, czas trwania rehabilitacji może zostać przedłużony decyzją lekarza zlecającego zabiegi, za pisemną zgodą dyrektora właściwego oddziału wojewódzkiego NFZ. 
	Skierowanie na rehabilitację ogólnoustrojową w ośrodku lub oddziale dziennym może wystawić lekarz POZ w przypadku zaostrzeń chorób przewlekłych lub wybrani specjaliści wskazani w rozporządzeniu w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej. Czas trwania ww. świadczenia wynosi dla jednego pacjenta od 15 do 30 dni zabiegowych, obejmujących średnio 5 zabiegów dziennie. W przypadku uzasadnionym względami medycznymi i koniecznością osiągnięcia celu leczniczego czas trwania rehabilitacji może zostać przedłużony decyzją lekarza prowadzącego rehabilitację, za pisemną zgodą dyrektora właściwego oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia. 
	Skierowanie na rehabilitację ogólnoustrojową w warunkach stacjonarnych może wystawić lekarz specjalista wybranych oddziałów lub poradni wskazanych w rozporządzeniu w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej. Rehabilitacja ta dla pojedynczego pacjenta trwa do 6 tygodni. W przypadku uzasadnionym względami medycznymi i koniecznością osiągnięcia celu leczniczego, czas trwania rehabilitacji może zostać przedłużony decyzją lekarza prowadzącego rehabilitację, za pisemną zgodą dyrektora właściwego oddziału wojewódzkiego NFZ. Wskazane wyżej świadczenia rozliczane są w ramach wyodrębnionych grup świadczeń określonych w Katalogu Jednorodnych Grup Pacjentów (JGP). Finansowanie świadczeń w ramach JGP w tym przypadku odbywa się na podstawie oceny ciężkości stanu klinicznego świadczeniobiorcy w oparciu o skale medyczne, wskazane w Zarządzeniu Prezesa NFZ dotyczącym zawierania oraz realizacji umów w ramach omawianego rodzaju świadczeń.
	Wśród oferowanych dorosłym pacjentom z chorobami układu ruchu świadczeń gwarantowanych znajdują się także te z zakresu lecznictwa uzdrowiskowego, stanowiącego integralny element prewencji wtórnej, obejmujące:
1)	uzdrowiskowe leczenie szpitalne dorosłych (21 dni),
2)	uzdrowiskowe leczenie sanatoryjne dorosłych (21 dni),
3)	uzdrowiskowa rehabilitacja dla dorosłych w szpitalu uzdrowiskowym (28 dni),
4)	uzdrowiskowa rehabilitacja dla dorosłych w sanatorium uzdrowiskowym (28 dni),
5)	uzdrowiskowe leczenie ambulatoryjne dorosłych (6-18 dni).
	Świadczenia uzdrowiskowego leczenia szpitalnego oraz uzdrowiskowej rehabilitacji w szpitalu są całkowicie finansowane przez NFZ, a czas ich trwania na wniosek lekarza zakładu lecznictwa uzdrowiskowego może zostać jednokrotnie przedłużony, za zgodą oddziału wojewódzkiego NFZ kierującego na leczenie. Nie ma możliwości przedłużenia świadczeń uzdrowiskowej rehabilitacji dla dorosłych w sanatorium oraz uzdrowiskowego leczenia sanatoryjnego. Pacjenci ponoszą w tym przypadku częściową odpłatność za wyżywienie i zakwaterowanie za każdy dzień pobytu. Poziom finansowania przez pacjenta zależny jest od warunków zakwaterowania oraz sezonu rozliczeniowego.
	W ramach leczenia szpitalnego świadczenia gwarantowane obejmują szeroki zakres procedur, spośród których najliczniej wykonywane są zabiegi wszczepienia endoprotez stawów biodrowego i kolanowego. 
	Zapisywanie pacjentów na listę oczekujących na realizację świadczenia w zakresie rehabilitacji leczniczej odbywa się na zasadach ogólnych. O umieszczeniu chorego na liście oczekujących decydują następujące kryteria: stan zdrowia, rokowania co do dalszego przebiegu choroby, choroby współistniejące mające wpływ na chorobę objętą świadczeniem oraz zagrożenie wystąpienia lub pogłębienia niepełnosprawności. Placówka medyczna przy zapisie na rehabilitację kwalifikuje chorego do kategorii medycznej:
1)	przypadek pilny – jeżeli istnieje konieczność pilnego udzielenia świadczenia ze względu na przebieg procesu chorobowego, możliwość szybkiego pogorszenia stanu zdrowia lub znaczącego zmniejszenia szans na powrót do zdrowia,
1)	przypadek stabilny – w przypadku innym niż stan nagły, pilny.
	Świadczenia rehabilitacji leczniczej mogą zostać udzielone również w ramach profilaktyki rentowej, prowadzonej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku schorzeń narządu ruchu ubezpieczony może zostać objęty rehabilitacją prowadzoną w warunkach ambulatoryjnych lub stacjonarnych. Świadczenia obejmują w tym przypadku:
1)	różne formy rehabilitacji ruchowej, czyli kinezyterapii indywidualnej, zbiorowej i ćwiczeń w wodzie;
2)	fizykoterapię (ciepłolecznictwo, krioterapię, hydroterapię, leczenie polem elektromagnetycznym wielkiej i niskiej częstotliwości, leczenie ultradźwiękami, laseroterapię, masaż klasyczny i wibracyjny);
3)	rehabilitację psychologiczną, w tym między innymi psychoedukację i treningi relaksacyjne;
4)	edukację zdrowotną w zakresie zasad prawidłowego żywienia, znajomości czynników ryzyka w chorobach cywilizacyjnych, znajomości czynników zagrożenia dla zdrowia w miejscu pracy, podstawowych praw i obowiązków pracodawcy oraz pracownika, kontynuacji rehabilitacji w domu po zakończeniu turnusu rehabilitacyjnego (instruktaż).
	W sposób pośredni nawiązanie do omawianego problemu zdrowotnego odnaleźć można także w Narodowym Programie Zdrowia na lata 2021-2025. W obecnej edycji Programu zabrakło co prawda bezpośredniego odniesienia do chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego, jednak można dostrzegać pozytywne oddziaływanie planowanych w Programie działań na wybrane czynniki ryzyka. W sposób szczególny dotyczy to otyłości, stanowiącej przedmiot interwencji prowadzonych w ramach celu operacyjnego 1 pn. „Profilaktyka nadwagi i otyłości”. Nawiązanie do problematyki podejmowanej w planowanym do realizacji RPZ wpisane zostało także w ramy celu 5 pn. „Wyzwania demograficzne”, gdzie wśród działań edukacyjnych wskazano m.in. edukację w zakresie zarządzania zdrowiem starzejących się pracowników oraz opracowanie i upowszechnienie instrumentów promujących zdrowie i zachowania prozdrowotne w środowisku pracy.
	Zgodnie z wnioskami płynącymi z aktualnych Map Potrzeb Zdrowotnych obecny system ochrony zdrowia w zakresie rehabilitacji leczniczej nie funkcjonuje poprawnie i nie jest dopasowany do rzeczywistych potrzeb pacjentów. Dostrzega się chociażby brak określonych obiektywnych narzędzi definiujących stan kliniczny i funkcjonalny pacjenta, a także istnieją istotne zastrzeżenia co do wykonywania zabiegów rehabilitacji, zwłaszcza ambulatoryjnej. W szczególności wykonuje się zbyt wiele zabiegów fizykoterapii (68,3%) względem kinezyterapii (23,4%), podczas gdy skuteczność kinezyterapii jest silniej udokumentowana. Efektem niewłaściwie funkcjonującego systemu ochrony zdrowia w zakresie rehabilitacji leczniczej są kolejki do podmiotów udzielających świadczeń rehabilitacyjnych. Brak szczegółowych regulacji służących obiektywnej ocenie stanu zdrowia pacjenta i określeniu celu podjętej rehabilitacji sprawia, że popyt przewyższa podaż i przyczynia się do długiego oczekiwania na świadczenia, co ostatecznie sprawia, że rehabilitacja rozpoczyna się z opóźnieniem i w konsekwencji ma to negatywny wpływ na stan zdrowia pacjentów.

4. Uzasadnienie potrzeby wdrożenia regionalnego programu polityki zdrowotnej
	Konsekwencje chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego istotnie wpływają na obniżenie sprawności fizycznej jednostek, w tym możliwości podejmowania zatrudnienia oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności życia codziennego. Interwencje zaplanowane w ramach regionalnego programu polityki zdrowotnej mogą stanowić istotny element zapobiegania niepełnosprawności oraz wykluczeniu z rynku pracy mieszkańców województwa śląskiego, dotkniętych problemem ww. grupy chorób. Podejmowanie tego rodzaju działań uzasadnione jest danymi epidemiologicznymi oraz finansowymi. Duże rozpowszechnienie chorób przewlekłych układu kostno-stawowego i mięśniowego, opisane w analizie problemu zdrowotnego z zakresu schorzeń układu kostno-stawowego i mięśniowego, wiąże się z ponoszeniem wysokich nakładów finansowych, nie tylko na świadczenia zdrowotne, ale także na świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej w województwie śląskim są pierwszą grupą chorobową generującą najwyższe wydatki w strukturze wydatków ogółem na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy (15,6% ogółu wydatków).
	Przywrócenie pełnej lub maksymalnej do osiągnięcia sprawności fizycznej i psychicznej, a także zdolności do podejmowania aktywności zawodowej oraz czynnego uczestnictwa w życiu społecznym pacjentom z problemem chorób układu ruchu możliwe jest dzięki podejmowaniu kompleksowych działań rehabilitacyjnych. Jak wskazano w analizie problemu zdrowotnego z zakresu schorzeń układu kostno-stawowego i mięśniowego, istotną przeszkodę w osiągnięciu pełnych rezultatów rehabilitacji medycznej stanowi niewielki odsetek pacjentów z rozpoznaniem chorób w obrębie ww. grupy, korzystających ze świadczeń rehabilitacji leczniczej w zakresie fizjoterapii ambulatoryjnej. Relacja osób korzystających z tego rodzaju świadczeń finansowanych w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, w odniesieniu do wszystkich osób leczonych w związku z chorobami układu ruchu, wynosi zaledwie ok. 10,3%. 
	Ponadto, zgodnie z aktualnymi Mapami Potrzeb Zdrowotnych, województwo w roku 2019 zajmowało dopiero 11 miejsce wśród wszystkich województw w rankingu liczby zabiegów fizjoterapeutycznych w przeliczeniu na 100 tys. ludności. Dane te wskazują na istnienie wyraźnie zauważalnego deficytu w zakresie świadczeń rehabilitacyjnych dla osób z omawianymi problemami zdrowotnymi, zamieszkującymi obszar województwa śląskiego. Dodatkowy argument, przemawiający za koniecznością podejmowania działań rehabilitacyjnych na poziomie samorządowym, stanowi fakt długiego czasu oczekiwania na uzyskanie świadczenia w rodzaju rehabilitacji leczniczej, co zostało przedstawione w analizie problemu zdrowotnego z zakresu schorzeń układu kostno-stawowego i mięśniowego.

Komplementarność RPZ z działaniami podejmowanymi na poziomie krajowym
	Działania zaplanowane do realizacji w regionalnym programie polityki zdrowotnej wpisują się w następujące krajowe dokumenty strategiczne w zakresie ochrony zdrowia:
1.	Strategia Zdrowa Przyszłość Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.: Obszar Pacjent Cel 1.4 [Zdrowie publiczne] Rozwój profilaktyki, skuteczna promocja zdrowia i postaw prozdrowotnych; Kierunek interwencji 1: Rozwój profilaktyki, skuteczna promocja zdrowia i postaw prozdrowotnych:
•	Narzędzie 1.1 Realizacja programów profilaktycznych, 
•	Narzędzie 1.2 Wdrożenie i realizacja działań służących wsparciu zdrowia osób pracujących, 
•	Narzędzie 1.3 Wsparcie działań w kierunku kształtowania i rozwoju postaw prozdrowotnych oraz przedsięwzięć promujących zdrowy styl życia;
2.	Priorytety zdrowotne określone Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie priorytetów zdrowotnych: priorytet 2: Rehabilitacja; 
3.	Narodowy Program Zdrowia na lata 2021-2025: Cel operacyjny 5: Wyzwania demograficzne;
4.	Mapy Potrzeb Zdrowotnych  na okres 2022-2026: rekomendowane kierunki działań na terenie województwa śląskiego: Obszar rehabilitacja medyczna: 8.1. Poprawa dostępności do świadczeń rehabilitacyjnych.
Komplementarność RPZ z działaniami podejmowanymi na poziomie regionalnym
	Działania zaplanowane do realizacji w regionalnym programie polityki zdrowotnej wpisują się w następujące regionalne dokumenty strategiczne w zakresie ochrony zdrowia:
1.	Plan transformacji dla województwa śląskiego na lata 2022-2026: Obszar rehabilitacja medyczna: 8.1 Poprawa dostępności do świadczeń rehabilitacyjnych.
2.	Regionalna Polityka Zdrowia Województwa Śląskiego 2030:
•	Priorytet I „Usługi zdrowotne”: Regionalne programy zdrowotne dotyczące rehabilitacji medycznej,
•	Priorytet II „Zdrowy styl życia”: Opracowanie Regionalnych programów zdrowotnych m.in. w zakresie rehabilitacji osób z chorobami układu kostno- stawowego i mięśniowego;
3.	Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”:
•	cel operacyjny: B.1. Wysoka jakość usług społecznych, w tym zdrowotnych (Aktywna profilaktyka i zapewnienie kompleksowości usług medycznych, w szczególności w zakresie chorób cywilizacyjnych i wynikających ze zmian demograficznych), 
•	Cel operacyjny: B.2. Aktywny mieszkaniec (Promocja aktywnego i zdrowego stylu życia);
4.	Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027;
5.	Lista Wskaźników Kluczowych EFS+.

II. Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji
	
1. Cel główny
Uzyskanie poprawy stanu funkcjonalnego w każdym z obszarów, dla których w wykonanych testach wykryto zaburzenia funkcjonalne układu kostno-stawowego i mięśniowego negatywnie wpływające na obszar aktywności uczestników Programu, u co najmniej 5 040 uczestników z populacji docelowej kobiet i mężczyzn od 40 do 59 roku życia w przypadku kobiet oraz od 40 do 64 roku życia w przypadku mężczyzn, aktywnych zawodowo wymagających rehabilitacji medycznej w celu powrotu na rynek pracy bądź utrzymania zatrudnienia, w latach 2024-2027.

2. Cele szczegółowe
1) Zmniejszenie natężenia dolegliwości bólowych w obrębie układu kostno-stawowego i mięśniowego u co najmniej 20% uczestników Programu, u których stwierdzono dolegliwości bólowe.
2) Uzyskanie lub utrzymanie wysokiego poziomu wiedzy w zakresie profilaktyki wtórnej chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego u co najmniej 60% uczestników Programu.
3) Wzrost aktywności fizycznej u co najmniej 20% uczestników Programu, którzy skorzystali z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej.

3. Mierniki efektywności realizacji programu polityki zdrowotnej
Tab. XI. Główne mierniki efektywności
Miernik efektywności	Cel	Wartość docelowa	Sposób pomiaru	
Liczba osób, u których stwierdzono poprawę stanu funkcjonalnego w obrębie układu kostno-stawowego i mięśniowego	Cel główny	co najmniej 
5 040	Wyniki testów funkcjonalnych
(różnica pomiędzy wynikiem uzyskanym na pierwszej wizycie oraz kontrolnej po 2 miesiącach od ukończenia rehabilitacji)	
Odsetek osób, u których stwierdzono zmniejszenie natężenia dolegliwości bólowych w związku z otrzymanymi w programie świadczeniami	Cel 1 szczegółowy 	co najmniej 
20%	Wyniki skali VAS 
(różnica pomiędzy wartością uzyskaną na pierwszej wizycie oraz kontrolnej po 2 miesiącach od ukończenia rehabilitacji)	
Odsetek uczestników Programu, u których w post-teście po zajęciach edukacji zdrowotnej odnotowano wysoki poziom wiedzy	Cel 2 szczegółowy	co najmniej 
60%	Wyniki testu wiedzy
(odsetek post-testów z min. 80% poprawnych odpowiedzi względem wszystkich wypełnionych pre-testów)	
Odsetek osób korzystających z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej, u których zwiększył się poziom codziennej aktywności fizycznej	Cel 3 szczegółowy	co najmniej 
20%	Wyniki Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej IPAQ (różnica pomiędzy wartością uzyskaną na pierwszej wizycie oraz kontrolnej po 2 miesiącach od ukończenia rehabilitacji)	

Tab. XII. Mierniki efektywności wymagane przez EFS, zgodne z dokumentem: „Lista Wskaźników Kluczowych EFS+”.
Miernik efektywności	Wartość docelowa	Sposób pomiaru	
Liczba osób objętych wsparciem w obszarze zdrowia 
(wskaźnik produktu - PLDCO08)	co najmniej 
16 800	Deklaracja uczestnictwa w programie	
Liczba osób, które dzięki wsparciu w obszarze zdrowia podjęły pracę lub kontynuowały zatrudnienie (wskaźnik rezultatu bezpośredniego – PLDCR03)	co najmniej 
6 720	Informacje dotyczące aktywności zawodowej uczestników 
(uzyskane na pierwszej wizycie oraz kontrolnej po 2 miesiącach od ukończenia rehabilitacji)	

III. Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji, jakie są planowane w ramach programu polityki zdrowotnej
1. Populacja docelowa
	Działania rehabilitacji leczniczej skierowane będą do populacji dorosłych mieszkańców województwa śląskiego w wieku 40-64 lat, aktywnych zawodowo, wymagających rehabilitacji w celu powrotu na rynek pracy bądź utrzymania zatrudnienia, dotkniętych problemem najbardziej rozpowszechnionych chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego. 
	Według „Wytycznych dotyczących realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021–2027”, Regionalne Programy Zdrowotne z zakresu rehabilitacji leczniczej ułatwiającej powrót do pracy lub utrzymanie zatrudnienia, realizowane w ramach programów regionalnych, powinny być kierowane do osób pracujących narażonych na opuszczenie rynku pracy z powodu czynników zdrowotnych lub do osób zarejestrowanych jako bezrobotne, potrzebujących świadczeń rehabilitacyjnych w celu podjęcia lub powrotu do zatrudnienia. Za osoby najbardziej narażone na opuszczenie rynku pracy z powodu czynników zdrowotnych, w związku z większym rozpowszechnieniem chorób przewlekłych układu ruchu w stosunku do młodszych grup wiekowych, uznano grupę osób pracujących w wieku od 40 do 59 roku życia w przypadku kobiet oraz od 40 do 64 roku życia w przypadku mężczyzn.  Za osoby najbardziej bliskie powrotowi na rynek pracy, celem podjęcia lub powrotu do zatrudnienia, w wyniku świadczeń rehabilitacyjnych, w tym przypadku, uznano osoby zarejestrowane jako bezrobotne z tej samej grupy wiekowej. 
	Celem dotarcia do populacji z największą niezaspokojoną potrzebą zdrowotną, a także zapobieżenia podwójnemu finansowaniu świadczeń z rodzaju rehabilitacji leczniczej, Programem objęci zostaną pacjenci:
•	z rozpoznaniem choroby przewlekłej układu kostno-stawowego lub mięśniowego w wywiadzie (wg ICD-10: M15-M19, M45-M49, M50-M54, M70-M79),
•	korzystający w ciągu 24 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu z lekarskiej porady ambulatoryjnej w związku z ww. rozpoznaniami w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej w sektorze publicznym (finansowanie NFZ) lub prywatnym (poradnia chirurgii urazowo-ortopedycznej, poradnia neurologiczna, poradnia neurochirurgiczna, poradnia reumatologiczna) lub rehabilitacji leczniczej (poradnia rehabilitacyjna) – weryfikacja na podstawie przedstawionej przez pacjenta dokumentacji medycznej;
•	niekorzystający w ciągu 6 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu ze świadczeń rehabilitacji leczniczej finansowanych ze środków publicznych (przez Urząd Marszałkowski, NFZ, ZUS, KRUS lub PFRON) z powodu ww. jednostek chorobowych (mechanizm zapobiegający podwójnemu finansowaniu świadczeń u danego uczestnika Programu, obejmującego kod jednostki chorobowej wg ICD-10, w związku z którą zgłasza się on do programu).
	Ze świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej oraz lekarskiej ambulatoryjnej opieki rehabilitacyjnej w związku ze wszystkimi rozpoznaniami z zakresu chorób układu ruchu skorzystało łącznie w 2022 roku 271 tys. pacjentów. Wśród ogółu rozpoznań w grupie M00-M99 ok. 74,4% dotyczy osób w wieku 40 lat i więcej, zatem szacunkowa liczba pacjentów w tym wieku, korzystających z poradnictwa ambulatoryjnego u lekarzy specjalistów, wynosi ok. 201,6 tys. osób. Zgodnie z danymi statystycznymi NFZ rozpoznania proponowane do uwzględnienia w RPZ stanowią 77% wszystkich rozpoznań w obszarze chorób układu ruchu, zatem liczbę świadczeniobiorców tego typu usług w wieku 40 lat i więcej oszacowano na ok. 155 tys. osób. Biorąc pod uwagę wskaźnik aktywności zawodowej ludności w wieku produkcyjnym w województwie śląskim, wynoszący 76,8%, szacuje się, że liczba pacjentów korzystających z ambulatoryjnych porad lekarskich w wieku 40 lat i więcej, aktywnych zawodowo, to ok. 119 tys. osób. Liczbę tę pomniejszono o szacunkową liczbę osób w tej samej grupie wiekowej w wieku produkcyjnym, korzystających ze świadczeń rehabilitacyjnych w związku z rozpoznaniami proponowanymi do uwzględnienia w RPZ (36 tys. osób), w związku z czym populację docelową oszacowano na ok. 83 tys. osób. Program w związku z ograniczeniami finansowymi obejmie 16,8 tys. osób (20,2% populacji docelowej).

2. Kryteria kwalifikacji do udziału w programie polityki zdrowotnej oraz kryteria wyłączenia z programu polityki zdrowotnej
A. Kryteria włączenia:
•	wiek - w przypadku kobiet: 40-59 lat, w przypadku mężczyzn: 40-64 lata;
•	pozostawanie osobą aktywną zawodowo (pracującą lub zarejestrowaną jako osoba bezrobotna),
•	zamieszkiwanie na terenie województwa śląskiego;
•	rozpoznanie choroby układu kostno-stawowego lub mięśniowego (wg ICD-10: M15-M19, M45-M49, M50-M54, M70-M79);
•	wskazania zdrowotne do skorzystania ze świadczeń rehabilitacji leczniczej, stwierdzone podczas pierwszej wizyty fizjoterapeutycznej/lekarskiej;
•	stan zdrowia umożliwiający podjęcie rehabilitacji w trybie ambulatoryjnym;
•	korzystanie w ciągu 24 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu z lekarskiej porady ambulatoryjnej w związku z ww. rozpoznaniami w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej w sektorze publicznym (finansowanie NFZ) lub prywatnym (poradnia chirurgii urazowo-ortopedycznej, poradnia neurologiczna, poradnia neurochirurgiczna, poradnia reumatologiczna) lub rehabilitacji leczniczej (poradnia rehabilitacyjna) – weryfikacja na podstawie przedstawionej przez pacjenta dokumentacji medycznej;
B. Kryteria wyłączenia: 
•	przeciwwskazania zdrowotne do skorzystania ze świadczeń rehabilitacji leczniczej (stwierdzone przez lekarza lub fizjoterapeutę, udzielającego świadczeń w Programie);
•	korzystanie w ciągu 6 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu ze świadczeń rehabilitacji leczniczej finansowanych ze środków publicznych (przez Urząd Marszałkowski, NFZ, ZUS, KRUS lub PFRON) z powodu ww. jednostek chorobowych (mechanizm zapobiegający podwójnemu finansowaniu świadczeń u danego uczestnika Programu, obejmującego kod jednostki chorobowej wg ICD-10, w związku z którą zgłasza się on do programu).

3. Planowane interwencje
	W Programie zaplanowano kampanię informacyjną oraz kompleksową rehabilitację uczestników.

3.1. Sposób informowania o programie polityki zdrowotnej
	Kampania informacyjna prowadzona będzie przez Realizatorów w ramach współpracy z placówkami podstawowej opieki zdrowotnej, ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (głównie poradnie reumatologiczne, rehabilitacyjne, ortopedyczne oraz neurologiczne), innymi podmiotami leczniczymi, organizacjami pozarządowymi, a także z lokalnymi mediami (radio, prasa, media społecznościowe). Ponadto informacje o Programie dostępne będą w siedzibie Realizatorów, a także w miejscach użyteczności publicznej, w tym w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Śląskiego (informacje opublikowane m.in. w formie komunikatów na stronie internetowej, plakatów na tablicach ogłoszeń). Akcje promocyjne mogą odbywać się także poprzez dystrybucję ulotek oraz plakatów informacyjnych. Wybór konkretnych sposobów dystrybucji i rozpowszechnienia informacji o Programie ostatecznie zależny będzie od wyboru narzędzi przez Realizatorów w złożonym projekcie. System identyfikacji wizualnej zostanie udostępniony Realizatorom wdrażającym Regionalne Programy Zdrowotne (wybór Realizatorów nastąpi w trybie konkurencyjnym, zgodnie z dokumentem pn.: „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027”). Realizatorzy będą zobowiązani do stosowania systemu identyfikacji wizualnej przekazanego przez Instytucję Organizującą Nabór (ION).
	W ramach działań informacyjnych Realizator będzie zobowiązany przeprowadzić spotkania organizacyjne, skierowane do zatrudnianego personelu medycznego, który będzie miał kontakt z uczestnikami RPZ, w tym m.in. do: lekarzy specjalistów w dziedzinie rehabilitacji medycznej, ortopedii i traumatologii narządu ruchu, reumatologii, neurologii, lekarzy rezydentów odbywających specjalizację w ww. dziedzinach, fizjoterapeutów, pielęgniarek, psychologów i dietetyków. Treści poruszane w ramach ww. spotkań powinny obejmować komponent organizacyjny, związany z realizowanym RPZ. Personel medyczny powinien zostać poinformowany o głównych założeniach RPZ, a także nabyć umiejętności sprawnej realizacji Programu na każdym z jego etapów (kwalifikacja uczestników, świadczenie usług zdrowotnych, prowadzenie dokumentacji medycznej niezbędnej z punktu widzenia monitorowania i ewaluacji Programu). Spotkania organizacyjne mają na celu zwiększenie wiedzy personelu w ww. obszarach, a także wykształcenie niezbędnych umiejętności, pozwalających na zapewnienie wysokiej jakości interwencji w ramach Programu. Działania te powinny obejmować łącznie co najmniej 4 godziny edukacyjne (45-minutowe). Spotkania prowadzone będą przez osoby mające wiedzę w obszarze sposobów efektywnej i sprawnej realizacji projektów (np. osobę pełniącą funkcję koordynatora projektu po stronie Realizatora.

3.2. Kompleksowa rehabilitacja uczestników Programu
	W Programie zaplanowano przeprowadzenie kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu, która obejmie 16,8 tys. pacjentów dotkniętych problemem chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego. W ramach omawianej interwencji zaplanowano dla każdego uczestnika następującą ścieżkę udziału w Programie:
1) Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska, realizowana przez fizjoterapeutę lub lekarza rehabilitacji medycznej, obejmująca:
• analizę dokumentacji medycznej dostarczonej przez pacjenta, w tym weryfikację rozpoznania choroby przewlekłej układu kostno-stawowego i mięśniowego [wg ICD-10: M15-M19, M45-M49, M50-M54, M70-M79],
• wywiad z pacjentem (w tym dotyczący aktywności zawodowej pacjenta; w przypadku osób bezrobotnych - poinformowanie o możliwości uzyskania wsparcia w projektach z zakresu aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach Programu FE SL),
• wykonanie badania diagnostyki funkcjonalnej pacjenta zgodnie z klasyfikacją ICF oraz wykonanie minimum jednego testu funkcjonalnego odnoszącego się do głównego problemu lub kilku testów, jeśli jest to istotne z punktu widzenia planu fizjoterapii (testy zgodne z wytycznymi Krajowej Rady Fizjoterapeutów do udzielania świadczeń zdrowotnych z zakresu fizjoterapii i ich opisywania w dokumentacji medycznej, np. test Otta, test Schobera), 
• dokonanie oceny stanu zdrowia w skali VAS (załącznik 1), oceny aktywności fizycznej IPAQ (załącznik 2), pomiaru masy ciała oraz wzrostu wraz z obliczeniem wskaźnika BMI (wraz z odnotowaniem wyników w arkuszu programu Excel),
• stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w Programie (w tym wykluczenie czerwonych i żółtych flag obowiązujących w fizjoterapii, zgodnie z wytycznymi KRF),
• wydanie zaleceń dalszego postępowania poza programem dla pacjentów z obecnymi tzw. „czerwonymi flagami”,
• uzyskanie od pacjenta niezbędnych oświadczeń oraz zgody na udział w Programie,
• indywidualną edukację zdrowotną w zakresie profilaktyki wtórnej jednostki chorobowej, z którą zmaga się pacjent,
• zaplanowanie indywidualnego planu rehabilitacyjnego,
• wypełnienie pkt. 1-3 części I, pkt. 1 części II oraz pkt. 1 części III  karty uczestnika Programu (załącznik 4);
	Należy zaznaczyć, że liczba osób, u których zostanie wykonana wizyta kwalifikacyjna do Programu, może być zwiększona o 10% w relacji do liczby osób rehabilitowanych, co pozwoli na poprawę dostępności do działań i objęcie interwencjami zaplanowanej liczby pacjentów.
2) Działania edukacyjne, mające na celu usprawnienie procesu powrotu do pracy poprzez umożliwienie pacjentowi zrozumienia jego choroby oraz procesu leczenia, obejmujące:
• 1 spotkanie 45-minutowe w grupach max. 10-osobowych w zakresie edukacji zdrowotnej, prowadzone przez lekarza, pielęgniarkę, fizjoterapeutę lub specjalistę zdrowia publicznego wraz z badaniem poziomu wiedzy uczestników przy zastosowaniu opracowanego przez Realizatora pre-testu przed prelekcją oraz post-testu po prelekcji, uwzględniającego min. 10 pytań zamkniętych  (proponowana tematyka to m.in. rola aktywności fizycznej oraz ergonomii pracy w profilaktyce wtórnej chorób przewlekłych układu ruchu, zalecane formy aktywności fizycznej, zapobieganie wypadkom i zranieniom, istotność prowadzenia zdrowego stylu życia obejmującego ograniczenie lub rezygnację z używek, dostępność w regionie grup wsparcia i stowarzyszeń pacjentów, wskazania do leczenia operacyjnego w wybranych przypadkach klinicznych) oraz wypełnieniem pkt. 2 części II oraz pkt. 2 części III  karty uczestnika Programu (załącznik 4);
• 1 spotkanie 45-minutowe w grupach max. 10-osobowych w zakresie psychoedukacji, prowadzone przez psychologa (proponowana tematyka to m.in. relaksacja, sposoby radzenia sobie ze stresem) oraz wypełnieniem pkt. 3 części II karty uczestnika Programu (załącznik 4);
3) Indywidualny plan rehabilitacyjny dostosowany do potrzeb wynikających ze stanu zdrowia pacjenta oraz zakresu potrzebnej pomocy fizjoterapeutycznej, uwzględniający kryterium kompleksowości, wczesności oraz ciągłości procesu rehabilitacji, obejmujący:
• dobrane przez fizjoterapeutę/lekarza, według indywidualnych wskazań pacjenta, procedury zawarte w tabeli XIII o łącznej sumie punktów 1 400 (+/- 10pkt.) na cały cykl rehabilitacyjny trwający min. 15 dni (przykład w tabeli XIV), 
• minimum 3 dni zabiegowe w tygodniu,
• minimum 2 i maksimum 5 zabiegów dziennie,
• minimum 12 interwencji z zakresu kinezyterapii, w tym minimum 3 kinezyterapie indywidualne na cały cykl rehabilitacyjny.
• opcjonalnie dobrane przez fizjoterapeutę/lekarza, według indywidualnych wskazań pacjenta, zajęcia aktywności fizycznej (cykl 8 zajęć), mające na celu zwiększenie efektywności terapii, (przykładowo zajęcia jogi, pilatesu, gimnastyki w wodzie, pływania, zajęcia „zdrowy kręgosłup” itp.) -  w przypadku zaplanowania zajęć w ramach indywidualnego planu rehabilitacyjnego powinny one rozpoczynać się po zakończeniu zabiegów fizjoterapeutycznych oraz kończyć się przed drugą wizytą fizjoterapeutyczną/lekarską; zajęcia mogą być zorganizowane przez Realizatora w ramach posiadanej infrastruktury i zasobów kadrowych, lub dofinansowane na zasadzie zwrotu poniesionych kosztów, zgodnie z przedstawioną przez pacjenta fakturą imienną, wystawioną przez podmiot gospodarczy realizujący tego typu zajęcia;
	W ramach realizacji planu rehabilitacji należy wypełnić pkt. 4 części II karty uczestnika Programu (załącznik 4).
4) Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska realizowana przez fizjoterapeutę lub lekarza rehabilitacji medycznej po 62 dniach od ukończenia działań edukacyjnych oraz indywidualnego planu rehabilitacji, obejmująca:
• wywiad z pacjentem (w tym dotyczący aktywności zawodowej pacjenta),
• wykonanie wszystkich testów funkcjonalnych, które zostały przeprowadzone w czasie pierwszej porady fizjoterapeutycznej/lekarskiej, pozwalające na weryfikację efektów rehabilitacji i rekomendowanie dalszych zaleceń,
• dokonanie oceny stanu zdrowia w skali VAS (załącznik 1), oceny aktywności fizycznej IPAQ (załącznik 2), pomiaru masy ciała oraz wzrostu wraz z obliczeniem wskaźnika BMI (wraz z odnotowaniem wyników w arkuszu programu Excel), pozwalające na weryfikację efektów udziału w Programie,
• przekazanie pacjentowi ankiety satysfakcji z udziału w Programie,
• wypełnienie pkt. 5 części II oraz pkt. 3 części III  karty uczestnika Programu (załącznik 4),
• wydanie zaleceń dot. dalszego postępowania w jednostce chorobowej (poza Programem).
	Podczas całego okresu udziału w Programie pacjent będzie miał możliwość kontaktu telefonicznego oraz mailowego z Realizatorem w przypadku m.in. konieczności pozyskania informacji w zakresie terminów udzielania świadczeń, czy też przełożenia wizyty/zabiegu. Dodatkowo Realizator zapewni, że wszystkie osoby bezrobotne obejmowane działaniami w ramach Programu zostaną co najmniej poinformowane o możliwości uzyskania wsparcia w projektach z zakresu aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach Programu FE SL, chyba że uzyskują już wsparcie właściwej instytucji rynku pracy. Przedmiotowe działania mogą być realizowane w ramach pierwszej wizyty fizjoterapeutycznej/lekarskiej poprzez przekazanie pacjentowi przygotowanej przez Realizatora broszury informacyjnej.
	Celem zapewnienia możliwości monitoringu i ewaluacji Programu Realizator będzie zobowiązany do prowadzenia dokumentacji projektowej pacjentów oraz przekazania jej Instytucji Zarządzającej Programem Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027.

Tab. XIII. Interwencje możliwe do zaplanowania na pierwszej wizycie fizjoterapeutycznej/lekarskiej w ramach indywidualnego planu rehabilitacji uczestnika Programu.
Rodzaj interwencji	Liczba 
punktów*	
I. Zabiegi fizjoterapeutyczne	
A. Kinezyterapia 	
Indywidualna	97	
Grupowa (grupa 10-osobowa)	24	
Ćwiczenia w odciążeniu	25	
Ćwiczenia czynne wolne i czynne z oporem	26	
B. Masaż	
Masaż suchy	97	
Masaż limfatyczny ręczny	94	
Masaż limfatyczny mechaniczny	46	
C. Zabieg fizykoterapii** (w tym m.in.: elektrolecznictwo, leczenie polem magnetycznym, światłolecznictwo i termoterapia, hydroterapia, krioterapia miejscowa)	19	
II. Zajęcia aktywności fizycznej (cykl 8 zajęć)	190	
* Oszacowania kosztu poszczególnych interwencji dokonano na podstawie rozeznania rynku (1pkt. = 1zł)
** Średnia cena zabiegu fizykoterapii na podstawie rozeznania rynku pod kątem cen 15 różnych zabiegów

Tab. XIV. Przykład indywidualnego planu rehabilitacji w cyklu 15-dniowym (1 400pkt. +/- 10pkt.).
Nazwa interwencji	Liczba interwencji	Liczba punktów	Suma punktów	
Kinezyterapia indywidualna	3	97	291	
Kinezyterapia grupowa	6	24	144	
Ćwiczenia w odciążeniu	6	25	150	
Masaż limfatyczny ręczny	3	94	282	
Masaż suchy	1	97	97	
Zabiegi fizykoterapii 	13	19	247	
Zajęcia aktywności fizycznej 
(cykl 8 zajęć)	8	--	190	
Suma	1 401	

3.3. Rekomendacje naukowe w obszarze alternatywnych technologii medycznych w analizowanym obszarze
	Realizację kompleksowych świadczeń rehabilitacyjnych w odniesieniu do pacjentów z problemem chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego, w tym zawierających działania edukacyjne, zalecają m.in.:
•	National Institute for Health and Care Excellence (NICE 2014),
•	National Institute for Health and Care Excellence (NICE 2016),
•	Scottish Intercollegiate Guidelines Network (SIGN 2013),
•	Institute for Clinical Systems Improvement (ICSI 2018),
•	North American Spine Society (NASS 2020),
•	American College of Physicians (ACP 2017),
•	European Cooperation in Science and Technology (COST 2006).
•	Institute of Health Economics (IHE 2017),
•	National Stroke Foundation (NSF 2010),
•	Deutsches Ärzteblatt International (DAI 2017),
•	Polskie Towarzystwo Fizjoterapii (PTF 2017),
•	Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej (PTMR 2017),
•	Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce (KLR 2017),
	Zgodnie z zaleceniami NICE (2014) w przypadku pacjentów z rozpoznaniem choroby zwyrodnieniowej stawów należy dokonywać oceny wpływu choroby na aktywność dnia codziennego, jakość życia, pracę zawodową, nastrój, relacje społeczne oraz spędzanie wolnego czasu. Formułowanie planu leczenia i rehabilitacji, a także omawianie z pacjentem ryzyka i korzyści wynikających z proponowanego postępowania, wymaga uwzględnienia chorób współistniejących. Pacjentom dotkniętym zmianami zwyrodnieniowymi należy zapewnić stały dostęp do pełnej informacji o chorobie i rokowaniach, możliwość zwiększenia aktywności fizycznej oraz wykonywania właściwych ćwiczeń fizycznych, a także interwencje mające na celu utratę masy ciała, w przypadku pacjentów z nadwagą lub otyłością. Ponadto nie należy zapominać o konieczności włączenia pacjenta w proces podejmowania decyzji dotyczących planu terapeutycznego. Odpowiednie ćwiczenia fizyczne (miejscowo wzmacniające mięśnie oraz poprawiające ogólną sprawność aerobową) powinny być zalecane wszystkim pacjentom z diagnozą choroby zwyrodnieniowej stawów niezależnie od wieku, nasilenia bólu oraz obecnej niepełnosprawności. Ponadto, w celu uśmierzenia bólu, zaleca się stosowanie przezskórnej stymulacji nerwów (TENS). Osobom z chorobą zwyrodnieniową kończyn dolnych należy zapewnić poradnictwo w zakresie stosowania odpowiedniego obuwia. Ćwiczenia grupowe powinny być wykonywane pod nadzorem, z tego powodu grupa nie powinna przekraczać liczby 10 osób (NICE 2009).
	W przypadku pacjentów z bólem w dolnej partii pleców ACP (2017) zaleca, obok terapii farmakologicznej, podejmowanie działań niefarmakologicznych, w tym m.in. intensywną interdyscyplinarną rehabilitację, terapię ruchową, akupunkturę, masaże, jogę, terapię zajęciową (poznawczo-behawioralną), a także relaksację. APS (2009) dodatkowo zwraca uwagę na konieczność zapewnienia pacjentom z ostrymi bólami pleców, pełnej informacji na temat powrotu do zdrowia, ewentualnych nawrotów choroby, bezpiecznej i uzasadnionej modyfikacji codziennej aktywności, a także najbardziej efektywnych sposobów ograniczania ryzyka nawracających problemów z kręgosłupem. 
	Liczne wytyczne zalecają krótkie interwencje edukacyjne, zachęcające do powrotu do normalnej aktywności w celu ograniczenia absencji chorobowej i niepełnosprawności związanej z przewlekłym bólem krzyża (COST 2006, NASS 2020, IHE 2017, NICE 2016). Ponadto wytyczne te wskazują na konieczność zapewnienia pacjentom pełnej informacji o jednostce chorobowej oraz podejmowania kompleksowych programów rehabilitacji w odniesieniu do pacjentów przebywających na zwolnieniach lekarskich ponad 4-8 tygodni, a także tych, u których postępowanie monodyscyplinarne (farmakoterapia) nie przyniosło oczekiwanych efektów (IHE 2017, DAI 2017, ICSI 2018).
	Pacjentom cierpiącym z powodu przewlekłego bólu pleców zaleca się, zgodnie z rekomendacjami SIGN (2013), krótkie interwencje edukacyjne, mogące ograniczać ryzyko absencji chorobowej oraz niepełnosprawności. W grupie tej, poza farmakoterapią, należy rozważyć dodatkowo stosowanie progresywnej relaksacji mięśni, metody EMG Biofeedback, a także kognitywnej terapii behawioralnej. Ponadto eksperci, w przypadku przewlekłego bólu dolnej partii pleców oraz szyi, zalecają stosowanie terapii manualnej. Wszystkich pacjentów z omawianą dolegliwością należy zachęcać do wykonywania ćwiczeń fizycznych, przy czym powinny być one nadzorowane przez specjalistę, dopasowane do potrzeb grupy, a także stanowić kombinację ćwiczeń wykonywanych w grupie oraz w warunkach domowych. SIGN zaleca także w postępowaniu terapeutycznym wzięcie pod uwagę przezskórnej elektrycznej stymulacji nerwów (TENS) o niskiej lub wysokiej częstotliwości oraz laseroterapii niskoenergetycznej. W wybranych przypadkach przewlekłego bólu grzbietu lub choroby zwyrodnieniowej, w celu krótkotrwałego złagodzenia bólu, można rozważyć zastosowanie akupunktury. 
	Ponadto warto podkreślić, iż zgodnie z wytycznymi SIGN (2013), w celu uzyskania optymalnych wyników, zwiększona intensywność rehabilitacji w połączeniu z wczesną interwencją, powinna być dostarczona przez interdyscyplinarny zespół specjalistów reprezentujących różne dziedziny medycyny oraz nauk pokrewnych wykorzystywanych w terapii, którzy współpracują ze sobą i tworzą oraz modyfikują wielopłaszczyznowy program rehabilitacji. Nawet w obrębie jednej jednostki chorobowej, potrzeby rehabilitacyjne pacjentów różnią się znacznie, dlatego terapia rehabilitacyjna powinna być zindywidualizowana i prowadzona w oparciu o indywidualny plan interwencji, określający cele, typ, częstotliwość i intensywność działań, odpowiednich dla szczególnych potrzeb oraz możliwości chorych. Pacjenci powinni otrzymywać tyle świadczeń terapeutycznych ile potrzebują i są w stanie tolerować, aby przystosować, odzyskać i/lub wrócić do optymalnego osiągnięcia niezależności funkcjonowania (NSF 2010).
	Niewątpliwie według ekspertów naukowych ważnym elementem programu zdrowotnego powinna być edukacja w zakresie zasad ergonomii w życiu codziennym i pozyskania wiedzy na temat ochrony przed nadmiernymi przeciążeniami układu kostno-stawowego i mięśniowego podczas wykonywania zwykłych czynności codziennych. Należy skupić się na eliminowaniu czynników podtrzymujących ryzyko nawrotu dolegliwości chorób układu ruchu i rozwijaniu przydatnych strategii ruchowych (PTF/PTMR/KLR 2017, IHE 2017, ACP 2017, DAI 2017).
	W bólu ostrym kręgosłupa zaleca się zapewnienie komfortu, edukację (w tym zachęcanie do nieograniczania aktywności ruchowej) oraz farmakoterapię (NASS 2020, ICSI 2020, PTF/PTMR/KLR 2017, IHE 2017, ACP 2017, DAI 2017). Z kolei w bólu przewlekłym odradza się stosowania intensywniejszych zabiegów fizykalnych (np. laser wysokoenergetyczny, fala uderzeniowa czy elektrostymulacja). Zaleca się natomiast nadzorowaną terapię ruchową, terapię behawioralną oraz masaż ukierunkowany na normalizację napięcia spoczynkowego mięśni i poprawę ich trofiki (ICSI 2018, PTF/PTMR/KLR 2017, IHE 2017, ACP 2017). Ponadto niektóre rekomendacje wskazują, że terapia manualna kręgosłupa (spinal manipulative therapy; SMT) może być brana pod uwagę w leczeniu bólu i wpływać na poprawę funkcjonalną u pacjentów z ostrym lub przewlekłym bólem krzyża (NASS 2020, ICSI 2018, ACP 2017).
	Ponadto zalecenia są zgodne, że przy ocenie stanu pacjenta należy uwzględniać ocenę w kierunku występowania niepokoju i depresji, a wszystkie osoby przejawiające objawy znacznego niepokoju czy depresji, powinny być skierowane do odpowiednio wykwalifikowanego specjalisty i poddane leczeniu zgodnie z obowiązującymi wytycznymi. We wszystkich fazach rehabilitacji powinno się zachęcać do zaangażowania partnerów/rodziny/opiekunów w proces terapeutyczny.
	Zgodnie z zaleceniami ekspertów zawartymi w dokumencie Strategia Zdrowa Przyszłość Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.: należy kontynuować wdrażanie programów profilaktycznych obejmujących takie elementy, jak: czynniki ryzyka, wczesne wykrywanie chorób oraz rehabilitacja. Realizowane programy profilaktyczne powinny być tworzone i aktualizowane zgodnie z najnowszą wiedzą medyczną. Celem działań służących wsparciu zdrowia osób pracujących powinno być przywrócenie osobom objętym wsparciem pełnej lub maksymalnie możliwej do osiągnięcia sprawności fizycznej lub psychicznej, a także zdolności do pracy oraz do brania czynnego udziału w życiu społecznym. Realizacja działań powinna służyć wspieraniu systemu rehabilitacji z zapewnianiem szybszego dostępu do usług rehabilitacyjnych oraz wspieraniu podmiotów leczniczych udzielających świadczeń w zakresie rehabilitacji. Istotną rolę w profilaktyce i zdrowiu publicznym odgrywa kwestia edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia. Upowszechnienie zdrowego stylu życia, obejmującego także aktywność fizyczną i właściwy sposób odżywiania się, powinno być efektem skoordynowanych i zakrojonych na szeroką skalę działań nie tylko organów władzy publicznej, podmiotów leczniczych, ale również organizacji działających na rzecz pacjentów w lokalnej społeczności. Niezwykle istotnym elementem powinien być rozwój edukacji kształtującej świadomość osobistej odpowiedzialności obywateli za swoje zdrowie. Istotna jest także promocja postaw autodiagnostycznych, w tym z wykorzystaniem dostępnych obecnie i w przyszłości testów oraz urządzeń. Celem realizowanych projektów powinna być popularyzacja zdrowego stylu życia, m.in. poprzez tworzenie narzędzi edukacyjnych (np. symulujących przebieg choroby w przypadku zastosowania leczenia/szczepienia lub jego braku), akcje i kampanie informacyjne promujące zdrowy styl życia oraz projekty w zakresie kształtowania i rozwoju postaw prozdrowotnych. Podejmowane działania powinny uwzględniać najnowsze technologie i wykorzystywać najbardziej powszechne i najnowocześniejsze źródła komunikacji, przede wszystkim Internet i interaktywne platformy edukacyjne.
	Zgodnie z rekomendacjami ekspertów zawartymi w aktualnych Mapach Potrzeb Zdrowotnych, w obszarze rehabilitacji leczniczej należy m.in.:
•	obejmować rehabilitacją pacjentów w tych grupach chorób, dla których wytyczne kliniczne wskazują rehabilitację jako jeden z podstawowych elementów terapii i którzy aktualnie nie są odpowiednio objęci opieką w tym zakresie,
•	dostosować przebieg rehabilitacji do specyficznych wytycznych klinicznych w zakresie danych jednostek chorobowych, w celu wspomagania procesu leczenia, powrotu do sprawności psychofizycznej oraz uzyskania maksymalnej samodzielności i niezależności (w celu kwalifikacji do terapii dostosowanej do stanu zdrowia pacjenta oraz oceny skuteczności terapii na podstawie skali niesprawności przed terapią i po niej, należy wprowadzić skalę oceny niesprawności pacjentów),
•	ograniczyć liczbę zabiegów fizykoterapii i popularyzować kinezyterapię,
•	rozpowszechniać rehabilitację w warunkach domowych,
•	należy rozpowszechniać edukację pacjentów w zakresie samoopieki w domu, która jest jednocześnie skutecznym i niskokosztowym elementem rehabilitacji,
•	należy rozpowszechniać telerehabilitację (ćwiczenia wykonywane przez pacjentów w domu pod nadzorem fizjoterapeuty za pośrednictwem wideorozmowy), szczególnie w odniesieniu do pacjentów, których stan zdrowia utrudnia dojazd do miejsca udzielania tradycyjnych świadczeń.
4. Sposób udzielania świadczeń zdrowotnych w ramach programu polityki zdrowotnej
	Świadczenia realizowane w ramach Programu będą bezpłatne i dobrowolne, odbywać się będą po wyrażeniu przez pacjenta świadomej zgody na uczestnictwo w Programie. Ponadto wszystkie zaplanowane działania prowadzone będą z poszanowaniem prywatności oraz ochrony danych osobowych. 
	Za zaproszenie uczestników do Programu odpowiadali będą wyłonieni w drodze konkursu realizatorzy, a koszty kampanii informacyjnej oraz spotkań organizacyjnych dla personelu, kierowanego do udzielania świadczeń uczestnikom Programu, zostaną wliczone w koszty pośrednie. Dostęp do interwencji w ramach Programu zapewniony będzie w godzinach porannych oraz popołudniowych od poniedziałku do piątku. Ponadto dopuszcza się także realizację świadczeń w soboty w godzinach porannych i/lub popołudniowych, celem dostosowania do potrzeb uczestników, szczególnie osób pracujących. Pacjent będzie miał możliwość kontaktu telefonicznego z realizatorem celem m.in. pozyskania informacji w zakresie terminów udzielania świadczeń, czy też przełożenia wizyty/zabiegu.
	Świadczenia zdrowotne będą realizowane wyłącznie przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym głównie lekarzy i fizjoterapeutów. Z kolei działania edukacyjne będą realizowane przez osoby wykonujące zawód medyczny lub absolwentów kierunku zdrowie publiczne. Kwalifikacje zawodowe osób realizujących poszczególne etapy Programu opisano w punkcie IV.2. Warunki organizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych. Dofinansowanie zajęć z zakresu aktywności fizycznej odbywać się będzie na zasadzie zwrotu poniesionych kosztów, zgodnie z przedstawioną przez pacjenta fakturą imienną, po uprzednim sprawdzeniu zgodności rodzaju zajęć z zaleceniami fizjoterapeuty/lekarza, wydanymi pacjentowi podczas pierwszej wizyty. Zajęcia z zakresu aktywności fizycznej mogą być również zorganizowane przez Realizatora w ramach posiadanej infrastruktury i zasobów kadrowych. W ramach Programu zaplanowano długotrwałą, kilkutygodniową ścieżkę pacjenta, której celem jest wypracowanie oraz późniejsze podtrzymanie odpowiednich zachowań zdrowotnych, minimalizujących ryzyko nasilenia objawów choroby układu kostno-stawowego i mięśniowego lub pojawienia się jej powikłań.

5. Sposób zakończenia udziału w programie polityki zdrowotnej
	Organizator dopuszcza zakończenie Programu na każdym jego etapie na życzenie pacjenta. W przypadku ukończenia pełnego cyklu Programu pacjent:
• otrzymuje wytyczne co do dalszego postępowania prozdrowotnego (kontynuacja ćwiczeń, zalecenia behawioralne, konieczność regularnych kontroli stanu zdrowia) oraz informacje na temat możliwości kontynuowania rehabilitacji w warunkach świadczeń gwarantowanych,
• zostaje poproszony o wypełnienie krótkiej ankiety satysfakcji pacjenta (załącznik 3), której wyniki będą pomocne w ewaluacji Programu,
• kończy udział w Programie.
	W przypadku nieukończenia pełnego cyklu Programu pacjent:
• zostaje poinformowany o skutkach, jakie niesie za sobą przerwanie uczestnictwa w Programie (brak uzyskania pełnej efektywności działań rehabilitacyjnych w zakresie poprawy stanu zdrowia i jakości życia),
• zostaje poinformowany o możliwości kontynuowania rehabilitacji w warunkach świadczeń gwarantowanych,
• kończy udział w Programie.

IV. Organizacja programu polityki zdrowotnej

1. Etapy programu polityki zdrowotnej i działania podejmowane w ramach etapów
1) Wybór realizatorów regionalnego programu polityki zdrowotnej w ramach konkursu ofert,
2) Przeprowadzenie kampanii informacyjnej oraz spotkań organizacyjnych dla personelu, kierowanego do udzielania świadczeń uczestnikom Programu,
4) Kompleksowa rehabilitacja uczestników Programu,
5) Bieżące monitorowanie jakości oraz zgłaszalności,
6) Ewaluacja programu – ocena efektywności Programu.

2. Warunki realizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych
	Realizator wyłoniony w drodze konkursu powinien spełniać wymagania lokalowe i sprzętowe, a także wymagania dotyczące kompetencji specjalistów udzielających świadczeń w Programie (lekarze specjaliści rehabilitacji medycznej, fizjoterapeuci), określone przepisami zawartymi w załączniku 1 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej w części dot. świadczeń realizowanych w trybie ambulatoryjnym (lekarska ambulatoryjna opieka rehabilitacyjna oraz fizjoterapia ambulatoryjna).
	Ponadto realizator zapewni, że zajęcia z zakresu:
1) edukacji zdrowotnej prowadzone będą przez lekarza, pielęgniarkę, fizjoterapeutę lub specjalistę zdrowia publicznego, posiadających:
•	co najmniej tytuł zawodowy magistra lub równorzędny,
•	doświadczenie w prowadzeniu zajęć z zakresu edukacji zdrowotnej  (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, co najmniej 5 przeprowadzonych zajęć, w wymiarze min. 2 godzin każde, dla min. 10 osób, poświadczone odpowiednimi dokumentami);
2) psychoedukacji prowadzone będą przez psychologa, posiadającego:
•	co najmniej tytuł zawodowy magistra,
•	doświadczenie w prowadzeniu zajęć z zakresu psychoedukacji  (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, co najmniej 5 przeprowadzonych zajęć, w wymiarze min. 2 godzin każde, dla min. 10 osób, poświadczone odpowiednimi dokumentami);

V. Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej
1. Monitorowanie
1) Ocena zgłaszalności - prowadzona corocznie oraz całościowo po zakończeniu programu poprzez analizę:
•	liczby osób uczestniczących w pierwszej wizycie fizjoterapeutycznej/lekarskiej kwalifikującej do programu [osoba],
•	liczby osób uczestniczących w kompleksowej rehabilitacji leczniczej w Programie,
•	liczby osób uczestniczących w zajęciach edukacji zdrowotnej, 
•	liczby osób uczestniczących w zajęciach z zakresu psychoedukacji, 
•	liczby osób, które  ukończyły zaplanowane działania rehabilitacyjne,
•	liczby osób, które zrezygnowały z udziału w Programie na poszczególnych etapach jego trwania.
2) Ocena jakości - prowadzona corocznie oraz całościowo po zakończeniu Programu poprzez:
•	analizę wyników ankiety satysfakcji uczestników Programu (załącznik 3),
•	analizę pisemnych uwag przekazywanych przez uczestników do realizatora Programu,
•	identyfikację ewentualnych czynników zakłócających przebieg Programu.
2. Ewaluacja
	Ewaluacja Programu zostanie dokonana na podstawie analizy wartości następujących mierników efektywności, obrazujących zaplanowane efekty korespondujące z celami Programu:
•	odsetek osób, u których stwierdzono poprawę stanu funkcjonalnego w obrębie układu kostno-stawowego i mięśniowego,
•	odsetek osób, u których stwierdzono zmniejszenie natężenia dolegliwości bólowych w związku z otrzymanymi w programie świadczeniami,
•	odsetek uczestników Programu, u których w post-teście po zajęciach edukacji zdrowotnej odnotowano wysoki poziom wiedzy,
•	odsetek osób korzystających z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej, u których zwiększył się poziom codziennej aktywności fizycznej,
•	liczba osób objętych wsparciem w obszarze zdrowia, 
•	liczba osób, które dzięki wsparciu w obszarze zdrowia podjęły pracę lub kontynuowały zatrudnienie.
	Ewaluacja Programu będzie opierała się na porównaniu wartości wskazanych wyżej mierników efektywności przed i po realizacji Programu, a o wadze osiągniętych efektów stanowić będzie zmiana w zakresie tych wartości. Ponadto należy podkreślić, że ewaluacja rozpocznie się po zakończeniu Programu i będzie procesem długoterminowym.

VI. Budżet programu polityki zdrowotnej
1. Koszty jednostkowe 
	W opracowaniu przedstawiono koszty jednostkowe wynikające z badania rynku, przeprowadzonego w okresie od 11.05.2023 r. do 01.06.2023 r. z uwzględnieniem danych pochodzących od 82 podmiotów wykonujących działalność leczniczą  w zakresie rehabilitacji medycznej oraz od 40 podmiotów oferujących zajęcia z zakresu aktywności fizycznej, świadczących usługi na terenie województwa śląskiego. Ostatecznie wydatki zostaną określone w szczegółowym budżecie jako stawki jednostkowe. Wydatki muszą być ponoszone na warunkach określonych w „Wytycznych dotyczących realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021–2027” oraz „Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027”. Zaplanowane przez beneficjenta szczegółowe wydatki zostaną zweryfikowane podczas oceny wniosku o dofinansowanie na warunkach określonych przez Instytucję Zarządzającą Programem Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Program powinien być zgodny z dokumentem pn.: „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027”.
	Koszt kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu, na podstawie badania rynku, przy założeniu indywidualnego planu rehabilitacji na poziomie 1400 pkt (+/- 10pkt.) oszacowano na 1 710 zł. Stawki mogą zostać indeksowane zgodnie z metodą korekty uwzględnionej w  Metodologii wyliczania stawek jednostkowych dla „Regionalnego programu rehabilitacji osób z chorobami układu kostno-stawowego i mięśniowego na lata 2024-2027”. W tabeli XV przedstawiono koszty jednostkowe poszczególnych interwencji wchodzących w skład kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu. 

Tab. XV. Koszty jednostkowe interwencji wchodzących w skład kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu.
Nazwa interwencji	Koszt interwencji (zł)	Stawka jednostkowa	
1. Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	130	130	
2. Działania edukacyjne, w tym:	62	

1580	
- edukacja zdrowotna (300 zł/spotkanie w grupie 10-os.)	30		
- psychoedukacja (320 zł/spotkanie w grupie 10-os.)	32		
3. Indywidualny plan rehabilitacji, w tym m.in.:	1400		
- kinezyterapia indywidualna	97		
- kinezyterapia grupowa	24		
- ćwiczenia w odciążeniu	25		
- ćwiczenia czynne wolne i czynne z oporem	26		
- masaż suchy	97		
- masaż limfatyczny ręczny	94		
- masaż limfatyczny mechaniczny	46		
- zabiegi fizykoterapii*	19		
- zajęcia aktywności fizycznej	190		
4. Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	118		
** Średnia cena zabiegu fizykoterapii na podstawie rozeznania rynku pod kątem cen 15 różnych zabiegów

2. Koszty całkowite
Tab. XVI. Koszty bezpośrednie programu w podziale na etapy i poszczególne interwencje.
Rodzaj kosztu	Liczba	Jedn.	Cena (zł)	Wartość (zł)	
Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	18 480	osoba	130,00	2 402 400,00	
Działania edukacyjne	1 680	spotkanie	620,00	1 041 600,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	16 800	osoba	1 400,00	23 520 000,00	
Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	16 800	osoba	118,00	1 982 400,00	
Koszty Programu (bezpośrednie)	28 946 400,00	
* z uwzględnieniem założenia 10% więcej w relacji do liczby osób rehabilitowanych

Tab. XVII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na poszczególne lata realizacji.
Rodzaj kosztu	Liczba	% ogółu	Jedn.	Cena (zł)	Wartość (zł)	
Rok 2024	5 789 280,00	
Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska* 	3 696	20%	osoba	130,00	480 480,00	
Działania edukacyjne	336	20%	spotkanie	620,00	208 320,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	3 360	20%	osoba	1400,00	4 704 000,00	
Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	3 360	20%	osoba	118,00	396 480,00	
Rok 2025	8 683 920,00	
Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska*	5 544	30%	osoba	130,00	720 720,00	
Działania edukacyjne	504	30%	spotkanie	620,00	312 480,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	5 040	30%	osoba	1 400,00	7 056 000,00	
Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	5 040	30%	osoba	118,00	594 720,00	
Rok 2026	8 683 920,00	
Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska*	5 544	30%	osoba	130,00	720 720,00	
Działania edukacyjne	504	30%	spotkanie	620,00	312 480,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	5 040	30%	osoba	1 400,00	7 056 000,00	
Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	5 040	30%	osoba	118,00	594 720,00	
Rok 2027	5 789 280,00	
Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska*	3 696	20%	osoba	130,00	480 480,00	
Działania edukacyjne	336	20%	spotkanie	620,00	208 320,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	3 360	20%	osoba	1 400,00	4 704 000,00	
Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	3 360	20%	osoba	118,00	396 480,00	
Koszty Programu (bezpośrednie)	28 946 400,00	
* z uwzględnieniem założenia 10% więcej w relacji do liczby osób rehabilitowanych
	
	Koszty bezpośrednie programu szacuje się na poziomie 28 946 400,00 zł., co po doliczeniu 10% kosztów pośrednich stanowi całkowity koszt realizacji programu w wysokości 31 841 040,00 zł. Przykładowym kosztem pośrednim będą zaplanowane w ramach programu spotkania organizacyjne.

3. Źródło finansowania
	Program będzie finansowany w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Na realizację programu przeznaczone zostaną środki Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, w wysokości 27 064 884,00  (85%). Pozostałe 15% będzie finansowane ze środków Budżetu Państwa oraz wkładu własnego beneficjenta. W razie braku możliwości finansowania programu ze środków unijnych, program finansowany będzie ze środków publicznych (środki własne województwa, środki NFZ).
VII. Bibliografia 
1.	Cieza, A., Causey, K., Kamenov, K., Hanson, S. W., Chatterji, S., & Vos, T. (2021). Global estimates of the need for rehabilitation based on the Global Burden of Disease study 2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. The Lancet, 396(10267), 2006–2017.
2.	Clinical Guidelines for Stroke Management 2010, National Stroke Foundation [https://extranet.who.int/; dostęp: 11.01.2023r.].
3.	Czaja E, Kózka M, Burda A Jakość życia pacjentów z dyskopatią odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa. PNN 2012, Tom 1, Numer 3, s. 92-96.
4.	Dane WHO Rehabilitation Need Estimator [https://vizhub.healthdata.org/rehabilitation/; dostęp: 15.02.2023r.].
5.	Deutsches Ärzteblatt International, Non-Specific Low Back Pain, Dtsch Arztebl Int 2017; 114: 883–90 [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/; dostęp: 06.01.2023r.].
6.	Diagnosis and Treatment of Low Back Pain [https://www.spine.org; dostęp: 07.01.2023r.].
7.	Domżał T., Przewlekłe nieswoiste bóle krzyża - stara dolegliwość czy nowa choroba neurologiczna?, Polski Przegląd Neurologiczny 2007; 3 (4): 216–227.
8.	Europejska Agencja Bezpieczeństwa I Pracy, Zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego [https://osha.europa.eu/p; dostęp: 12.01.2023r.].
9.	Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 [https://rpo.slaskie.pl/dokument/fesl_2021_2027; dostęp: 16.06.2023r.].
10.	GBD 2019 Demographics Collaborators. Global age-sex-specific fertility, mortality, healthy life expectancy (HALE), and population estimates in 204 countries and territories, 1950-2019: a comprehensive demographic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. The Lancet. 17 October 2020. doi:10.1016/S0140-6736(20)30977-6.
11.	Goryński P. i in., Chorobowość hospitalizowana, W: Wojtyniak B., Goryński P. (red), Sytuacja zdrowotna ludności polski i jej uwarunkowania, Warszawa 2020, s. 517-534.
12.	Hartvigsen J, Hancock MJ, Kongsted A, et al. What low back pain is and why we need to pay attention. Lancet 2018; 391: 2356–67.
13.	Ho J, Mak CCH, Sharma V, To K, Khan W. Mendelian Randomization Studies of Lifestyle-Related Risk Factors for Osteoarthritis: A PRISMA Review and Meta-Analysis. Int J Mol Sci. 2022 Oct 7;23(19):11906. doi: 10.3390/ijms231911906. PMID: 36233208; PMCID: PMC9570129.
14.	Informacje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [www.zus.pl dostęp: 01.02.2023r.]
15.	Klimiuk P., Kuryliszyn-Moskal A., Choroba zwyrodnieniowa stawów, Reumatologia 2012; 50, 2: 162-165.
16.	Kotowska I. E., Zmiany demograficzne w Polsce – jakie wyzwania rozwojowe przyniosą? Fundacja Stefana Batorego, Warszawa 2021.
17.	Kraemer J. Choroby krążka międzykręgowego. Przypadki kliniczne. Diagnostyka. Leczenie. Profilaktyka. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2013, wyd.1 s. 96-101, 179-181.
18.	Kushner I., Alec MD, Meleger L., Overview of soft tissue musculoskeletal disorders, Jun 29, 2022 [https://www.uptodate.com/; dostęp: 15.01.2023r.].
19.	Lista Wskaźników Kluczowych EFS+ [https://www.ewaluacja.gov.pl/strony/monitorowanie/lista-wskaznikow-kluczowych/lista-wskaznikow-kluczowych-efs/; dostęp: 16.06.2023r.].
20.	Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management, 2016 [nice.org.uk; dostęp: 11.01.2023r.].
21.	Low Back Pain Guideline, 2017 [https://www.ihe.ca/; dostęp: 09.01.2023r.].
22.	Low Back Pain, Adult Acute and Subacute, 2018 [https://www.icsi.org/ dostęp: 07.01.2023r.].
23.	Majdan M., Metera K., Diagnostyka funkcjonalna i leczenie uszkodzeń tkanek miękkich stawu barkowego w wybranych metodach fizjoterapii, Zeszyty Naukowe WSSP, TOM 17 – 2013, s. 149-174.
24.	Management of chronic pain, SIGN 136, A national clinical guideline, December 2013.
25.	Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, Rewizja dziesiąta, Tom I, Wydanie 2008, World Health Organization 2009.
26.	Milanov I. Zespół bólowy kręgosłupa. Back pain. Pediatr. Med. Rodz. 2014, 10 (3): 253-264.
27.	Noninvasive Treatments for Acute, Subacute, and Chronic Low Back Pain: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians, 2017 [http://annals.org; dostęp: 10.01.2023r.].
28.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej [Dz.U. 2021 poz. 265].
29.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 27 sierpnia 2021 r. w sprawie mapy potrzeb zdrowotnych [DZ. URZ. Min. Zdr. 2021.69].
30.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 29 kwietnia 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu lecznictwa uzdrowiskowego [Dz.U. 2022 poz. 1406].
31.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia szpitalnego [Dz.U. 2021 poz. 290].
32.	Obwieszczenie Wojewody Śląskiego z dnia 17 grudnia 2021 r. w sprawie ogłoszenia planu transformacji dla województwa śląskiego na lata 2022-2026
33.	Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 12/2021 z dnia 1 marca 2021 r. [https://bipold.aotm.gov.pl/; dostęp: 08.01.2023r.].
34.	Osteoarthritis. Care and management in adults. Clinical guideline CG177 Methods, evidence and recommendations, National Clinical Guideline Centre, February 2014 [nice.org.uk; dostęp: 11.01.2023r.].
35.	Przyrost naturalny w Polsce w wybranych okresach, Ministerstwo Edukacji i Nauki, Zintegrowana Platforma Edukacyjna [https://zpe.gov.pl/; dostęp: 14.03.2023 r.].
36.	Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Fizjoterapii, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej i Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce w zakresie fizjoterapii zespołów bólowych kręgosłupa w podstawowej opiece zdrowotnej. Family Medicine & Primary Care Review; 19(3): 323–334.
37.	Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie priorytetów zdrowotnych [Dz.U. 2021 poz. 2144].
38.	Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021–2025 [Dz.U. 2021 poz. 642].
39.	Styczyński T., Postępy w leczeniu choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa, Reumatologia 2013; 51, 6: 429–436.
40.	Topór-Mądry R. i in., Główne problemy dotyczące zdrowia Polaków w świetle najnowszych wyników badania „Global Burden of Disease Study (GBD)” 2019, W: Wojtyniak B., Goryński P. (red), Sytuacja zdrowotna ludności polski i jej uwarunkowania, Warszawa 2020, s. 517-534.
41.	Uchwała nr 196/2021 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. [www.gov.pl/web/zdrowie; dostęp: 18.05.2023r.].
42.	Uchwała nr 2735/299/VI/2021 Zarządu Województwa Śląskiego z dnia 22.12.2021 r. ws.: przyjęcia dokumentu „Regionalna Polityka Zdrowia Województwa Śląskiego 2030”.
43.	Uchwała nr VI/24/1/2020 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 19 października 2020 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”.
44.	Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. 2022 poz. 2561 ze zm.)
45.	Van Tulder M., Becker A., Bekkering T. i in., European guidelines for the management of acute nonspecific low back pain in primary care, Eur Spine J (2006) 15 (Suppl. 2): S169–S191.
46.	Wydatki na świadczenia z ubezpieczeń społecznych związane z niezdolnością do pracy w 2021 r. Departament Statystyki i Prognoz Aktuarialnych, Warszawa 2022.
47.	Wytyczne dotyczące kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027, Minister Funduszy i Polityki Regionalnej [www.funduszeeuropejskie.gov.pl; dostęp: 27.06.2023 r.].
48.	Wytyczne dotyczące realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021-2027, Minister Funduszy i Polityki Regionalnej, www.funduszeeuropejskie.gov.pl; dostęp: 27.06.2023r.
49.	Wytyczne Krajowej Rady Fizjoterapeutów do udzielania świadczeń zdrowotnych z zakresu fizjoterapii i ich opisywania w dokumentacji medycznej, UCHWAŁA nr 142/I KRF Krajowej Rady Fizjoterapeutów z dnia 1 marca 2018 r. [https://kif.info.pl/].
50.	Zarządzenie Nr 195/2020/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 11 grudnia 2020 r. w sprawie określenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzajach rehabilitacja lecznicza oraz programy zdrowotne w zakresie świadczeń - leczenie dzieci i dorosłych ze śpiączką z późn. zm.
51.	Zasoby ochrony zdrowia w województwie śląskim w liczbach, dane Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego [Katowice.uw.gov.pl; dostęp: 11.01.2023r.]
52.	Zhang Y, Jordan JM. Epidemiology of Osteoarthritis. Clinics in geriatric medicine. 2010;26(3), s. 355-369. doi:10.1016/j.cger.2010.03.001.

VIII. Spis tabel 

Tab. I. Choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej wg klasyfikacji ICD-10.
Tab. II. Ludność województwa śląskiego na tle kraju – dane ogólne.
Tab. III. Ludność województwa śląskiego wg ekonomicznych grup wieku i płci na tle kraju.
Tab. IV. Ruch naturalny ludności w województwie śląskim na tle kraju.
Tab. V. Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach) w momencie narodzin oraz w wieku 60 lat w Polsce i województwie śląskim w latach 2017-2021 w podziale na płeć.
Tab. VI. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na płeć.
Tab. VII. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe.
Tab. VIII. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z wybranych rodzajów i zakresów świadczeń zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe i płeć.
Tab. IX. Ranking jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy w grupie M00-M99 w województwie śląskim w roku 2021 w podziale na płeć.
Tab. X. Liczba podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju rehabilitacja lecznicza w wybranych zakresach oraz czas oczekiwania na te świadczenia w podziale na przypadek pilny oraz stabilny.
Tab. XI. Główne mierniki efektywności
Tab. XII. Mierniki efektywności wymagane przez EFS, zgodne z dokumentem: „Lista Wskaźników Kluczowych EFS+”.
Tab. XIII. Interwencje możliwe do zaplanowania na pierwszej wizycie fizjoterapeutycznej/lekarskiej w ramach indywidualnego planu rehabilitacji uczestnika Programu.
Tab. XIV. Przykład indywidualnego planu rehabilitacji w cyklu 15-dniowym (1 400pkt. +/- 10pkt.).
Tab. XV. Koszty jednostkowe interwencji wchodzących w skład kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu.
Tab. XVI. Koszty bezpośrednie programu w podziale na etapy i poszczególne interwencje.
Tab. XVII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na poszczególne lata realizacji.

Załączniki
Załącznik 1. Skala VAS.

I. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Data badania:	
	
Nr pacjenta w Programie:	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

II. Ocena bólu w skali VAS

Proszę ocenić natężenie swoich dolegliwości bólowych w obrębie układu kostno-stawowego i mięśniowego na poniższej skali:

…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis fizjoterapeuty/lekarza)

Załącznik 2. KWESTIONARIUSZ IPAQ - Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej

I. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Data badania:	
	
Nr pacjenta w Programie:	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

II. KWESTIONARIUSZ IPAQ
Chcielibyśmy zadać Pani/Panu kilka pytań dotyczących czasu spędzanego na czynnościach wymagających aktywności fizycznej. Dotyczą one wszystkich rodzajów aktywności fizycznej, związanej z życiem codziennym, z pracą i z wypoczynkiem. Pytania te zadajemy wszystkim, niezależnie od tego, czy ktoś uważa się za osobę aktywną fizycznie, czy też nie.
Proszę teraz pomyśleć o wszystkich czynnościach wykonywanych w ciągu ostatnich 7 dni w domu i w jego otoczeniu, w pracy zawodowej, związanych z przemieszczaniem się z miejsca na miejsce, np. drodze do pracy i z pracy, robieniu zakupów. Proszę także uwzględnić czynności wykonywane w czasie wolnym, tj. spacery, rekreacja, praca na działce, ćwiczenia fizyczne oraz sport. Najpierw zapytamy Pana/Panią o czynności wymagające dużego wysiłku fizycznego, następnie o czynności wymagające umiarkowanego, średniego wysiłku, a na koniec o spacery i inne czynności związane z chodzeniem oraz siedzeniem.

Na początek proszę przypomnieć sobie wszystkie czynności wymagające intensywnego wysiłku fizycznego, wykonywane w ciągu ostatnich 7 dni

Intensywny wysiłek fizyczny wywołuje bardzo szybkie oddychanie i bardzo szybkie bicie serca	

Intensywnego wysiłku wymaga np. dźwiganie ciężkich przedmiotów, kopanie ziemi, aerobik, szybki bieg, szybka jazda na rowerze. Interesują nas tylko czynności, które trwały co najmniej 10 minut bez przerwy.

1. Czy w ciągu ostatnich 7 dni wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające intensywnego wysiłku fizycznego?
□ tak – przez ile dni w ciągu ostatniego tygodnia? ……… dni
□ nie (proszę przejść do pyt. 3)
□ nie wiem / nie jestem pewien/pewna (proszę przejść do pyt. 3)

2. Przeciętnie ile czasu wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające intensywnego wysiłku fizycznego w ciągu takiego dnia?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna

A teraz proszę przypomnieć sobie wszystkie czynności wymagające umiarkowanego (średniego) wysiłku fizycznego, wykonywane w ciągu ostatnich 7 dni

Umiarkowany wysiłek fizyczny prowadzi do trochę szybszego oddychania i trochę szybszego bicia serca	

Umiarkowanego wysiłku wymaga np. noszenie lżejszych ciężarów, jazda rowerem w normalnym tempie, gra w siatkówkę lub bardzo szybki marsz. Proszę jednak nie brać pod uwagę chodzenia. Chodzi znowu tylko o czynności, które trwały co najmniej 10 minut bez przerwy.

3. Czy w ciągu ostatnich 7 dni wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające umiarkowanego, średniego wysiłku fizycznego?
□ tak – przez ile dni w ciągu ostatniego tygodnia? ……… dni
□ nie (proszę przejść do pyt. 5)
□ nie wiem / nie jestem pewien/pewna (proszę przejść do pyt. 5)

4. Przeciętnie ile czasu wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające umiarkowanego wysiłku fizycznego w ciągu takiego dnia?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna

Teraz proszę dobie przypomnieć, ile czasu zajęło Panu/Pani chodzenie w ciągu ostatnich 7 dni. Interesuje nas chodzenie związane z pracą, chodzenie ulicą, np. po zakupy, do pracy, a także spacery.
Chodzi znowu o chodzenie, które trwało co najmniej 10 minut bez przerwy.

5. Czy w ciągu ostatnich 7 dni chodził/a Pan/Pani co najmniej 10 minut bez przerwy?
□ tak – przez ile dni w ciągu ostatniego tygodnia? ……… dni
□ nie (proszę przejść do pyt. 7)
□ nie wiem / nie jestem pewien/pewna (proszę przejść do pyt. 7)

6. Przeciętnie ile czasu poświęcał/a Pan/Pani na chodzenie lub spacery w ciągu takiego dnia?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna

A ile czasu w ostatnim tygodniu spędzał Pan/Pani siedząc? Tym razem proszę uwzględnić tylko dni powszednie, tzn. proszę pominąć sobotę i niedzielę. Chodzi np. o siedzenie przy biurku, siedzenie podczas odwiedzin u znajomych, podczas czytania, a także siedzenie lub leżenie podczas oglądania telewizji. Proszę uwzględnić czas spędzony na siedzeniu w domu, w pracy, w szkole, w pojazdach i w innych miejscach.

7. Biorąc pod uwagę dni powszednie w ciągu ostatniego tygodnia, ile zazwyczaj w ciągu dnia spędził/a Pan/Pani siedząc?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna
III. INTERPRETACJA

Każdy rodzaj aktywności fizycznej można wyrazić w jednostkach MET-min./tydzień, mnożąc współczynnik przypisany tej aktywności, przez liczbę dni jej wykonywania w tygodniu oraz czas trwania w minutach na dzień. Np. dla osób, które wykonywały wysiłki intensywne przez 3 dni w tygodniu, przeciętnie przez 30 minut, całkowita wartość MET-min/tydzień = 8,0x3x30=720. 
W kwestionariuszu tygodniową aktywność fizyczną oblicza się sumując wyniki każdego rodzaju aktywności fizycznej. W ten sposób otrzymuje się 
1)	średnią aktywność fizyczna wyrażoną w jednostkach MET-min/tydzień
2)	całkowity czas siedząc w min/tydzień

Wartość współczynnika MET:
- 8,0 – aktywność intensywna
- 4,0 – aktywność umiarkowana
- 3,3 – chodzenie

OBLICZANIE WYNIKU

Lp.	Rodzaj aktywności	Wartość współczynnika MET (a)	Liczba dni wykonywania aktywności w tygodniu (b) 
x czas trwania w minutach (c)	Średnia aktywność fizyczna wyrażona w jednostkach MET-min/tydzień
(a x b x c)	
1	Aktywność intensywna	8,0			
2	Aktywność umiarkowana	4,0			
3	Chodzenie	3,3			
Ogółem (suma z poz. 1-3)		

Opracowano na podstawie:
Biernat E., Stupnicki R, Gajewski A.,  Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej (IPAQ) wersja polska, Wychowanie Fizyczne i Sport, 51 (1), 47 - 54, 2007.

…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis fizjoterapeuty/lekarza)

Załącznik 3. Ankieta satysfakcji uczestnika Programu (wzór)
I. Ocena sposobu umówienia terminu poszczególnych interwencji oferowanych w Programie
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
szybkość załatwienia formalności podczas rejestracji?						
uprzejmość osób rejestrujących?						
dostępność rejestracji telefonicznej?						
II. Ocena wizyt fizjoterapeutycznych/lekarskich
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość fizjoterapeuty/lekarza?						
poszanowanie prywatności podczas wizyty?						
staranność i dokładność wykonywania badania?						
sposób przekazywania informacji? 						
III. Ocena świadczeń fizjoterapeutycznych
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość fizjoterapeutów?						
poszanowanie prywatności podczas porad i zabiegów?						
staranność i dokładność wykonywania zabiegów?						
sposób przekazywania informacji nt. sposobów rehabilitacji? 						
IV. Ocena warunków panujących w przychodni
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
czystość w poczekalni?						
wyposażenie w poczekalni (krzesła itp.)?						
dostęp i czystość w toaletach?						
wyposażenie gabinetów?						
wyposażenie sal zabiegowych						
V. Dodatkowe uwagi/opinie:

	

Załącznik 4. Karta uczestnika Programu (wzór)
Część I
1. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Wiek	
	
Adres zameldowania	
	
Adres zamieszkania	
	
Tel. kontaktowy	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

2. Zgoda na udział w Programie
W tym miejscu należy wstawić wzór wyrażenia zgody na udział w Programie oraz wzór zgody pacjenta na udzielenie świadczeń zdrowotnych, zgodny z wzorem stosowanym przez Realizatora przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych.
                                             …………................................
                                              (data i podpis uczestnika Programu)

3. Kwalifikacja do Programu
 Niniejszym zaświadczam, że pacjenta zakwalifikowano do Programu, z uwagi na spełnienie kryteriów kwalifikacji
 Niniejszym zaświadczam, że pacjenta niezakwalifikowano do Programu, z uwagi na niespełnienie kryteriów kwalifikacji

	                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

Część II.  
Nazwa świadczenia	Data wykonania świadczenia	
1. Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska

2. Działania edukacyjne (edukacja zdrowotna)		
3. Działania edukacyjne (edukacja psychoedukacja)		
4. Indywidualny plan rehabilitacyjny (data od – do)		
5. Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska		
                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)
Część III  
Dane niezbędne dla ewaluacji Programu

Nazwa świadczenia	Informacja dla celów ewaluacji	
1. Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	Rodzaj i wynik testu funkcjonalnego:
………………………………………………

Wynik oceny bólu w skali VAS:
………………………….

Wynik kwestionariusza IPAQ:
………………………….

W ramach indywidualnego planu rehabilitacji zaplanowano zajęcia aktywności fizycznej:
 tak   nie  

Dane dot. aktywności zawodowej:
 osoba pracująca
 osoba bezrobotna
W przypadku osoby bezrobotnej – poinformowanie o możliwości uzyskania wsparcia w projektach z zakresu aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach Programu FE SL
 tak   nie  	
2. Działania edukacyjne (edukacja zdrowotna)	Wynik pre-testu: ………………………….
Wynik post-testu: …………………………
Przyrost wiedzy:
 tak   nie  	
3. Druga wizyta fizjoterapeutyczna/lekarska	W ramach indywidualnego planu rehabilitacji zrealizowano zajęcia aktywności fizycznej:
 tak   nie  

Rodzaj i wynik testu funkcjonalnego:
………………………………………………
Zmiana pozytywna w zakresie wyniku testu:
 tak   nie  

Wynik oceny bólu w skali VAS:
………………………….

Zmiana pozytywna w zakresie oceny bólu:
 tak   nie  

Wynik kwestionariusza IPAQ:
………………………….
Zmiana pozytywna w zakresie wyniku:
 tak   nie  

Dane dot. aktywności zawodowej:
 osoba pracująca
 osoba bezrobotna	

                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)