Regionalny program polityki zdrowotnej dotyczący zwalczania otyłości i przeciwdziałania cukrzycy na lata 2024-2027
Podstawa prawna realizacji Programu:
Art. 48 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. 2022 poz. 2561 ze zm.)
Katowice 2023

Nazwa Dokumentu: 
Regionalny program polityki zdrowotnej dotyczący zwalczania otyłości i przeciwdziałania cukrzycy na lata 2024-2027

Autorzy Dokumentu:
Chilico – Karolina Sobczyk
przy współpracy z ekspertami:
dr n. o zdrowiu Karolina Sobczyk
dr n. o zdrowiu Mateusz Grajek
dr hab. n. o zdrowiu Joanna Woźniak-Holecka
oraz Radą Ekspertów ds. Regionalnych Programów Zdrowotnych w składzie:
Michał Lorek
lek. med. Andrzej Krawczyk
lek. med. Justyna Palarczyk
lek. med. Iwona Sakowska-Maliszewska
lek. med. Marek Gluck

Dane kontaktowe:
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
ul. Ligonia 46  
40-037 Katowice
telefony: +48 (32) 20 78 290, 287
fax: +48 (32) 20 78 291

Data opracowania: 17.08.2023 r. 

Spis treści
I. Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej
1. Opis problemu zdrowotnego
2. Dane epidemiologiczne i statystyczne
3. Opis obecnego postępowania
4. Uzasadnienie potrzeby wdrożenia regionalnego programu polityki zdrowotnej
II. Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji
1. Cel główny
2. Cele szczegółowe
3. Mierniki efektywności realizacji programu polityki zdrowotnej
III. Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji, jakie są planowane w ramach programu polityki zdrowotnej
1. Populacja docelowa
2. Kryteria kwalifikacji do udziału w programie polityki zdrowotnej oraz kryteria wyłączenia z programu polityki zdrowotnej
3. Planowane interwencje
3. 1. Sposób informowania o programie polityki zdrowotnej
4. Sposób udzielania świadczeń zdrowotnych w ramach programu polityki zdrowotnej
5. Sposób zakończenia udziału w programie polityki zdrowotne
IV. Organizacja programu polityki zdrowotnej
1. Etapy programu polityki zdrowotnej i działania podejmowane w ramach etapów
2. Warunki realizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych
V. Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej
1. Monitorowanie
2. Ewaluacja
VI. Budżet programu polityki zdrowotnej
1. Koszty jednostkowe
2. Koszty całkowite
3. Źródło finansowania
VII. Bibliografia
VIII. Spis tabel
Załączniki

Wykaz skrótów
ACC – Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (ang. American College of Cardiology)
ACE – Amerykańskie Towarzystwo Endokrynologiczne (ang. American College of Endocrinology)
ADA - Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ang. American Diabetes 
          	Association)
AHA – Amerykańskie Stowarzyszenie Chorób Serca (ang. American Heart Association) 
ALT – aminotransferaza alaninowa
AOS – Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna
AOTMiT – Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji
AST – aminotransferaza asparaginianowa 
BMI – wskaźnik masy ciała (ang. body mass index)
ChUK – Program Profilaktyki Chorób Układu Krążenia 
COVID-19 – choroba zakaźna układu oddechowego wywołana zakażeniem 
wirusem SARS-CoV-2 (ang. coronavirus disease 2019)
CPSTF – Stowarzyszenie Uslug Prewencyjnych (ang. Community Preventive 
Services Task Force)
CRP – białko C‑reaktywne
CTFPHC – Kanadyjskie Stowarzyszenie Prewencyjnych Usług Zdrowotnych (ang. 
Canadian Task Force on Preventive Health Care) 
DALY – liczba lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (ang. disability-adjusted 
        life years) 
EASO – Europejskie Stowarzyszenie na rzecz Badań nad otyłością (ang. European Association for the Study of Obesity)
eGFR – kreatynina w surowicy z oszacowaniem wartości przesączania kłębuszkowego 
GBD – globalne obciążenie chorobami (ang. Global Burden of Disease)
GDM –  cukrzyca ciężarnych (ang. Gestational Diabetes Mellitus)
HDL‑C – frakcja lipoprotein o dużej gęstości
ICD-10 – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ang. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems)
ICSI - Instytut Doskonalenia Systemów Klinicznych (ang. Institute for Clinical Systems Improvement) 
KLR – Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce 
LDL‑C – frakcja lipoprotein o małej gęstości 
MODY – typ cukrzycy (ang. Maturity Onset Diabetes of the Young)
NAPNP – Krajowe Stowarzyszenie Pielęgniarek Pediatrycznych (ang. National Association of Pediatric Nurse Practitioners) 
NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia
NHMRC – Narodowa Rada ds. Zdrowia i Badań Medycznych (ang. National Health and Medical Research Council) 
NICE – Narodowy Instytut Zdrowia i Opieki (ang. National Institute for Health and Care Excellence) 
nie‑HDL‑C  – frakcja lipoprotein o innej niż duża gęstości
NSF – Narodowa Fundacja Udarowa (ang. National Stroke Foundation) 
OCDPS – Komitet ds. Otyłości w Duńskim Towarzystwie Pediatrycznym (ang. Obesity 
Committee within The Danish Pediatric Society) 
OECD – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for 
Economic Co-operation and Development)
OGTT – doustny test tolerancji 75 g glukozy
PFP – Polskie Forum Prewencji 
POZ – Podstawowa Opieka Zdrowotna
PTD – Polskie Towarzystwo Diabetologiczne 
PTDiet – Polskie Towarzystwo Dietetyczne 
PTF – Polskie Towarzystwo Fizjoterapii
PTMR – Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej 
RPZ – regionalny program zdrowotny
TC – cholesterol całkowity
TG - triglicerydy
TOS – Towarzystwo ds Otyłości (ang. The Obesity Society) 
TSH  – hormon tyreotropowy
USPSTF – Amerykańskie Stowarzyszenie Prewencyjne (ang. United States Preventive Service Task Force)
WHO – Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organization) 
WHR – wskaźnik obwodu pasa do obwodu bioder (ang. Waist-Hip-Ratio) 
YLD – suma lat utraconych w wyniku niepełnosprawności (ang. Years Lost Due to 
Disability)
ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

I. Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej

1. Opis problemu zdrowotnego
Choroby cywilizacyjne są od wielu lat główną przyczyną zgonów Polaków, jednak największe wśród nich zagrożenia dla zdrowia i życia ludności powodują otyłość i cukrzyca typu 2, czyli insulinoniezależna. W klasyfikacji ICD-10 choroby te należą do grupy IV: Zaburzenia wydzielania wewnętrznego, stanu odżywienia 
i przemian metabolicznych o kodach (E00–E90) (Tabela I). 

Tab. I. Podział cukrzycy i otyłości wg klasyfikacji ICD-10.
Kod 3-znakowy
wg ICD-10	Nazwa rozpoznania	
E11	Cukrzyca insulinoniezależna	
E66	Otyłość	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, Rewizja dziesiąta, Tom I, Wydanie 2008, World Health Organization 2009.

Obie z tych jednostek chorobowych należą zatem do chorób metabolicznych, powiązanych ze sobą bezpośrednio. Cukrzyca typu 2 jest bowiem chorobą zależną od stylu życia, gdzie otyłość, brak aktywności fizycznej i nieprawidłowe wzorce żywieniowe są jej podstawowymi czynnikami ryzyka. Inne determinanty rozwoju choroby to: cukrzyca występująca w rodzinie (u rodziców bądź rodzeństwa), stwierdzenie stanu przedcukrzycowego w poprzednim badaniu, diagnoza nadciśnienia tętniczego (≥ 140/90 mm Hg) lub innej choroby układu sercowo-naczyniowego, dyslipidemia [stężenie cholesterolu frakcji HDL< 40 mg/dl (< 1,0 mmol/l) i/lub triglicerydów, 150 mg/dl (> 1,7 mmol/l)]. Ponadto w przypadku kobiet: przebycie cukrzycy ciążowej, urodzenie dziecka o masie ciała >4 kg, diagnoza zespołu policystycznych jajników. W grupach ryzyka konieczne jest prowadzenie badań przesiewowych w kierunku cukrzycy typu 2, ponieważ u większości chorych nie występują objawy hiperglikemii.
Należy podkreślić, że w związku z epidemią otyłości, jaką obserwujemy 
w ostatnich latach, wiek zachorowania na cukrzycę typu 2 znacznie się obniżył, dlatego większość działań profilaktycznych dedykuje się już osobom po 45 roku życia, a przy dodatkowych obciążeniach nawet wcześniej (po 40 r.ż.). Aktualne zalecenia wskazują na potrzebę objęcia badaniami przesiewowymi w kierunku cukrzycy typu 2 mężczyzn i kobiet w wieku ≥ 45 lat, a jeśli dodatkowo wartość BMI wynosi ≥ 25 kg/m2, badanie przesiewowe należy przeprowadzić u osób młodszych).

Cukrzyca
Cukrzyca (łac. diabetes mellitus) to choroba metaboliczna, charakteryzująca się hiperglikemią, będącą wynikiem defektu produkcji lub działania insuliny wydzielanej przez komórki beta trzustki. Insulinooporność to upośledzona zdolność reagowania organizmu na działanie insuliny, która skutkuje nieefektywnym wychwytem 
i wykorzystaniem glukozy przez tkanki, co prowadzi do zaburzeń metabolizmu białek, węglowodanów oraz lipidów. Nieprawidłowe wydzielanie insuliny i/lub jej upośledzone działanie prowadzi do narastania hiperglikemii, czyli stanu zwiększonego stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej. Typowa dla cukrzycy, utrzymująca się przewlekle hiperglikemia, przyczynia się do powstawania uszkodzeń naczyń krwionośnych, co daje początek niewydolności i upośledzeniu funkcji wielu narządów, w tym przede wszystkim układu sercowo-naczyniowego.
Aktualna klasyfikacja cukrzycy, zaproponowana przez Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (American Diabetes Association - (ADA) oraz Światową Organizację Zdrowia (WHO), uwzględnia czynniki etiologiczne oraz objawy choroby. Trudności w ustaleniu typu cukrzycy wg dotychczas obowiązujących podziałów wynikają z odmiennych mechanizmów i tempa narastania każdego z tych zaburzeń, co manifestuje się specyficznym obrazem klinicznym. Należy jednak podkreślić, że planowany do realizacji Program, z uwagi na możliwość realizacji badań przesiewowych, odnosi się tylko do cukrzycy typu 2. 
	Według ADA i WHO cukrzycę dzielimy na:
•	Insulinozależną (typu 1) - stanowi 15 - 20% wszystkich przypadków cukrzycy. Jest to choroba przewlekła, w której układ odpornościowy atakuje i niszczy komórki beta wysp trzustkowych. Z tego powodu jest to schorzenie należące do grupy tzw. chorób autoimmunologicznych. W konsekwencji trzustka nie jest w stanie produkować własnej insuliny, co prowadzi do hiperglikemii, czyli wysokiego poziomu glukozy we krwi. Choroba ta pojawia się najczęściej 
u dzieci i osób młodych (poniżej 30 r.ż.), stanowi 85% przypadków cukrzycy wśród dzieci i młodzieży poniżej 20 roku życia. 
•	Insulinoniezależną (typu 2) - jest najczęstszą postacią cukrzycy. Stanowi około 80% - 90% wszystkich przypadków. Nazywamy ją cukrzycą insulinoniezależną lub cukrzycą wieku dorosłego. Jej główną przyczyną jest zmniejszenie wrażliwości tkanek na działanie insuliny (insulinooporność) oraz zaburzenie funkcji wydzielniczej komórek beta wysp trzustkowych. U osób chorych dochodzi do nieprawidłowego wydzielania insuliny i spadku wrażliwości na ten hormon w tkankach obwodowych, tj.: mięśniach szkieletowych, sercu, wątrobie, tkance tłuszczowej. Zbyt późno zdiagnozowana lub wadliwie kontrolowana choroba będzie prowadzić do wystąpienia wielu niebezpiecznych powikłań, związanych z uszkodzeniem licznych narządów, a także skróceniem długości życia. Ujawnia się najczęściej u osób po 40. roku życia, a zapadalność wzrasta wraz z wiekiem, dlatego największą chorobowość dla cukrzycy insulinoniezależnej odnotowuje się u osób pomiędzy 60. a 70. rokiem życia. 
•	Inne określone postacie cukrzycy – należą do nich między innymi postacie cukrzycy spowodowane uszkodzeniem zewnątrzwydzielniczej części trzustki (np. zapaleniem trzustki, nowotworami) oraz wynikające z powodu endokrynopatii (np. Zespół Cushinga, zespół Conna), działanie diabetogenne wykazują również pewne grupy leków i substancji chemicznych (np. glikokortykosteroidy, kwas nikotynowy, hormony tarczycy, leki antyretrowirusowe stosowane w leczeniu AIDS/HIV, czy leki stosowane po transplantacji narządów). W klasyfikacji uwzględniono także cukrzycę wywołaną przez zakażenia (różyczką, cytomegalowirusem), powstałą w wyniku chorób immunologicznych (zespół uogólnionej sztywności, insulinooporność typu B) lub cukrzyce będące elementem złożonych zespołów chromosomowych (p.. zespół Downa, zespół Klinefeltera). Wśród innych specyficznych typów wyróżniamy cukrzycę związaną z genetycznym defektem komórek beta, określanych jako cukrzyca monogenowa typ MODY (ang. Maturity Onset Diabetes of the Young). Ten typ cukrzycy zazwyczaj diagnozowany jest w drugiej lub trzeciej dekadzie życia i przez wiele lat nie wymaga leczenia za pomocą insuliny, nie towarzyszą mu również cechy zespołu metabolicznego, takie jak: otyłość, zaburzenia lipidowe, czy nadciśnienie. Jeszcze innym typem jest cukrzyca związana z defektem genetycznym działania insuliny (insulinooporność typu A). Związana jest z mutacją w genie kodującym receptory insuliny. 
•	Ciężarnych (GDM - gestational diabetes mellitus). Nazwą tą określa się każde zaburzenie tolerancji glukozy stwierdzone po raz pierwszy lub rozpoczynające się w czasie ciąży. Dzięki zwiększonemu nadzorowi lekarskiemu nad ciężarną, ten typ cukrzycy oraz zaburzenia metabolizmu glukozy wyindukowane przez ciążę, po jej zakończeniu samoistnie ustępują. Należy jednak pamiętać, że przebycie cukrzycy w okresie ciąży, stanowi czynnik ryzyka cukrzycy typu 2 w wieku późniejszym.  
W leczeniu cukrzycy istotne jest podejście wielowymiarowe, na które składają się takie elementy jak: leczenie niefarmakologiczne, edukacja pacjentów, zwalczanie czynników ryzyka oraz leczenie powikłań, a w niektórych przypadkach również farmakoterapia (leczenie hipoglikemizujące), przy czym dopiero, gdy sposób odżywiania i regularna aktywność fizyczna nie są w stanie unormować glikemii, do leczenia wprowadza się doustne leki przeciwcukrzycowe i/lub insulinę. Głównym celem terapii, obok poprawy jakości życia pacjenta, jest osiągnięcie pożądanych wartości w zakresie ciśnienia tętniczego, glikemii, lipidogramu oraz masy ciała, ponieważ normalizacja tych parametrów zapobiega lub opóźnia rozwój powikłań cukrzycowych, zarówno ostrych, jak i przewlekłych. Nieodpowiednio leczona cukrzyca może w konsekwencji prowadzić do uszkodzeń, zaburzenia czynności, a nawet niewydolności wielu układów i narządów oraz przedwczesnej śmierci. Utrzymujący się przez długi okres stan hiperglikemii, otyłości, hiperlipidemii i nadciśnienia tętniczego dają początek powikłaniom cukrzycowym. Chorujący na cukrzycę typu 2 predysponowani są przede wszystkim do rozwoju powikłań o charakterze mikroangiopatii i makroangiopatii.
Ponadto wszystkie osoby z podwyższonym ryzykiem rozwoju cukrzycy należy bezwzględnie objąć działaniami edukacyjnymi na temat korzyści wynikających ze zmniejszenia masy ciała, dietoterapii oraz zalet regularnej aktywności fizycznej. Zmiana stylu życia stanowi podstawowy element leczenia niefarmakologicznego cukrzycy, dlatego edukacja zdrowotna chorego jest kluczowym składnikiem terapii cukrzycy. Pozwala ona na pogłębienie wiedzy pacjentów i ich bliskich na temat objawów i skutków choroby, wykształcenie umiejętności praktycznych oraz przygotowanie pacjenta do prowadzenia efektywnej samokontroli. Edukacja 
w znacznym stopniu zmniejsza też ryzyko wystąpienia powikłań cukrzycy, przez co może mieć wpływ na zapobieganie inwalidztwu lub przedwczesnej śmierci. 
Otyłość
Osoby otyłe są trzykrotnie bardziej narażone na wystąpienie cukrzycy typu 2, a około 85-90% chorych to osoby z otyłością. Wynika to z faktu, iż tkanka tłuszczowa powoduje nasiloną produkcję wolnych kwasów tłuszczowych, co prowadzi do zwiększonego utleniania tłuszczów m.in. w mięśniach i wątrobie, czego z kolei wynikiem jest wstrzymanie metabolizmu glukozy. W odpowiedzi trzustka reaguje wyrównującym wydzielaniem insuliny, prowadzącym do szybkiego wyczerpania się rezerw komórek beta. Tym samym konsekwencją nadmiernej masy ciała może być insulinooporność. 
	Otyłość jest to stan patologicznego powiększenia masy tkanki tłuszczowej 
w organizmie w wyniku hiperplazji, czyli rozrostu komórek tłuszczowych lub hipertrofii adipocytów, kiedy to poszerzają one swoją objętość. Etiologia otyłości jest wieloczynnikowa, a na predyspozycję genetyczną nakładają się czynniki epigenetyczne, związane ze stylem życia. Szacuje się, że tylko 5% otyłości jest warunkowana genetycznie, pozostałe przyczyny mają charakter pozagenowy. Są to takie czynniki, jak np. nieprawidłowe nawyki żywieniowe oraz niska aktywność fizyczna, ale też środowisko wewnątrzmaciczne, czy sposób karmienia w okresie niemowlęcym. Ponadto należy sobie zdawać sprawę z dziedzicznego charakteru otyłości, gdzie za czynnik ryzyka otyłości u dzieci uważa się występowanie otyłości u rodziców (ryzyko na poziomie 70%), co ma związek z dietą realizowaną w gospodarstwie domowym oraz niskim poziomem wiedzy żywieniowej populacji. 
Większość (90%) wszystkich przypadków występowania nadmiernej masy ciała cechuje otyłość prosta – wynikająca z nadkonsumpcji pokarmów. Otyłość wtórna, niezależna od ilości spożywanej energii, jest najczęściej objawem zaburzeń hormonalnych, takich jak np. niedoczynność tarczycy, niedobór hormonów wzrostu, zespół Cushinga, czy też chorób ośrodkowego układu nerwowego, np. ciężkiego uszkodzenia mózgu z brakiem aktywności ruchowej.
Wyróżnia się dwa typy otyłości, cechujące się odmiennym ryzykiem powikłań, typ brzuszny i pośladkowo-udowy. Fizjologicznie, w okresie niemowlęcym i wczesnego dzieciństwa, dominuje obwodowy typ otłuszczenia, który wraz z wiekiem ulega stopniowej przemianie w kierunku typu centralnego. Krytycznym okresem dla rozwoju otłuszczenia ogólnego i kształtowania się rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w organizmie jest dojrzewanie. Typ brzuszny (inaczej androidalny, centralny, wisceralny, tzw. typ „jabłko”) charakteryzuje się nagromadzeniem tkanki tłuszczowej głównie w okolicy zaotrzewnowej i związany jest z większym ryzykiem rozwoju powikłań naczyniowo-sercowych oraz zespołu metabolicznego i niektórych nowotworów. Wskaźnikiem dystrybucji tkanki tłuszczowej w ciele człowieka oraz wyznacznikiem określającym typ otyłości (otyłość brzuszna bądź pośladkowo-udowa) jest wskaźnik WHR (Waist-Hip-Ratio), określający stosunek obwodu pasa 
w najszerszym miejscu (w cm) do obwodu bioder w najszerszym miejscu (w cm). Otyłość brzuszną rozpoznajemy, gdy WHR wynosi >0,8 u kobiet i >1,0 u mężczyzn. Inną prostszą metodą określania otyłości brzusznej jest pomiar obwodu talii niezależnie od wzrostu czy obwodu bioder, jeśli wynosi on ≥80 cm u kobiet i ≥94 cm u mężczyzn, to także możemy rozpoznać otyłość brzuszną. 	
Typ pośladkowo-udowy (inaczej gynoidalny, obwodowy, tzw. typ „gruszka”) wiąże się z lokalizacją tkanki tłuszczowej w okolicach bioder i pośladków i występuje częściej u kobiet. 
Nadwagę i otyłość diagnozuje się najczęściej na podstawie wskaźnika BMI (Body Mass Index – wskaźnik masy ciała). BMI to stosunek masy ciała wyrażony w kilogramach do wzrostu mierzonego w metrach, podniesionego do kwadratu. 
W zależności od wartości BMI rozróżnia się: 
•	Niedowagę - BMI <19 kg/m2,
•	Prawidłową masę ciała - BMI ≥19, a <25 kg/m2,
•	Nadwagę -  BMI ≥25, a <30 kg/m2,
•	Otyłość I stopnia - BMI ≥30, a <35 kg/m2,
•	Otyłość II stopnia - BMI ≥35, a <40 kg/m2,
•	Otyłość III stopnia (olbrzymia) - BMI ≥40 kg/m2.
	Siedzący tryb życia, brak wysiłku fizycznego i błędy żywieniowe przyczyniają się do rozwoju nadwagi i otyłości, która, jak opisano powyżej, jest jednym z najczęstszych czynników predysponujących do rozwoju cukrzycy typu 2. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej w organizmie prowadzi do różnego rodzaju powikłań zdrowotnych. Najczęstsze z nich to cukrzyca, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, obturacyjny bezdech senny, choroby nowotworowe piersi, nerek, wątroby, jelita grubego i wielu innych, depresja i zaburzenia odżywiania. 

2. Dane epidemiologiczne i statystyczne
2.1. Demografia województwa śląskiego
	Województwo śląskie według GUS w roku 2021 zamieszkiwało 4 375 947 osób, z czego 48,1% stanowili mężczyźni (2 106 002 osoby), a 51,9% kobiety (2 269 945 osób). W roku 2011 mieszkańców było 4 626 357- w okresie ostatnich 10 lat (2011-2021) odnotowano spadek liczby mieszkańców na poziomie ok. 5,4%. 
	Struktura płci ludności w województwie śląskim jest zbliżona do struktur obserwowanych w kraju. Za obserwację negatywną uznać należy niższy w porównaniu do kraju udział procentowy ludności w wieku przedprodukcyjnym w ogóle ludności. Odsetek mieszkańców województwa w wieku przedprodukcyjnym w ogóle ludności jest o 0,9 p. p. niższy od tego obserwowanego w kraju. Niższy pozostaje także, w porównaniu do wskaźnika ogólnokrajowego, udział procentowy ludności w wieku produkcyjnym (różnica 0,5 p. p.). Ponadto analiza danych statystycznych wskazuje na wyraźnie wyższy udział procentowy ludności w wieku poprodukcyjnym, w porównaniu do sytuacji obserwowanej w kraju. Odsetek mieszkańców województwa śląskiego w wieku poprodukcyjnym w ogóle ludności jest o 1,4 p. p. wyższy od tego odsetka w Polsce. Wartości te przekładają się bezpośrednio na wysoką wartość wskaźnika obciążenia demograficznego, który w województwie śląskim wynosi 70,7 podczas gdy w kraju jest to 69,3. Wskaźnik ten w województwie w ciągu ostatnich 10 lat zwiększył się z 54,3 do 70,7, na co wpływ miał przede wszystkim wzrost liczby ludności w wieku poprodukcyjnym o ok. 25%. Szczegółowe dane demograficzne dla województwa śląskiego na tle kraju przedstawiono za pomocą tabel II-III.

Tab. II. Ludność województwa śląskiego na tle kraju – dane ogólne.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 375 947	37 907 704	
Mężczyźni	liczba	2 233 944	2 106 002	18 322 917	
	%	48,3	48,1	48,3	
Kobiety	liczba	2 392 413	2 269 945	19 584 787	
	%	51,7	51,9	51,7	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

Tab. III. Ludność województwa śląskiego wg ekonomicznych grup wieku i płci na tle kraju.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 375 947	37 907 704	
Wiek przedprodukcyjny ogółem	liczba	790 680	764 798	6 992 641	
	%	17,1	17,5	18,4	
Wiek przedprodukcyjny mężczyźni	liczba	404 715	391 946	3 589 149	
	%	51,2	51,2	51,3	
Wiek przedprodukcyjny kobiety	liczba	385 965	372 852	3 403 492	
	%	48,8	48,8	48,7	
Wiek produkcyjny ogółem	liczba	2 998 142	2 564 231	22 385 400	
	%	64,8	58,6	59,1	
Wiek produkcyjny mężczyźni	liczba	1 567 330	1 362 066	11 864 466	
	%	52,3	53,1	53,0	
Wiek produkcyjny kobiety	liczba	1 430 812	1 202 165	10 520 934	
	%	47,7	46,9	47,0	
Wiek poprodukcyjny ogółem	liczba	837 535	1 046 918	8 529 663	
	%	18,1	23,9	22,5	
Wiek poprodukcyjny mężczyźni	liczba	261 899	351 990	2 869 302	
	%	31,3	33,6	33,7	
Wiek poprodukcyjny kobiety	liczba	575 636	694 928	5 660 361	
	%	68,7	66,4	66,3	
Wskaźnik obciążenia demograficznego**	54,3	70,7	69,3	
* 18-64 lata mężczyźni, 18-59 lat kobiety
** ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

	W województwie śląskim według GUS, w roku 2021 odnotowano 34 736 żywych urodzeń oraz 66 152 zgony. Przyrost naturalny na 1000 ludności wyniósł -7,15, co stanowi obserwację niepokojącą, ponieważ w przypadku kraju osiągnął on wyższą wartość (-4,95). Niepokojąca jest również tendencja spadkowa w zakresie przyrostu naturalnego w województwie w latach 2011-2021, jednakże w ostatnich dwóch analizowanych latach (2020-2021) za znaczny spadek wartości tego wskaźnika odpowiada przede wszystkim sytuacja epidemiologiczna związana z pandemią COVID-19, ściśle związana ze znacznym wzrostem liczby zgonów w stosunku do lat poprzednich. Pandemia ta, w ujęciu globalnym, w istotny sposób pogłębiła istniejące już wcześniej trendy ruchu ludności. W 2020 roku współczynnik przyrostu naturalnego był najniższy w powojennej historii Polski, zgodnie z danymi GUS wyniósł -4,95‰. Demografowie szacują, że w 2020 roku depopulacja Polski wskutek pandemii osiągnęła poziom przewidywany wcześniej na 2030 rok. Szczegółowe dane dotyczące ruchu naturalnego ludności w województwie śląskim na tle kraju ukazano w tabeli IV.

Tab. IV. Ruch naturalny ludności w województwie śląskim na tle kraju.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2018	2019	2020	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 533 565 	4 517 635 	4 412 097 	4 375 947	37 907 704	
Urodzenia żywe	ogółem	44 803	42 596	40 508	38 151	34 736	331 511	
	na 1000 ludności	9,68	9,38	8,95	8,62	7,91	8,73	
Zgony	ogółem	47 709	52 159	51 766	60 054	66 152	519 517	
	na 1000 ludności	10,30	11,49	11,44	13,56	15,06	13,68	
Przyrost naturalny	ogółem	-2 906	-9 563	-11 258	-21 903	-31 416	-188 006	
	na 1000 ludności	-0,63	-2,11	-2,49	-4,95	-7,15	-4,95	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

	Według najnowszych dostępnych danych GUS w roku 2021 w Polsce przeciętna długość życia mężczyzn wynosiła 71,8 lat, a u kobiet była o 7,9 roku dłuższa i wynosiła 79,7 lat. W województwie śląskim było to odpowiednio dla mężczyzn 71,3 lat (o 0,5 roku krócej niż w przypadku kraju) oraz dla kobiet 78,9 lat (o 0,8 roku krócej w porównaniu do wartości dla kraju). Analiza trendów w latach 2017-2021 pokazuje, że przeciętne dalsze trwanie życia w momencie narodzin zmniejszyło się w przypadku obu płci, zarówno w województwie śląskim, jak i w całym kraju. Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku przeciętnego dalszego trwania życia w wieku 60 lat – wartości te pozostają niższe w województwie śląskim, w porównaniu do kraju, oraz w analizowanym okresie zmniejszyły się dla obu płci w każdym z branych pod uwagę obszarów (województwo śląskie i kraj). Na obserwowaną sytuację niewątpliwie wpływ miała sytuacja epidemiologiczna związana z COVID-19.  Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli V.

Tab. V. Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach) w momencie narodzin oraz w wieku 60 lat w Polsce i województwie śląskim w latach 2017-2021 w podziale na płeć.
Rok	Przeciętne dalsze trwanie życia w momencie narodzin	Przeciętne dalsze trwanie życia w wieku 60 lat	
	Polska	województwo śląskie	Polska	województwo śląskie	
	K	M	K	M	K	M	K	M	
2017	81,8	74,0	80,8	73,4	24,3	19,2	23,6	18,8	
2018	81,7	73,8	80,9	73,5	24,2	19,1	23,7	19,0	
2019	81,8	74,1	80,8	73,8	24,2	19,3	23,6	19,1	
2020	80,7	72,6	80,0	72,3	23,2	17,9	22,7	17,7	
2021	79,7	71,8	78,9	71,3	22,4	17,3	21,9	16,9	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

2.2. Epidemiologia nadwagi i otyłości oraz cukrzycy
Opracowywanie globalnych statystyk chorobowości i dynamiki zmian z powodu cukrzycy typu 2 rozpoczęto w roku 1990. Ze względu na częste występowanie bezobjawowej, a więc nierozpoznawanej postaci cukrzycy typu 2, dokładne ustalenie wskaźnika zapadalności na tę chorobę jest trudne. Zgodnie z danymi Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej już w 2007 roku było 246 milionów osób chorych na cukrzycę na świecie, a w 2010 – aż 285 mln. Liczba ta wzrosła od 2010 r. 1,5 - krotnie i w 2015 r. zanotowano już 422 mln osób z cukrzycą. W 2019 r. globalne, standaryzowane wiekowo współczynniki chorobowości i zgonów z powodu cukrzycy typu 2 wyniosły 5282,9 i 18,5 na 100 000 tys. ludności, co oznacza wzrost odpowiednio o 49% i 10,8% w stosunku do roku 1990. Szczególnie niepokojące są przewidywania dotyczące rozpowszechnienia cukrzycy wśród populacji światowej w roku 2035, kiedy to liczba chorych ma osiągnąć 592 mln osób – 10,1% populacji (wzrost o 55%). Jeśli te tendencje się utrzymają to do 2040 r. liczba ta wzrośnie do 10,4% (642 mln). 
	Wzrost rozpowszechnienia cukrzycy w Europie prognozowany jest na ponad 22% (do 68,9 mln) w roku 2035. Posługując się danymi z roku 2019 można stwierdzić, że największe rozpowszechnienie cukrzycy w Europie odnotowuje się w Portugalii (13%) i w Niemczech (11,9%), a najmniejsze - w Litwie (4,9%). W Polsce, zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego rozpowszechnienie cukrzycy w przedziale wiekowym 40-49 lat wynosiło w roku 2019 2,7%, a w grupie osób w wieku 50-59 lat – 8,5%. Osoby starsze 60-69 lat cechowało znacznie wyższe rozpowszechnienie, osiągające poziom 16,1%. Zdecydowana większość chorych zamieszkuje tereny miejskie (ponad 61%), ponad 51% przypadków to chorzy w wieku 60-79 lat, a kolejne 40% w wieku 40-59 lat. W latach 2022–2031 prognozuje się w Polsce wzrost zapadalności rejestrowanej; w roku 2022 wyniosła 230,9 tys. a do 2031 r. wzrośnie do 249,5 tys. (wzrost o 8,1%). Wg najnowszego raportu „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2022” Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, ponad połowa obciążenia chorobowego spowodowanego cukrzycą, obok wypadków, zaburzeń neurologicznych oraz chorób nerek, przyczynia się do życia z obniżoną sprawnością (YLD).
Ciężar cukrzycy znajduje odzwierciedlenie nie tylko w rosnących liczbach zapadalności, ale również w rosnącej globalnej liczbie zgonów, w tym zgonów przedwczesnych (przed 65 r.ż.). W 2019 roku z powodu cukrzycy typu 2 odnotowano 1,5 miliona zgonów. Zaobserwowano znaczny wzrost częstości występowania zgonów i wskaźnika DALY, odpowiednio o 10,8% i 27,6%. W porównaniu do roku 1990, 
w roku 2019 w odniesieniu do najczęstszych 15 przyczyn chorób i zgonów zmieniła się pozycja cukrzycy typu 2 w obciążeniu chorobowym z miejsca 9 na 5 (wartość wskaźnika DALY wynosi obecnie 3,87%). Ranking czynników ryzyka związanych ze zgonami w Polsce u obu płci w latach 1990 i 2019 na podstawie standaryzowanych względem wieku wartości współczynnika zgonów na 100 tys. wskazuje, że największe znaczenie miało wysokie ciśnienie skurczowe krwi. Na pierwszych pozycjach tego rankingu znajdowały się także wysokie stężenie glukozy na czczo (z miejsca 5 w 1990 roku trafiło na 3 w roku 2019), wysoka wartość wskaźnika BMI (niezmiennie ta sama pozycja 4) oraz wysokie stężenie LDL-cholesterolu (spadek z pozycji 3 w 1990 roku na miejsce 5 w roku 2019), w porównaniu do roku 1990. Warto w tym miejscu podkreślić raz jeszcze, że wszystkie wymienione czynniki wykazują ścisłe powiązanie z cukrzycą typu 2. W okresie epidemii i pandemii COVID-19, w latach 2019-2022, zaobserwowano znaczną nadwyżkę umieralności z powodu cukrzycy, co może wynikać z dwóch przyczyn: braku dostępności do świadczeń systemu ochrony zdrowia oraz współwystępowania z cukrzycą niezdiagnozowanego COVID-19, co skutkowało wzrostem liczby zgonów orzekanych z powodu tej choroby. Standaryzowane współczynniki zgonów zwiększyły się u obu płci, wyraźniej wśród mężczyzn (z 30,9 w roku 2019 do 35,3 w roku 2022 na 100 tys. mieszkańców), niż wśród kobiet (z 23,8 w roku 2019 do 27,5 w roku 2022 na 100 tys. mieszkańców).
Liczba hospitalizacji w niektórych chorobach przewlekłych jest znacznie wyższa niż wskazywałaby na to etiologia choroby. Wśród pacjentów chorujących na choroby przewlekłe, np. chorobę niedokrwienną serca, cukrzycę, astmę czy reumatoidalne zapalenie stawów, występuje wysoki odsetek hospitalizacji. Cukrzyca jest również jednym z najczęstszych rozpoznań, z jakim pacjenci trafiali do opieki długoterminowej w 2019 r. Porównanie standaryzowanych współczynników hospitalizacji mężczyzn i kobiet wskazuje, że z powodu cukrzycy hospitalizowano 187,0 osób 100 tys. ludności, w tym więcej mężczyzn (204,1) niż kobiet (171,1), co może świadczyć o późnym diagnozowaniu, lub częstszych powikłaniach u mężczyzn. Eksperci z krajów OECD uznali cukrzycę, obok  choroby nadciśnieniowej i  astmy, za jednostki chorobowe hospitalizowane w nadmiarze. Polska należy do krajów, które najczęściej hospitalizują cukrzycę, ponieważ współczynnik hospitalizacji dla Polski wynosi 178 na 100 tys. i jest 3 krotnie wyższy niż na przykład dla Włoch w 2018 r.. 
W opinii diabetologów system opieki na chorymi z cukrzycą powinien zapewniać ciągłość leczenia w trybie ambulatoryjnym tej choroby przewlekłej. Tymczasem liczba zgonów z powodu cukrzycy wyniosła w roku 2021 ogółem 10 834, a w województwie śląskim 1 630.
Otyłość na poziomie BMI ≥25 odpowiada w Polsce za 14,2% zgonów (13,1% i 15,3% oraz za utratę 12,4% (odpowiednio 12,1% mężczyzn i 12,6% kobiet) lat przeżytych w zdrowiu. W roku 2020 roku nadwagę miało 54% Polaków, z czego częściej byli to mężczyźni (mężczyźni 64%, kobiety 46%). Rozpowszechnienie otyłości olbrzymiej (BMI ≥30) oszacowano na 10% (12% wśród mężczyzn i 8% wśród kobiet). ponad dwa razy częściej nadwagę mieli mężczyźni w wieku 20-44 lata (59%) niż kobiety (29%), rozpowszechnienie otyłości wynosiło odpowiednio 9% dla mężczyzn 
i 5% dla kobiet. Dla obu płci odsetki te wzrastały w grupach wieku od 45 lat. Dodatkowo w pierwszym roku pandemii COVID-19 w Polsce (2020) swoją masę ciała zwiększyło 28% Polaków w wieku 20 lat lub więcej (28% mężczyzn i 29% kobiet), najczęściej przytyli mężczyźni w wieku 20-44 lata i kobiety w wieku 45-64 lata. Z kolei według najnowszych dostępnych danych, w roku 2022 rozpowszechnienie nadwagi wśród ludności Polski w wieku 20 lat lub więcej wyniosło 62% dla mężczyzn i 43% dla kobiet, zaś otyłości odpowiednio 16% i 12%. Rozpowszechnienie nadwagi oraz otyłości rośnie z wiekiem, niezależnie od płci i osiąga najwyższe wartości w przedziale 75–84 lat. 
Jedną z przyczyn tak istotnego rozpowszechnienia otyłości jest siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej. Jedynie co trzeci Polak regularnie uprawia sport lub podejmuje rekreacyjną aktywność fizyczną i to tylko w sezonie wiosenno-letnim lub jesiennym. Aż 70% mężczyzn i 64% kobiet nie praktykuje żadnych form ruchu. Odsetek osób nieaktywnych zwiększa się z wiekiem, niezależnie od płci. Należy podkreślić, że poziom aktywności silnie zależy od wykształcenia, zajęć ruchowych nie podejmuje 89% Polaków z wykształceniem podstawowym, a 56% – z wyższym.
Kolejnym czynnikiem ryzyka chorób cywilizacyjnych jest nieprawidłowe odżywianie. W 2019 r. w Polsce przeprowadzono zaledwie 251 samorządowych programów polityki zdrowotnej z zakresu nadwagi i otyłości, których działaniem objęto ok. 41 tys. osób. Wpływ ryzyka żywieniowego oraz wysokiego BMI na wskaźnik DALY jest najwyższy w województwie opolskim, lecz już na drugim miejscu jest województwo śląskie (4,5 tys./100 tys. ludności), co jest tym bardziej niepokojące.
	Problemami zdrowotnymi, które w największym stopniu obciążają populację województwa śląskiego, są choroby układu krążenia i nowotwory, schorzenia układu mięśniowo-szkieletowego oraz właśnie cukrzyca. Porównując dane z 2010 r. oraz 2019 r., można zauważyć, że w 2019 r. znacząco wzrósł wpływ wysokiego stężenia glukozy w osoczu na czczo na DALY (wzrost o ok. 27%; był to trzeci z kolei czynniki 
o najwyższym udziale w DALY dla kobiet i mężczyzn łącznie). Zwiększył się również wpływ niskiej aktywności fizycznej (wzrost o ok.16%) na wskaźnik DALY. Czynnikiem ryzyka, który przyczynia się do rozwoju problemów zdrowotnych, jest również wysoki indeks BMI, którego udział w DALY zwiększył się 10%, a w zgonach o 14% od roku 2010. Województwo śląskie objęło pozycję 2. w rankingu województw, jeżeli chodzi o udział wszystkich czynników ryzyka w utracie DALY (ok. 11% więcej niż w Polsce) 
i 3. jeżeli chodzi o udział w zgonach (o ok. 9% więcej niż w Polsce). U mężczyzn w wieku 50–69 lat, wartość przypisana dziesięciu najbardziej obciążającym problemom zdrowotnym wyniosła 1 495 962,62 DALY. Na trzecim miejscu w rankingu najważniejszych problemów zdrowotnych znalazła się cukrzyca typu 2, osiągając blisko 9% udział. Najwyższa wartość procentowa została zanotowana w województwie śląskim (blisko 10%), a najniższa w świętokrzyskim (blisko 7%) i małopolskim (ponad 7%). U kobiet w wieku 50–69 lat, wartość przypisana dziesięciu najbardziej obciążającym problemom zdrowotnym wyniosła 825 882,15 DALY, a cukrzyca typu 2 znalazła się na czwartym miejscu w tym rankingu. Wskaźnik DALY, wyrażający łącznie lata życia utracone wskutek przedwczesnej śmierci bądź uszczerbku na zdrowiu w wyniku urazu lub choroby, stosowany jest do określenia stanu zdrowia danego społeczeństwa. Jeden DALY to jeden stracony rok zdrowego życia. Wskazane powyżej wartości tego wskaźnika są tak wysokie, ponieważ dotyczą ogółu populacji i pozwalają na oszacowanie całkowitej liczby lat straconych z powodu określonych przyczyn i czynników ryzyka na poziomie krajowym.
Podsumowując, ryzyka takie jak: wysokie stężenie glukozy w osoczu na czczo, niska aktywność fizyczna oraz wysoki indeks BMI w ostatnich latach zwiększają swój wpływ na wskaźnik liczby lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (DALY), stąd w mapach zdrowotnych odnajdujemy rekomendację do podejmowania inicjatyw upowszechniających prawidłowe żywienie, zwiększających wiedzę na temat zasad zdrowego odżywiania i aktywności fizycznej oraz prowadzenie działalności informacyjno-edukacyjnej. Edukacja zdrowotna na temat wpływu czynników ryzyka na stan zdrowia może pozytywnie wpływać na wartości wskaźników epidemiologicznych (DALY, wskaźniki dotyczące zgonów). Szczególną rolę w tym zakresie przypisuje się podstawowej opiece zdrowotnej. 
	Zgodnie z danymi Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w roku 2022 w związku z rozpoznaniem cukrzycy typu 2 i/lub otyłości w publicznym systemie opieki zdrowotnej pojawiło się 319,6 tys. zamieszkujących województwo śląskie pacjentów, w tym 115,5 tys. kobiet (36%) oraz 204,1 tys. mężczyzn (64%). Rozpowszechnienie omawianych problemów zdrowotnych, na podstawie prezentowanych danych, szacuje się na ok. 10,7% w przypadku cukrzycy typu 2 oraz ok. 1,7% w przypadku otyłości. Dane te, w relacji do danych przedstawionych w poprzednich akapitach części dotyczącej epidemiologii problemu, wskazują wyraźnie jak niski odsetek pacjentów z problemem otyłości korzysta z usług zdrowotnych w związku z tym rozpoznaniem. Niewątpliwie wpływ na to ma fakt, że usługi dietetyczne w większości przypadków nie są świadczeniami gwarantowanymi. Rozpowszechnienie cukrzycy jest szczególnie wysokie w populacji po 50 r.ż., w relacji do populacji osób młodszych. W przypadku otyłości wartość ta jest zbliżona w poszczególnych grupach wiekowych wśród pacjentów korzystających z tego powodu z publicznego systemu opieki zdrowotnej. Szczegółowe dane przedstawiono za pomocą tabeli VI.

Tab. VI. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniem cukrzycy typu 2 i/lub otyłości, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na płeć i grupy wiekowe.
wiek	Cukrzyca insulinoniezależna (E11)	Otyłość (E66)	
	K	M	razem	% pop.*	K	M	razem	% pop.*	
18-29	3 327	1 865	5 192	1,0	5 232	3 009	8241	1,6	
30-39	9 037	8 318	17 355	2,6	7 249	3 623	10 872	1,6	
40-49	20 293	29 487	49 780	7,3	8 303	4 757	13 060	1,9	
50-64**	55 521	146 936	202 457	28,9	6 484	6 124	12 608	1,8	
razem	88 178	186 606	274 784	10,7	27 268	17 513	44 781	1,7	
* % populacji - rozpowszechnienie obliczone na podstawie liczby rozpoznań oraz liczby mieszkańców województwa w wieku 50-59  w przypadku kobiet oraz 50-64 lat w przypadku mężczyzn (w 2021r. wg GUS)
** kobiety w wieku 50-59 oraz mężczyźni w wieku 50-64
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze OW NFZ.
Pacjenci dotknięci problemem cukrzycy i/lub otyłości korzystają z różnych rodzajów i zakresów świadczeń w publicznym systemie opieki zdrowotnej. W roku 2022 ze świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej w związku z tego typu problemami zdrowotnymi skorzystało ponad 61,7 tys. mieszkańców województwa śląskiego, w tym 38,4% kobiet oraz 61,6% mężczyzn. W przypadku porad w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej było to ponad 36,4 tys. osób, a niespełna 1,1 tys. osób było z powodu tych schorzeń hospitalizowanych na oddziałach chorób wewnętrznych lub diabetologicznych. Najwięcej świadczeń na jednego pacjenta realizowano w przypadku świadczeń w zakresie diabetologii (AOS) – 2,4. Szczegółowych danych dostarcza tabela VII.

Tab. VII. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniem cukrzycy lub otyłości, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z wybranych rodzajów i zakresów świadczeń zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe i płeć.
Rodzaj i zakres świadczeń
	Liczba pacjentów	Liczba udzielonych świadczeń	Liczba świadczeń na pacjenta	
	M	K	razem			
Podstawowa opieka zdrowotna	38 015	23 730	61 745	85 469	1,4	
Świadczenia lekarza POZ	38 001	23 723	61 724	85 447	1,4	
Świadczenia pielęgniarki POZ	14	7	21	22	1,0	
Ambulatoryjna opieka specjalistyczna	24 083	12 401	36 484	85 346	2,3	
Świadczenia w zakresie diabetologii	19 179	9 709	28 888	70 466	2,4	
Świadczenia w zakresie diabetologii-świadczenia pierwszorazowe	4 904	2 692	7 596	14 880	2,0	
Leczenie szpitalne	745	352	1 097	1 277	1,2	
Choroby wewnętrzne - hospitalizacja	472	218	690	801	1,2	
Diabetologia - hospitalizacja	273	134	407	476	1,2	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.

Liczba zgonów spowodowanych cukrzycą w województwie śląskim wynosiła 37,1/100 tys. ludności, tym samym przewyższyła liczbę zgonów notowaną dla kraju w roku 2021 (28,5/100 tys. ludności). Wskazana wartość wskaźnika zgonów w województwie plasuje je na drugiej pozycji wśród województw, tuż po woj. warmińsko-mazurskim. Szczegółowe dane przedstawia tabela VIII. 

Tab. VIII. Liczba zgonów z powodu cukrzycy w latach 2017-2021 na 100 tys. ludności wg województw.
Województwa	2017	2018	2019	2020	2021	
Polska	22,9	23,5	24,2	31,9	28,5	
dolnośląskie	26,4	26,7	22,4	32,6	29,6	
kujawsko-pomorskie	17,4	19,2	20,8	31,8	30,8	
lubelskie	19,3	19,9	18,3	28,4	29,6	
lubuskie	26,3	29,0	30,5	39,4	27,1	
łódzkie	20,9	21,4	21,7	28,3	27,7	
małopolskie	17,0	19,5	21,6	27,4	21,0	
mazowieckie	19,2	19,3	19,1	27,0	24,4	
opolskie	24,4	31,5	35,3	41,9	31,1	
podkarpackie	17,4	15,9	19,3	29,0	17,5	
podlaskie	17,6	21,7	20,2	24,2	26,5	
pomorskie	26,9	27,1	31,1	38,7	33,9	
śląskie	32,0	32,0	35,0	42,6	37,1	
świętokrzyskie	17,1	13,9	17,5	27,1	19,9	
warmińsko-mazurskie	32,8	32,5	34,3	40,4	41,3	
wielkopolskie	26,5	27,3	25,9	33,1	32,2	
zachodniopomorskie	19,5	18,3	17,0	19,0	24,9	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.

2.3. Dostępność zasobów ochrony zdrowia
W województwie śląskim w podmiotach wykonujących działalność leczniczą w roku 2021 ogółem zatrudnionych było 11 120 lekarzy, co daje wartość wskaźnika 25 na każde 10 tys. ludności. Sytuacja w województwie jest pod tym względem nieco lepsza, niż w przypadku średniej dla całej Polski, gdzie na 10 tys. ludności przypada 24,5 lekarzy. Całkowita liczba pracujących pielęgniarek w województwie na koniec roku 2021 wynosiła 23 402, co oznacza, że wskaźnik na każde 10 tys. mieszkańców wynosił 52,5. Także pod tym względem sytuacja w województwie jest lepsza, niż średnia dla całego kraju, gdzie liczba pielęgniarek na 10 tys. ludności wynosiła w omawianym czasie 47,4. W ogólnej liczbie lekarzy w województwie zatrudnionych było na koniec 2021 roku 891 lekarzy specjalistów w dziedzinie chorób wewnętrznych, 531 specjalistów medycyny rodzinnej oraz 73 - w dziedzinie diabetologii. Oprócz tego na terenie województwa w roku 2021 pracowało 445 dietetyków. Wśród pracowników medycznych znajduje się również 1 700 psychologów.
	Sektor lecznictwa stacjonarnego w województwie śląskim to 186 szpitali ogólnych (stan na dzień 31 grudnia 2021), dysponujących 22 342 łóżkami, w związku z czym na 10 tys. ludności przypada 50,1 łóżek szpitalnych - więcej niż ma to miejsce w statystyce ogólnokrajowej (43,1 łóżek na 10 tys. ludności). Liczba łóżek na oddziałach chorób wewnętrznych w tym samym czasie wynosiła 2 580 (5,8 na 10 tys. ludności). Oddziały te udzieliły w przeciągu roku świadczeń 72 691 osobom (162,5 leczonych na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury na poziomie 63%). Oddziały diabetologiczne dysponowały na koniec 2021 roku łącznie 41 łóżkami (0,1 na 10 tys. ludności), z których skorzystało 1 019 pacjentów (2,3 leczonych na 10 tys. ludności; wykorzystanie infrastruktury: 43,6%). 
	Placówki lecznictwa ambulatoryjnego w roku 2021 w województwie śląskim udzieliły łącznie ponad 14 mln. porad, w tym w zakresie chorób wewnętrznych – 247,2 tys. porad, a w zakresie diabetologii – 373,9 tys. porad. 
	Biorąc pod uwagę obszar tematyczny uwzględniony w planowanym do realizacji RPZ poniżej przedstawiono dane dotyczące liczby podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju ambulatoryjna opieka specjalistyczna oraz leczenie szpitalne w wybranych zakresach mających zastosowanie w przypadku pacjentów borykających się z problemem cukrzycy, a także czas oczekiwania na te świadczenia. Zgodnie ze stanem na styczeń 2023r. mieszkańcy mogą korzystać z poradnictwa w 111 poradniach diabetologicznych na terenie województwa śląskiego. Hospitalizacja na oddziale diabetologicznym możliwa jest w 3 podmiotach leczniczych, w przypadku oddziału chorób wewnętrznych – w 57 szpitalach. Największa liczba mieszkańców województwa śląskiego oczekuje na świadczenia w poradni diabetologicznej – odpowiednio ponad 11,7 tys. osób oraz ok. 550 osób w zależności od przypadku (stabilny/pilny). Średni czas oczekiwania w przypadku przypadków stabilnych to ok. 3 miesięcy, dla przypadków pilnych – ok. 25 dni. Na świadczenia w leczeniu szpitalnym w obu uwzględnionych w analizie typach oddziałów czeka się znacznie krócej. W przypadku oddziału diabetologicznego jest to ok. 14 dni dla przypadków stabilnych oraz ok. 11 dni dla przypadków pilnych. Z kolei czas oczekiwania na hospitalizację planową na oddziale wewnętrznym to odpowiednio średnio 24 dni oraz 5 dni. Szczegółowych danych dostarcza tabela IX.

Tab. IX. Liczba podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju ambulatoryjna opieka specjalistyczna oraz leczenie szpitalne w wybranych zakresach oraz czas oczekiwania na te świadczenia w podziale na przypadek pilny oraz stabilny.
Nazwa świadczenia	Liczba podmiotów 
posiadających umowę	Przypadek pilny	Przypadek stabilny	
		Średni czas oczekiwania
w dniach	Liczba osób oczekujących	Średni czas oczekiwania
w dniach	Liczba osób oczekujących	
Oddział chorób wewnętrznych	57	5	132	24	1 766	
Oddział diabetologiczny	3	11	9	14	22	
Poradnia diabetologiczna	111	25	552	87	11 747	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych z NFZ.

3. Opis obecnego postępowania
Od 1 października 2022 r. obowiązuje Zarządzenie Prezesa NFZ w sprawie opieki koordynowanej w POZ. Opieka koordynowana rozszerza wachlarz możliwości diagnostycznych i terapeutycznych chorób przewlekłych, w ramach wizyty u lekarza Podstawowej Opieki Zdrowotnej. Ponadto leczenie pacjenta opierać się będzie na indywidualnym planie leczenia (Indywidualnym Planie Opieki Medycznej), kontrolowanym przez Koordynatora POZ. Co istotne z punktu widzenia osób cierpiących z powodu otyłości i/lub cukrzycy typu 2, w planie znajdzie się nie tylko możliwość wykonania badań laboratoryjnych, ale również konsultacje między lekarzem POZ a lekarzem specjalistą z zakresu diabetologii oraz konsultacje 
z dietetykiem. 
Jednocześnie oznaczenie glukozy, test obciążenia glukozą oraz oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c), znajdują się wśród świadczeń medycznej diagnostyki laboratoryjnej lub diagnostyki obrazowej i nieobrazowej, finansowanych ze środków publicznych, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 28 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej. Oznaczenie stężenia glukozy na czczo jest również elementem badań przesiewowych realizowanych w ramach finansowanego przez NFZ Programu Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (ChUK). 
Z kolei w zakresie wprowadzenia edukacji terapeutycznej mającej na celu podwyższenie jakości życia chorych na cukrzycę, od roku 2011 realizowany jest program kursu specjalistycznego „Edukator w cukrzycy dla pielęgniarek i położnych”, który umożliwia pielęgniarkom oraz położnym przygotowanie do pracy z pacjentem diabetologicznym. Rola pielęgniarki edukatora polega na przekazywaniu pacjentowi wiedzy umożliwiającej mu zrozumienie istoty choroby i jej powikłań, uświadomienie znaczenia leczenia, wyjaśnienie zasad dotyczących prowadzenia samokontroli oraz wspieranie i motywowanie chorego do walki z cukrzycą. Edukator ma także za zadanie uzmysłowić diabetykowi znaczenie aktywności fizycznej oraz przedstawić zasady żywienia w chorobie. Cykliczne spotkania z pielęgniarką - edukatorem w cukrzycy zwiększają poczucie bezpieczeństwa pacjenta i umożliwiają mu systematyczne uzupełnianie wiedzy, co daje ogromną szansę na osiągnięcie równowagi pomiędzy trudnościami związanymi z chorobą, a prowadzeniem normalnego trybu życia.
	W związku z tym, że wysoki BMI jest bardzo istotnym czynnikiem ryzyka wielu chorób cywilizacyjnych, w tym przede wszystkim cukrzycy typu 2, istotne jest także prowadzenie działań z zakresu prawidłowego odżywiania. Aktualizacja zaleceń zdrowego żywienia, jaka miała miejsce w 2016 r. w postaci Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej, wskazuje przede wszystkim na potrzebę ograniczania cukrów prostych oraz unikania nadmiaru soli i tłuszczów zwierzęcych
 w codziennej diecie. Nadmierne spożycie tych składników ma negatywne konsekwencje dla zdrowia i powoduje zwiększone ryzyko występowania chorób dietozależnych, w tym chorób układu krążenia i otyłości. Należy pamiętać, że nieprawidłowe żywienie jest czynnikiem modyfikowalnym, który wymaga od  społeczeństwa zmiany podejścia do sposobu odżywiania. Odpowiednia dieta 
w połączeniu z aktywnością fizyczną, wyeliminowaniem tytoniu, alkoholu i innych substancji psychoaktywnych może zmniejszyć oddziaływanie pozostałych czynników ryzyka. Warto podkreślić, jak opisano już powyżej, że ryzyka żywieniowe oraz wysoki BMI mają wyższy udział w DALY u mężczyzn (ok. 52%)  niż u kobiet (ok. 23%). 
Analizując działania z zakresu profilaktyki nadwagi i otyłości, warto wspomnieć także o tych prowadzonych w ramach Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej, czyli projektu realizowanego obecnie przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Są to działania edukacyjne prowadzone w formie kompleksowej kampanii edukacyjnej, obejmującej portal internetowy, aplikacje, warsztaty kulinarne dla dzieci oraz bezpłatną internetową poradnię dietetyczną, dzięki której pacjenci z całego kraju mogą od początku 2018 r. korzystać, bez wychodzenia z domu, z profesjonalnej konsultacji dietetycznej.

4. Uzasadnienie potrzeby wdrożenia regionalnego programu polityki zdrowotnej
	Cukrzyca znalazła się wśród pięciu problemów zdrowotnych odznaczających się najwyższymi wartościami wskaźnika DALY w województwie śląskim. Prognozy epidemiologiczne dla tego schorzenia są niekorzystne. Wartość wskaźnika chorobowości wzrośnie od 2019 r. do 2028 r. o 20,28%, a szacowany wzrost będzie trzecim największym wzrostem spośród wszystkich problemów zdrowotnych, po zaburzeniach depresyjnych i zakażeniach dolnych dróg oddechowych. Jednocześnie, jak wynika z analiz Najwyższej Izby Kontroli zaangażowanie lekarzy POZ 
w realizację celów o charakterze profilaktycznym, uważa się nadal za niewystarczające. Wyniki kontroli wykazały, że lekarze POZ nie we wszystkich badanych przypadkach realizowali zalecenia PTD dotyczące profilaktyki cukrzycy, często również nie przestrzegali obowiązku prowadzenia indywidualnej dokumentacji medycznej. Należy zdawać sobie sprawę, iż nieodnotowywanie wyników analizy wszystkich czynników ryzyka w dokumentacji medycznej, może powodować niezaliczenie pacjenta do grupy podwyższonego ryzyka osób, które faktycznie się do niej kwalifikują. Co więcej, w Polsce w roku 2018 wystawiono ogółem zaledwie 17,9% skierowań na badania laboratoryjne w ramach porad lekarskich w POZ, w tym najczęściej dotyczyło to pacjentów z otyłością (62,0% pacjentów, 53,4% wizyt). W 2018 roku tylko 29% pacjentów z rozpoznaną cukrzycą miało oznaczone stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c), która jest istotnym markerem mającym zastosowanie w kontroli cukrzycy. Powyższe dane dodatkowo uzasadniają konieczność wdrażania programów zdrowotnych dotyczących otyłości i cukrzycy.
Cukrzyca, obok bólu dolnego odcinka kręgosłupa, jest też główną przyczyną życia w niesprawności. Wymienione problemy zdrowotne sumarycznie stanowią prawie 20% wartości YLD oraz 6% chorobowości. Wskaźnik YLD dla cukrzycy 
w porównaniu do 1999 r. wzrósł dwukrotnie. Prognozuje się, że ten problem zdrowotny odnotuje wzrost wartości chorobowości do 2028 r., przy czym wzrost liczby chorych na cukrzycę w porównaniu z rokiem 2019 wyniesie 32%. Liczba zgonów na 100 tys. ludności z powodu cukrzycy w roku 2021 w województwie śląskim osiągnęła drugą najwyższą wartość w kraju, tuż po województwie warmińsko-mazurskim. 
Cukrzyca, jak każda choroba przewlekła, wiąże się też z wysokimi obciążeniami finansowymi dla całego budżetu. Ponieważ największe obciążenie stanowi wysokość środków przeznaczanych na ograniczenie niepełnosprawności i utraty życia w związku z chorobą i jej następstwami, priorytetem powinno stać się wdrożenie skutecznych działań profilaktycznych, w tym przede wszystkim skutecznej edukacji żywieniowej. Jest to kwestia bardzo istotna także z uwagi na liczne negatywne konsekwencje cukrzycy typu 2 dla aktywności zawodowej. Osoby dotknięte tym schorzeniem mogą mieć większą tendencję do absencji w pracy z powodu konieczności częstszego monitorowania swojego stanu zdrowia, a także nasilenia negatywnych objawów choroby. Pracownicy chorujący na cukrzycę typu 2 mogą zmagać się z osłabieniem, łatwą męczliwością, drażliwością, czy też problemem z koncentracją, co może wpływać na osłabienie ich wydajności w miejscu pracy. Z kolei powikłania cukrzycy, takie jak m.in. neuropatia, nefropatia czy retinopatia cukrzycowa, stopa cukrzycowa, a także zmiany w dużych naczyniach krwionośnych, mogą być przyczyną zarówno krótkotrwałej, jak i długotrwałej niezdolności do pracy.
Z tego względu warto wspomnieć także o rekomendacjach zawartych 
w Mapach Zdrowotnych. Niewątpliwie najważniejszym wskazaniem jest budowanie kompetencji zdrowotnych, mających na celu ograniczenie wpływu behawioralnych 
i pozostałych czynników ryzyka, charakterystycznych dla danego regionu, na utratę lat życia w zdrowiu i liczbę zgonów. Szczególną  uwagę należy zwrócić na podjęcie skutecznych działań z zakresu promowania prawidłowego sposobu odżywiania 
i zapobiegania nadwadze i otyłości (zwłaszcza wśród mężczyzn, ze względu na większe rozpowszechnienie otyłości). 
Komplementarność RPZ z działaniami podejmowanymi na poziomie krajowym
	Działania możliwe do realizacji w regionalnym programie polityki zdrowotnej wpisują się w następujące krajowe dokumenty strategiczne w zakresie ochrony zdrowia:
1.	Strategia Zdrowa Przyszłość Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030r.: Obszar Pacjent Cel 1.4 [Zdrowie publiczne] Rozwój profilaktyki, skuteczna promocja zdrowia i postaw prozdrowotnych; Kierunek interwencji 1: Rozwój profilaktyki, skuteczna promocja zdrowia i postaw prozdrowotnych:
•	Narzędzie 1.1 Realizacja programów profilaktycznych, 
•	Narzędzie 1.2 Wdrożenie i realizacja działań służących wsparciu zdrowia osób pracujących, 
•	Narzędzie 1.3 Wsparcie działań w kierunku kształtowania i rozwoju postaw prozdrowotnych oraz przedsięwzięć promujących zdrowy styl życia;
2.	Priorytety zdrowotne określone Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie priorytetów zdrowotnych: 
•	priorytet 1: zmniejszenie zapadalności i przedwczesnej umieralności z powodu: d) cukrzycy; 
•	priorytet 3: przeciwdziałanie występowaniu otyłości;
3.	Narodowy Program Zdrowia na lata 2021-2025: Cel operacyjny 1: Profilaktyka nadwagi i otyłości;
4.	Mapy Potrzeb Zdrowotnych  na okres 2022-2026: rekomendowane kierunki działań na terenie województwa śląskiego - obszar czynniki ryzyka i profilaktyka:
•	3.1. Edukacja zdrowotna na temat wpływu czynników ryzyka na stan zdrowia może pozytywnie wpływać na wartości wskaźników (DALY, zgony). Szczególną rolę w tym zakresie powinien odgrywać POZ. Działania z zakresu zdrowia publicznego powinny być dopasowane do najbardziej obciążających czynników ryzyka;
•	3.4. Podejmowanie inicjatyw upowszechniających prawidłowe żywienie, upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy na temat zasad zdrowego odżywiania i aktywności fizycznej, oraz prowadzenie działalności informacyjno-edukacyjnej.
Komplementarność RPZ z działaniami podejmowanymi na poziomie regionalnym
	Działania możliwe do realizacji w planowanym regionalnym programie polityki zdrowotnej wpisują się w następujące regionalne dokumenty strategiczne w zakresie ochrony zdrowia:
1.	Wojewódzki plan transformacji dla województwa śląskiego na lata 2022-2026 - obszar czynniki ryzyka i profilaktyka:
•	3.1. Edukacja zdrowotna na temat wpływu czynników ryzyka na stan zdrowia może pozytywnie wpływać na wartości wskaźników (DALY, zgony). Szczególną rolę w tym zakresie powinien odgrywać POZ. Działania z zakresu zdrowia publicznego powinny być dopasowane do najbardziej obciążających czynników ryzyka;
•	3.4. Podejmowanie inicjatyw upowszechniających prawidłowe żywienie, upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy na temat zasad zdrowego odżywiania i aktywności fizycznej, oraz prowadzenie działalności informacyjno-edukacyjnej;
2.	Regionalna Polityka Zdrowia Województwa Śląskiego 2030:
•	Priorytet II „Zdrowy styl życia”: Opracowanie Regionalnych programów zdrowotnych w zakresie m.in. przeciwdziałania cukrzycy i zwalczania otyłości;
3.	Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”:
•	cel operacyjny: B.1. Wysoka jakość usług społecznych, w tym zdrowotnych (Aktywna profilaktyka i zapewnienie kompleksowości usług medycznych, w szczególności w zakresie chorób cywilizacyjnych i wynikających ze zmian demograficznych), 
•	Cel operacyjny: B.2. Aktywny mieszkaniec (Promocja aktywnego i zdrowego stylu życia).

II. Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji
	
1. Cel główny
Zmniejszenie ryzyka powikłań cukrzycowych poprzez wykrycie niezdiagnozowanej wcześniej cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego wśród 24% osób z nadwagą lub otyłością z populacji pracujących 30 000 kobiet i mężczyzn, w wieku od 40 do 59 roku życia w przypadku kobiet oraz od 40 do 64 roku życia w przypadku mężczyzn.

2. Cele szczegółowe
1) Uzyskanie lub utrzymanie wysokiego poziomu wiedzy w zakresie profilaktyki wtórnej cukrzycy i stanu przedcukrzycowego u co najmniej 60% uczestników, u których w ramach Programu zdiagnozowano cukrzycę lub stan przedcukrzycowy.
2) Wzrost aktywności fizycznej u co najmniej 20% uczestników, którzy skorzystali w ramach Programu z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej.
3) Zmniejszenie o min. 5% wartości wskaźnika masy ciała BMI u co najmniej 20% uczestników Programu z nadwagą lub otyłością, którym w ramach Programu udzielono usług dietetycznych.

3. Mierniki efektywności realizacji programu polityki zdrowotnej
Tab. X. Główne mierniki efektywności
Miernik efektywności	Cel	Wartość docelowa	Sposób pomiaru	
Odsetek uczestników Programu, u których zmniejszono ryzyko powikłań cukrzycowych w związku z wykryciem niezdiagnozowanej wcześniej cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego	Cel główny	24%	Wyniki badań przesiewowych	
Odsetek uczestników Programu, u których w post-teście po zajęciach edukacji zdrowotnej/żywieniowej odnotowano wysoki poziom wiedzy	Cel 1 szczegółowy 	60%	Wyniki testu wiedzy
(odsetek post-testów z min. 80% poprawnych odpowiedzi względem wszystkich wypełnionych pre-testów)	
Odsetek osób korzystających z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej, u których zwiększył się poziom codziennej aktywności fizycznej	Cel 2 szczegółowy	20%	Wyniki Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej IPAQ (różnica pomiędzy wartością uzyskaną podczas pierwszej porady dietetycznej oraz kontrolnej porady dietetycznej)	
Odsetek osób z nadwagą lub otyłością, którym w ramach Programu udzielono usług dietetycznych, u których doszło do obniżenia wartości wskaźnika BMI o min. 5%	Cel 3 szczegółowy	20% 	Wyniki pomiaru BMI
(różnica pomiędzy wartością uzyskaną podczas pierwszej porady dietetycznej oraz kontrolnej porady dietetycznej)	

Tab. XI. Mierniki efektywności wymagane przez EFS, zgodne z dokumentem: „Lista Wskaźników Kluczowych EFS+”.
Miernik efektywności	Wartość docelowa	Sposób pomiaru	
Liczba osób objętych wsparciem w obszarze zdrowia 
(wskaźnik produktu - PLDCO08)	30 000	Deklaracja uczestnictwa 
w programie	

III. Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji, jakie są planowane w ramach programu polityki zdrowotnej
1. Populacja docelowa
Działania profilaktyczne w Programie skierowane będą do osób będących mieszkańcami województwa śląskiego w wieku 40 lat i więcej, najbardziej narażonych na opuszczenie rynku pracy z powodu stanu zdrowia. Inaczej mówiąc chodzi o osoby pracujące, w wieku od 40 do 59 roku życia w przypadku kobiet oraz od 40 do 64 roku życia, w przypadku mężczyzn. Wybrano do objęcia RPZ ww. grupę wiekową, ponieważ z rekomendacji Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2022 oraz Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości wynika, że  oznaczenia glikemii w celu wczesnego rozpoznania stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy typu 2 powinny być prowadzone u osób po 45. roku życia, ale również u osób młodszych z otyłością, jeśli występuje co najmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka cukrzycy. 
	Celem dotarcia do populacji z największą niezaspokojoną potrzebą zdrowotną, Programem zostaną objęci pacjenci:
•	nieposiadający w dotychczasowym wywiadzie rozpoznanej cukrzycy,
•	u których stwierdzono nadwagę lub otyłość (BMI ≥ 25 kg/m2 i/lub obwód w talii ≥ 80 cm u kobiet lub ≥ 94 cm u mężczyzn),
•	z przynajmniej jednym z następujących czynników ryzyka: cukrzyca występująca w rodzinie (rodzice bądź rodzeństwo), niska aktywność fizyczna, stwierdzenie stanu przedcukrzycowego w poprzednim badaniu, choroba układu sercowo-naczyniowego, nadciśnienie tętnicze (≥ 140/90 mm Hg), dyslipidemia (stężenie cholesterolu frakcji HDL < 40 mg/dl (< 1,0 mmol/l) i/lub trójglicerydów >150 mg/dl (>1,7 mmol/l)), w przypadku kobiet dodatkowo: zespół policystycznych jajników, przebyta cukrzyca ciążowa, urodzenie dziecka o masie ciała > 4 kg.
•	nieuczestniczący w ciągu ostatnich trzech lat w programach profilaktycznych mających na celu zdiagnozowanie/wykluczenie występowania cukrzycy (mechanizm zapobiegający podwójnemu finansowaniu świadczeń u danego uczestnika Programu, obejmującego kod jednostki chorobowej wg ICD-10, w związku z którą zgłasza się on do programu).
Województwo śląskie zamieszkuje ok. 1 386,34 tys. osób w grupie wiekowej, proponowanej do objęcia działaniami RPZ. Jest to 623,81 tys. kobiet w wieku 40-59 lat oraz 762,53 tys. mężczyzn w wieku 40-64 lat. Biorąc pod uwagę wskaźnik zatrudnienia w województwie śląskim w I kwartale 2023 r., wynoszący 48,6% w przypadku kobiet oraz 62,6% w przypadku mężczyzn, szacuje się, że liczba pracujących mieszkańców województwa w ww. grupach wiekowych to ok. 303,17 tys. kobiet oraz ok. 477,34 tys. mężczyzn. Zgodnie z najnowszymi dostępnymi danymi epidemiologicznymi, rozpowszechnienie zbyt wysokiej masy ciała (BMI≥25) w roku 2022 dotyczyło 62% mężczyzn oraz 43% kobiet w populacji polskiej. W związku z powyższym populację docelową w wybranej grupie wiekowej, dotkniętą problemem nadwagi lub otyłości, szacuje się na ok. 130,36 tys. kobiet oraz ok. 295,95 tys. mężczyzn. Kryteria kwalifikacji wykluczają udział w RPZ osób ze zdiagnozowaną już cukrzycą, w związku z czym ww. liczby pomniejszono o liczbę osób korzystających w roku 2022 z publicznego systemu opieki zdrowotnej w związku z rozpoznaniem cukrzycy (75,81 tys. kobiet w wieku 40-59 lat; 176,42 tys. mężczyzn w wieku 40-64 lat), w związku z czym wyżej opisaną populację, bez zdiagnozowanej cukrzycy typu 2, szacuje się na ok. 54,55 tys. kobiet oraz 119,53 tys. mężczyzn. Celem dotarcia do populacji z największą niezaspokojoną potrzebą zdrowotną, a także w nawiązaniu do rekomendacji ekspertów, założono w kryteriach kwalifikacji konieczność występowania dodatkowego, wymienionego powyżej czynnika ryzyka. Z uwagi na mocno ograniczone dane epidemiologiczne w zakresie tych czynników, dokładne oszacowanie populacji docelowej jest utrudnione. Badania przesiewowe w Programie, w związku z ograniczeniami finansowymi, obejmą 30 tys. osób. Konsultacje lekarskie i działania z zakresu profilaktyki wtórnej (edukacyjne, dietetyczne, psychologiczne) obejmą osoby, u których zostanie zdiagnozowana cukrzyca lub stan przedcukrzycowy – szacuje się, że będzie to ok. 24% tej populacji, tj. ok. 7 200 osób, ponieważ zgodnie z danymi GUS rozpowszechnienie cukrzycy w Polsce wynosi ok. 8%, a według szacunków epidemiologicznych dwa razy więcej osób z populacji cechuje występowanie stanu przedcukrzycowego (ok. 16%). 

2. Kryteria kwalifikacji do udziału w programie polityki zdrowotnej oraz kryteria wyłączenia z programu polityki zdrowotnej
A. Kryteria włączenia:
•	wiek: 40-64 lat mężczyzna, 40-59 lat kobieta,
•	status osoby zatrudnionej (pracującej),
•	zamieszkiwanie na terenie województwa śląskiego,
•	rozpoznanie w wywiadzie nadwagi lub otyłości (E66),
•	stwierdzenie w wywiadzie  przynajmniej jednego dodatkowego (poza nadwagą/otyłością) czynnika ryzyka cukrzycy typu 2: cukrzyca występująca w rodzinie (rodzice bądź rodzeństwo), niska aktywność fizyczna, stwierdzenie stanu przedcukrzycowego w poprzednim badaniu, choroba układu sercowo-naczyniowego, nadciśnienie tętnicze (≥ 140/90 mm Hg), dyslipidemia (stężenie cholesterolu frakcji HDL < 40 mg/dl (< 1,0 mmol/l) i/lub trójglicerydów >150 mg/dl (>1,7 mmol/l)), w przypadku kobiet dodatkowo: zespół policystycznych jajników, przebyta cukrzyca ciążowa, urodzenie dziecka o masie ciała > 4 kg.
B. Kryteria wyłączenia: 
•	zdiagnozowana wcześniej cukrzyca typu 2;
•	przeciwwskazania zdrowotne do skorzystania z interwencji w Programie, występujące w momencie zgłoszenia się pacjenta na wizytę kwalifikującą (np. wskazania do pilnego zabiegu chirurgicznego, czynna choroba nowotworowa, choroba zakaźna, ciąża);
•	uczestniczenie w ciągu ostatnich trzech lat w programach profilaktycznych mających na celu zdiagnozowanie/wykluczenie występowania cukrzycy (mechanizm zapobiegający podwójnemu finansowaniu świadczeń u danego uczestnika Programu, obejmującego kod jednostki chorobowej wg ICD-10, w związku z którą zgłasza się on do programu).

3. Planowane interwencje
	W Programie zaplanowano kampanię informacyjną oraz działania profilaktyczne dla uczestników Programu.

3. 1. Sposób informowania o programie polityki zdrowotnej
	Kampania informacyjna prowadzona będzie przez Realizatorów w ramach współpracy z placówkami podstawowej opieki zdrowotnej, ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (głównie poradnie diabetologiczne oraz endokrynologiczne), innymi podmiotami leczniczymi, organizacjami pozarządowymi, a także z lokalnymi mediami (radio, prasa, media społecznościowe). Ponadto informacje o Programie dostępne będą w siedzibie Realizatorów, a także w miejscach użyteczności publicznej, w tym w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Śląskiego (informacje opublikowane m.in. w formie komunikatów na stronie internetowej, plakatów na tablicach ogłoszeń). Akcje promocyjne mogą odbywać się także poprzez dystrybucję ulotek oraz plakatów informacyjnych. Wybór konkretnych sposobów dystrybucji i rozpowszechnienia informacji o Programie ostatecznie zależny będzie od wyboru narzędzi przez Realizatorów w złożonym projekcie. System identyfikacji wizualnej zostanie udostępniony Realizatorom wdrażającym Regionalne Programy Zdrowotne (wybór Realizatorów nastąpi w trybie konkurencyjnym, zgodnie z dokumentem pn.: „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027”). Realizatorzy będą zobowiązani do stosowania systemu identyfikacji wizualnej przekazanego przez Instytucję Organizującą Nabór (ION).
	W ramach działań informacyjnych Realizator będzie zobowiązany przeprowadzić spotkania organizacyjne, skierowane do zatrudnianego personelu medycznego, który będzie miał kontakt z uczestnikami RPZ, w tym m.in. do: lekarzy specjalistów w dziedzinie medycyny rodzinnej, diabetologii, chorób wewnętrznych, lekarzy rezydentów odbywających specjalizację w ww. dziedzinach, lekarzy POZ, pielęgniarek, psychologów i dietetyków. Treści poruszane w ramach ww. spotkań powinny obejmować komponent organizacyjny, związany z realizowanym RPZ. Personel medyczny powinien zostać poinformowany o głównych założeniach RPZ, a także nabyć umiejętności sprawnej realizacji Programu na każdym z jego etapów (kwalifikacja uczestników, świadczenie usług zdrowotnych, prowadzenie dokumentacji medycznej niezbędnej z punktu widzenia monitorowania i ewaluacji Programu). Spotkania organizacyjne mają na celu zwiększenie wiedzy personelu w ww. obszarach, a także wykształcenie niezbędnych umiejętności, pozwalających na zapewnienie wysokiej jakości interwencji w ramach programu. Działania te powinny obejmować łącznie co najmniej 4 godziny edukacyjne (45-minutowe). Spotkania prowadzone będą przez osoby mające wiedzę w obszarze sposobów efektywnej i sprawnej realizacji RPZ (np. osobę pełniącą funkcję koordynatora projektu po stronie Realizatora. 

3.2. Działania profilaktyczne
	W Programie zaplanowano przeprowadzenie działań profilaktycznych dla uczestników Programu, które obejmą 30 000 pacjentów dotkniętych problemem nadwagi lub otyłości, znajdujących się w grupie ryzyka zachorowania na cukrzycę. W ramach omawianej interwencji zaplanowano dla każdego uczestnika następującą ścieżkę udziału w Programie:	
1) Kwalifikująca wizyta pielęgniarska, obejmująca:
• wywiad z pacjentem (w tym dotyczący aktywności zawodowej pacjenta),
• pomiar wzrostu i masy ciała oraz klasyfikację według BMI (18,5-25 kg/m2 - prawidłowy, 25-30 kg/m2 - nadwaga, 30-35 kg/m2 - I stopień otyłości, 35-40 kg/m2 - II stopień otyłości, ≥ 40 kg/m2 - III stopień otyłości),
• pomiar obwodu pasa oraz rozpoznanie/wykluczenie występowania otyłości trzewnej (obwód talii > 80 cm u kobiet i > 94 cm u mężczyzn, zgodnie z kryteriami diagnostycznymi International Diabetes Federation),
• ocena ryzyka cukrzycy typu 2 lub stanu przedcukrzycowego na podstawie wypełnionej karty uczestnika Programu (występowanie dodatkowych czynników ryzyka);
• wypełnienie pkt. 1-3 części I karty uczestnika Programu (załącznik 3);
• przekazanie pacjentowi materiału edukacyjnego (ulotka/broszura) na temat konieczności normalizacji masy ciała i podejmowania odpowiedniej aktywności fizycznej,
• skierowanie pacjenta na badanie FPG – oznaczenie glikemii na czczo w osoczu krwi żylnej (pacjentowi należy przekazać informację jak przygotować się do badania),
• stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w Programie (np. zdiagnozowana uprzednio cukrzyca typu 2, wskazania do pilnego zabiegu chirurgicznego, czynna choroba nowotworowa, choroba zakaźna, ciąża),
• uzyskanie od pacjenta niezbędnych oświadczeń oraz zgody na udział w Programie.
	Należy zaznaczyć, że liczba osób, u których zostanie wykonana wizyta kwalifikacyjna do Programu, może być zwiększona o 10% w relacji do liczby osób poddanych badaniom przesiewowym, co pozwoli na poprawę dostępności do działań i objęcie interwencjami zaplanowanej liczby pacjentów.
ETAP I
2) Badania przesiewowe mające na celu wychwycenie osób ze stanem przedcukrzycowym (IFG i/lub IGT) lub rozpoznaniem cukrzycy
A. Badanie FPG (glikemia na czczo) - badanie zaplanowano u każdego pacjenta zakwalifikowanego do programu; dalsze postępowanie uzależnia się od uzyskanego wyniku:
a) wynik 70–99 mg/dl (3,9–5,5 mmol/l) tj. prawidłowa glikemia na czczo  pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o wyniku oraz o zalecanej częstotliwości wykonywania badań (co rok z uwagi na występujące u niego czynniki ryzyka) oraz zalecanej profilaktycznej kontroli masy ciała i poziomu aktywności fizycznej (w POZ po 6 miesiącach), osoby z hipoglikemią zostają poinformowane o konieczności wizyty w POZ, pacjenci kończą udział w Programie
b) wynik 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l) tj. nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG, impaired fasting glucose; inaczej stan przedcukrzycowy)  pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz skierowany na badanie OGTT (pacjentowi należy przekazać informację jak przygotować się do badania)
c) wynik ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l)  pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o wyniku i zapisany na drugi pomiar:
- jeśli wynik w drugim pomiarze jest prawidłowy tj. <100mg/dl (<5,6 mmol/l)  pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz o zalecanej częstotliwości wykonywania badań (co rok z uwagi na występujące u niego czynniki ryzyka) oraz zalecanej profilaktycznej kontroli masy ciała i poziomu aktywności fizycznej (w POZ po 6 miesiącach), pacjent kończy udział w Programie
- jeśli wynik w drugim pomiarze jest prawidłowy tj. <100mg/dl (<5,6 mmol/l), ale istnieje uzasadnione podejrzenie nietolerancji glukozy lub cukrzycy mimo prawidłowej glikemii na czczo (np. cechy zespołu metabolicznego, choroba wieńcowa w młodym wieku)  pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz skierowany na badanie OGTT (pacjentowi należy przekazać informację jak przygotować się do badania)
- jeśli wynik w drugim pomiarze wynosi 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l) (IFG, stan przedcukrzycowy)  pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz skierowany na badanie OGTT (pacjentowi należy przekazać informację jak przygotować się do badania)
- jeśli wynik w drugim pomiarze jest nieprawidłowy tj. ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l)  stanowi to podstawę do rozpoznania cukrzycy, pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz skierowany na wizytę lekarską w ramach Programu
B. Badanie OGTT (doustny test tolerancji glukozy) - badanie zaplanowano u każdego uczestnika, u którego w pierwszym lub drugim pomiarze glikemii na czczo uzyskano wynik 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l) lub poniżej 100 mg/dl (5,6 mmol/l), ale istnieje uzasadnione podejrzenie nietolerancji glukozy lub cukrzycy mimo prawidłowej glikemii na czczo; dalsze postępowanie uzależnia się od uzyskanego wyniku:
- jeśli glikemia w 120. minucie OGTT ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l)  stanowi to podstawę do rozpoznania cukrzycy, pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz skierowany na wizytę lekarską w ramach Programu
- jeśli glikemia w 120. minucie OGTT 140–199 mg/dl (7,8–11 mmol/l)  stanowi to podstawę do rozpoznania nieprawidłowej tolerancji  glukozy (impaired glucose tolerance – IGT, inaczej stanu przedcukrzycowego), pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz skierowany na wizytę lekarską w ramach Programu
- jeśli glikemia w 120. minucie OGTT <140 mg/dl (<7,8 mmol/l)  wynik jest prawidłowy, pacjent zostaje telefonicznie poinformowany o tym wyniku oraz o zalecanej częstotliwości wykonywania badań (co rok z uwagi na występujące u niego czynniki ryzyka) oraz zalecanej profilaktycznej kontroli masy ciała i poziomu aktywności fizycznej (w POZ po 6 miesiącach), pacjent kończy udział w Programie
	Do postawienia rozpoznania należy stosować nazewnictwo stanów hiperglikemicznych według Światowej Organizacji Zdrowia:
• prawidłowa glikemia na czczo: 70–99 mg/dl (3,9–5,5 mmol/l);
• nieprawidłowa glikemia na czczo (impaired fasting glucose – IFG): 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l);
• nieprawidłowa tolerancja glukozy (impaired glucose tolerance – IGT): w 120. minucie OGTT glikemia 140–199 mg/dl (7,8–11 mmol/l);
• stan przedcukrzycowy – IFG i/lub IGT;
• cukrzyca – jedno z następujących kryteriów:
- objawy hiperglikemii i glikemia przygodna ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l);
- dwukrotnie glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l);
- glikemia w 120. minucie OGTT ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l);
- wartość HbA1c ≥ 6,5% (≥ 48 mmol/mol)
	Należy zaznaczyć, że w związku z brakiem danych epidemiologicznych w tym obszarze, na potrzeby zaplanowania Programu i oszacowania budżetu założono, że u każdego z uczestników zostanie wykonanie pierwsze badanie FPG (ok. 30 tys. osób), u połowy uczestników badanie to zostanie powtórzone (ok. 15 tys. osób), a połowa uczestników zostanie skierowana na badanie OGTT (ok. 15 tys. osób). Dostępne dane epidemiologiczne nie pozwalają na oszacowanie u ilu konkretnie pacjentów cukrzyca zostanie rozpoznana na podstawie konkretnej liczby przeprowadzonych badań określonego rodzaju. Powyższe założenia zostały przyjęte na podstawie wniosków płynących z konsultacji zespołu opracowującego Program z ekspertem – lekarzem specjalistą medycyny rodzinnej, pracującym na stanowisku lekarza w POZ. W ramach realizacji badań przesiewowych należy wypełnić pkt. 4-5 części I karty uczestnika Programu;
ETAP II
	Do II etapu Programu zakwalifikowani zostają pacjenci, u których zostanie zdiagnozowana cukrzyca lub stan przedcukrzycowy – szacuje się, jak już wspomniano w części dot. populacji docelowej, że będzie to ok. 24% tej populacji, tj. ok. 7 200 osób, ponieważ zgodnie z danymi GUS rozpowszechnienie cukrzycy w Polsce wynosi ok. 8%, a według szacunków epidemiologicznych dwa razy więcej osób z populacji cechuje występowanie stanu przedcukrzycowego (ok. 16%). 
3) Konsultacja lekarska, obejmująca:
• omówienie wyników badań,
• zebranie pogłębionego wywiadu lekarskiego,
• dokonanie oceny aktywności fizycznej IPAQ,
• skierowanie pacjenta na działania edukacyjne oraz pierwszą konsultację dietetyczną,
• opcjonalne zakwalifikowanie pacjenta do dofinansowania 8 zajęć aktywności fizycznej w ramach Programu, przy założeniu braku stwierdzonych w trakcie wywiadu przeciwwskazań zdrowotnych wraz z wydaniem zaleceń dotyczących rodzaju, częstotliwości i czasu trwania aktywności przykładowo zajęcia jogi, pilatesu, gimnastyki w wodzie, pływania, treningi wytrzymałościowe, treningi siłowe itp.),
• omówienie dalszego postępowania w ramach leczenia finansowanego przez NFZ, w tym szczególnie w przypadku pacjentów ze wskaźnikiem BMI > 35 kg/m2 (zalecenie konsultacji w zakresie chirurgicznego leczenia otyłości),
• podpisanie przez pacjenta deklaracji chęci zmiany stylu życia, w tym nawyków żywieniowych oraz związanych z aktywnością fizyczną, a także deklaracji stosowania się do zaleceń przekazywanych w związku ze świadczeniami udzielanymi w Programie (załącznik 4),
• wypełnienie pkt. 1 części II oraz pkt. 1 części III karty uczestnika Programu (załącznik 3);
4) Działania edukacyjne, obejmujące:
• 1 spotkanie 45-minutowe w grupach max. 10-osobowych w zakresie edukacji zdrowotnej, prowadzone przez lekarza, pielęgniarkę, edukatora diabetologicznego, dietetyka lub specjalistę zdrowia publicznego wraz z badaniem poziomu wiedzy uczestników przy zastosowaniu opracowanego przez Realizatora pre-testu przed prelekcją oraz post-testu po prelekcji, uwzględniającego min. 10 pytań zamkniętych  (proponowana tematyka to m.in. rola aktywności fizycznej w profilaktyce wtórnej nadwagi/otyłości i cukrzycy, zalecane formy aktywności fizycznej, istotność prowadzenia zdrowego stylu życia obejmującego ograniczenie lub rezygnację z używek, dostępność w regionie grup wsparcia i stowarzyszeń pacjentów) oraz wypełnieniem pkt. 2 części II oraz pkt. 2 części III karty uczestnika Programu (załącznik 3),
• 1 spotkanie 45-minutowe w grupie max. 10-osobowych w zakresie edukacji żywieniowej, prowadzone przez dietetyka wraz z badaniem poziomu wiedzy uczestników przy zastosowaniu opracowanego przez Realizatora pre-testu przed prelekcją oraz post-testu po prelekcji, uwzględniającego min. 10 pytań zamkniętych  (proponowana tematyka to m.in. zasady prawidłowego żywienia, rola diety oraz suplementacji diety w profilaktyce wtórnej stanu przedcukrzycowego oraz cukrzycy) oraz wypełnieniem pkt. 3 części II oraz pkt. 3 części III karty uczestnika Programu (załącznik 3),
• 1 spotkanie 45-minutowe w grupach max. 10-osobowych w zakresie psychoedukacji, prowadzone przez psychologa (proponowana tematyka to m.in. relaksacja, sposoby radzenia sobie ze stresem, radzenie sobie z chorobą) wraz z wypełnieniem pkt. 4 części II karty uczestnika Programu (załącznik 3);
5) Porada psychologiczna, obejmująca:
• ocenę występowania objawów lękowych, ewentualnych uzależnień, zaburzeń odżywiania się, osłabienia poziomu procesów poznawczych,
• zalecenie ewentualnego dalszego postępowania w ramach finansowania NFZ
• wypełnienie pkt. 5 części II karty uczestnika Programu (załącznik 3);
6) Pierwsza konsultacja dietetyczna, obejmująca:
• wywiad żywieniowy,
• przekazanie pacjentowi szczegółowych zaleceń dietetycznych, zindywidualizowanych w zależności od jego potrzeb i możliwości,
• pomiar wzrostu i masy ciała oraz klasyfikację według BMI (18,5-25 kg/m2 - prawidłowy, 25-30 kg/m2 - nadwaga, 30-35 kg/m2 - I stopień otyłości, 35-40 kg/m2 - II stopień otyłości, ≥ 40 kg/m2 - III stopień otyłości),
• wypełnienie pkt. 6 części II oraz pkt. 4 części III karty uczestnika Programu (załącznik 3);
7) Indywidualny 28-dniowy jadłospis:
• przygotowany przez dietetyka (zaleca się aby był to dietetyk przeprowadzający konsultacje z pacjentem), 
• przekazany pacjentowi do 7 dni od konsultacji dietetycznej,
• możliwy do zastosowania przez kolejnych 56 dni poprzez jego powtórzenie (należy omówić z pacjentem możliwości stosowania zamienników, celem urozmaicenia stosowanego jadłospisu),
• uwzględniający proporcje makroskładników ustalone w sposób zindywidualizowany z uwzględnieniem m.in. wieku, aktywności fizycznej, schorzeń dodatkowych (poza cukrzycą/stanem przedcukrzycowym) oraz preferencji pacjenta,
• wypełnienie pkt. 7 części II karty uczestnika Programu (załącznik 3);
8) Zajęcia aktywności fizycznej w celu zwiększenia efektywności terapii:
• zaplanowane dla uczestników niemających przeciwwskazań medycznych, zgodnie z decyzją lekarza podczas konsultacji lekarskiej oraz zaleceniami dotyczącymi rodzaju, częstotliwości i czasu trwania aktywności (przykładowo zajęcia jogi, pilatesu, gimnastyki w wodzie, pływania, treningi wytrzymałościowe, treningi siłowe itp.),
• obejmujące do 8 zajęć aktywności fizycznej, rozpoczynających się po konsultacji lekarskiej oraz kończących się przed drugą poradą dietetyczną,
• dofinansowane na zasadzie zwrotu poniesionych kosztów, do limitu 190 zł, zgodnie z przedstawioną przez pacjenta fakturą imienną,
• zaplanowane w sposób umożliwiający minimalizowanie barier w dostępie do tego rodzaju aktywności (uczestnik będzie mógł bez przeszkód skorzystać z wybranych przez siebie, w porozumieniu z lekarzem, zajęć aktywności fizycznej, realizowanych w dogodnym dla siebie miejscu oraz czasie, w tym np. w pobliżu miejsca zamieszkania, w godzinach niekolidujących z obowiązkami zawodowymi);
9) Druga konsultacja dietetyczna (po min. 56 dniach od wdrożenia przez pacjenta żywienia zgodnie z jadłospisem), obejmująca:
• omówienie z pacjentem wdrożonych zaleceń żywieniowych,
• pomiar wzrostu i masy ciała oraz klasyfikację według BMI (18,5-25 kg/m2 - prawidłowy, 25-30 kg/m2 - nadwaga, 30-35 kg/m2 - I stopień otyłości, 35-40 kg/m2 - II stopień otyłości, ≥ 40 kg/m2 - III stopień otyłości),
• dokonanie oceny aktywności fizycznej IPAQ,
• przekazanie pacjentowi ankiety satysfakcji z udziału w Programie,
• przekazanie pacjentowi dalszych zaleceń dietetycznych, niezbędnych do przestrzegania w ramach profilaktyki wtórnej cukrzycy i stanu przedcukrzycowego po zakończeniu udziału w Programie,
• wypełnienie pkt. 8 części II oraz pkt. 5 części III karty uczestnika Programu (załącznik 3);

3.4. Rekomendacje naukowe w obszarze alternatywnych technologii medycznych w analizowanym obszarze
Realizację kompleksowych świadczeń rehabilitacyjnych w odniesieniu do pacjentów z otyłością i/lub cukrzycą, w tym zawierających działania edukacyjne, zalecają m.in.:
•	Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD 2021),
•	Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (American Diabetes Association -ADA 2020),
•	Canadian Task Force on Preventive Health Care (CTFPHC 2011),
•	European Association for the Study of Obesity (EASO 2015),
•	Institute for Clinical Systems Improvement (ICSI 2014),
•	National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2015), 
•	Polskie Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (PFP 2015),
•	Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej (PTMR 2022), 
•	American College of Endocrinology (ACE 2016),
•	Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości (PTLO 2022).
Wszystkich pacjentów z nadwagą lub otyłością powinno się badać przesiewowo w kierunku zaburzeń metabolicznych i chorób związanych z nadmierną masą ciała. Należy dokonać pomiaru ciśnienia tętniczego oraz zlecić badania laboratoryjne z uwzględnieniem badań przesiewowych w kierunku stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2 oraz zaburzeń lipidowych, oceny czynności nerek i wątroby oraz wskaźników stanu zapalnego. Poza pomiarami antropometrycznymi i oceną kliniczną należy zatem analizować czynniki ryzyka cukrzycy typu 2 i monitorować wyniki następujących badań laboratoryjnych (PTD 2021, EASO 2015, ADA 2020): 
1.	glikemia na czczo, doustny test tolerancji 75 g glukozy (OGTT),
2.	profil lipidowy (stężenie cholesterolu całkowitego [TC], frakcji lipoprotein o małej [LDL‑C], dużej [HDL‑C] oraz innej niż duża gęstości [nie‑HDL‑C], a także triglicerydów [TG]), 
3.	stężenie kwasu moczowego, 
4.	stężenie hormonu tyreotropowego (TSH), 
5.	aktywność aminotransferazy alaninowej (ALT) i asparaginianowej (AST), 
6.	stężenie kreatyniny w surowicy z oszacowaniem wartości przesączania kłębuszkowego (eGFR), 
7.	stężenie białka C‑reaktywnego (CRP),
8.	morfologia krwi obwodowej, 
9.	badanie ogólne moczu. 
	Ocena pacjenta w badaniu podmiotowym i przedmiotowym w kierunku wykrycia cukrzycy typu 2 powinna obejmować wywiad dotyczący zmian masy ciała, stopnia motywacji do wprowadzania modyfikacji stylu życia oraz występowania chorób współistniejących, m.in: cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, choroby wieńcowej, zespołu bezdechu sennego, kamicy pęcherzyka żółciowego, zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa oraz stawów biodrowych i kolanowych, żylaków kończyn dolnych, a także występowania obrzęków (PTMR 2022).
	Dowody z przeprowadzonych badań kohortowych wskazują na konieczność oznaczania glikemii w celu wczesnego rozpoznania stanu przedcukrzycowego/cukrzycy typu 2, które powinny być prowadzone u osób po 45. roku życia, a u młodszych z nadwagą lub otyłością, jeśli występuje co najmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka cukrzycy. Doustny test tolerancji glukozy należy wykonywać w godzinach porannych u osoby będącej na czczo, wypoczętej, po przespanej nocy.  2-godzinny okres między wypiciem roztworu zawierającego 75 g glukozy a pobraniem próbki krwi osoba badana powinna spędzić w miejscu wykonania testu. Wszystkie oznaczenia stężenia glukozy powinny być wykonywane w osoczu krwi żylnej, w warunkach laboratoryjnych (ADA 2020).
Diagnostyka nadwagi i otyłości opiera się na wielu różnych metodach. Pierwsza grupa metod zawiera proste i łatwo dostępne interwencje, które jednak są jednocześnie wiarygodne i porównywalne, powszechnie stosowane w praktyce. Z kolei druga grupa obejmuje procedury kosztowne i czasochłonne, w zamian umożliwiające jednak precyzyjne określenie zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie, wykorzystywane są one głównie w badaniach naukowych lub w warunkach codziennej praktyki klinicznej, szczególnie realizowanej przez dietetyka. Chodzi tu przede wszystkim o metodę bioimpedancji elektrycznej, za pomocą analizatorów składu ciała. Na podstawie tego pomiaru otyłość jest zdiagnozowana, jeżeli zawartość tkanki tłuszczowej przekracza 25% u mężczyzn, a u kobiet 30% (PTLO 2022). 
Postępowanie lecznicze w przypadku nadwagi i otyłości zależne jest od stopnia zaawansowania tego problemu. Przy wskaźniku BMI wynoszącym 27−30 kg/m2 zaleca się stosowanie diety ubogoenergetycznej i zwiększenie aktywności fizycznej. Przy wyższym BMI tj. 30−35 kg/m2 wprowadza się dalsze ograniczenia dietetyczne i zwiększenie aktywności fizycznej, ale dodatkowo również leczenie farmakologiczne. Przy najwyższym stopniu otyłości (BMI > 35 kg/m2) oraz braku efektów dotychczasowego postępowania, rozważa się możliwość leczenia chirurgicznego (PTD 2021, PTMR 2022). Rozpoznanie otyłości (szczególnie przy BMI ≥27 kg/m2 oraz ze współistniejącą ≥1 chorobą o udowodnionym wpływie na zwiększenie ryzyka powikłań sercowo‑naczyniowych i przedwczesnego zgonu), powinno wiązać się z poinformowaniem pacjenta o zagrożeniach zdrowotnych związanych z nadmierną masą ciała. Następnie należy omówić z pacjentem dalsze postępowanie, przeprowadzić diagnostykę i rozpocząć leczenie lub skierować chorego do specjalisty zajmującego się leczeniem otyłości (PTD 2021). 
Również wytyczne NICE 2015 wskazują na wskaźnik BMI jako podstawowe narzędzie przesiewowe w kierunku wykrywania nadwagi i otyłości. Należy jednak zdawać sobie sprawę z faktu, że wskaźnik BMI ma pewne ograniczenia, np. 
w przypadku osób uprawiających sport i pracujących fizycznie może być zawyżony 
z powodu zwiększonej masy mięśniowej. Ponadto BMI nie odzwierciedla dystrybucji tkanki tłuszczowej, która wiąże się ze wzrostem ryzyka rozwoju powikłań otyłości, dlatego potrzebne są dodatkowe badania antropometryczne. W codziennej praktyce klinicznej doskonale sprawdza się w tym celu pomiar obwodu talii. Powinien on być wykonywany w połowie odległości między najwyższym punktem grzebienia kości biodrowej i najniższą częścią łuku żebrowego w linii pachowej środkowej, a centymetr z przodu należy poprowadzić przez pępek. Znalezienie tych punktów może jednak okazać się trudne u osób z wysokim wskaźnikiem otyłości, które dodatkowo mogą się charakteryzować obszernym tzw. „fartuchem” brzusznym. Należy pamiętać, aby w tym przypadku stosować taśmę mierniczą co najmniej 200 centymetrową (PTMR 2022, PTLO 2022). Otyłość trzewną rozpoznaje się u Europejczyków przy obwodzie talii 
u: mężczyzn ≥ 94 cm kobiet ≥ 80 cm, jednak w świetle aktualnej wiedzy medycznej, wzrost ryzyka metabolicznego obserwuje się już przy obwodach talii ≥ 71 cm u kobiet i ≥ 86 cm u mężczyzn (PFP 2015, NICE 2015). 
	Optymalny dla redukcji masy ciała jest model kompleksowej opieki nad pacjentem, która powadzona jest przez multidyscyplinarny zespół składający się co najmniej z dietetyka, psychologa oraz instruktora aktywności fizycznej. Nie należy przy tym pomijać interwencji psychologicznej, ze względu na istotny wpływ nawyków oraz wzorców żywieniowych wyniesionych z dzieciństwa, a także znaczenia motywacji 
i wytrwałości w dążeniu do celu. Programy obejmujące interwencje mające na celu spadek masy ciała, powinny uwzględniać również samokontrolę pacjenta (cotygodniowy pomiar masy ciała), zalecane jest również stosowanie tzw. dzienniczka żywieniowego (NICE 2015, EASO 2015). Psychoedukacja, wsparcie społeczne oraz interwencje behawioralne i psychologiczne będą wpływać na poprawę samopoczucia, ale i codzienne funkcjonowania pacjenta (PTLO 2022).
Z kolei interwencje behawioralne, nakierowane zarówno na redukcję masy ciała, jak poprawę stanu zdrowia i jakości życia pacjenta z cukrzycą, powinny skupiać jasno określone cele dotyczące aktywności fizycznej. Przed wdrożeniem regularnych treningów niezbędna jest kwalifikacja lekarska realizowana przez kardiologa i obejmująca wykonanie spoczynkowego badania elektrokardiograficznego (EKG), testu wysiłkowego i pełnej oceny sprawności fizycznej, zwłaszcza u pacjentów deklarujących brak aktywności fizycznej w przeszłości i z rozpoznanymi chorobami układu krążenia. Wytyczne wskazują, że średni zalecany czas aktywności fizycznej to ok. 300 minut tygodniowo w przypadku wysiłku o średnim natężeniu lub 150 minut tygodniowo w przypadku nasilonego wysiłku fizycznego. Zalecenia NICE są nieco inne i obejmują 60-90 minut dziennego wysiłku fizycznego (NICE 2015). Ponieważ obecnie działania z zakresu edukacji zdrowotnej uważa się za nieodłączny element postępowania z pacjentem, ważne jest uświadamianie o korzyściach płynących z redukcji masy ciała i wprowadzaniu zasad zdrowego stylu życia (NICE 2015, PTLO 2022).
Osobom z nadwagą i otyłością, podobnie jak wszystkim dorosłym, zaleca się regularną aktywność fizyczną (≥30–60 min wysiłku wytrzymałościowego ≥5 ×/tydz.), dodatkowo istotne jest przeprowadzanie ≥2 ×/tydz. treningu siłowego obejmującego wszystkie grupy mięśniowe. Jest to niezbędne, aby utrzymać beztłuszczową masę ciała, a także poprawić mobilność, a podczas redukcji masy ciała zapobiegać utracie tkanki mięśniowej. Aktywność fizyczna poprawia bilans energetyczny organizmu, jak również wpływa pozytywnie na redukcję tkanki tłuszczowej trzewnej (wisceralnej), nawet bez widocznego zmniejszenia masy ciała. Ponadto trening interwałowy 
o wysokiej intensywności zwiększa wydolność krążeniowo‑oddechową i skraca czas potrzebny do osiągnięcia podobnych korzyści jak podczas ćwiczeń aerobowych 
o umiarkowanej intensywności. Oczywiście rodzaj aktywności fizycznej powinien być dobierany indywidualnie, w zależności od ogólnego stanu zdrowia i predyspozycji pacjenta (PTLO 2022).
	Zgodnie z zaleceniami ekspertów, zawartymi w dokumencie Strategia Zdrowa Przyszłość Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r., należy kontynuować wdrażanie programów profilaktycznych obejmujących takie elementy, jak: czynniki ryzyka, wczesne wykrywanie chorób oraz rehabilitacja. Ważna jest również realizacja programów badań przesiewowych w grupach o podwyższonym ryzyku, zwiększenie liczby i zakresu tych badań, ze zwróceniem uwagi na główne problemy zdrowotne społeczeństwa polskiego. Realizowane programy profilaktyczne powinny być tworzone i aktualizowane zgodnie z najnowszą wiedzą medyczną. Istotną rolę w profilaktyce i zdrowiu publicznym odgrywa kwestia edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia. Upowszechnienie zdrowego stylu życia, obejmującego także aktywność fizyczną i właściwy sposób odżywiania się, powinno być efektem skoordynowanych i zakrojonych na szeroką skalę działań nie tylko organów władzy publicznej, podmiotów leczniczych, ale również organizacji działających na rzecz pacjentów 
w lokalnej społeczności. Niezwykle istotnym elementem powinien być rozwój edukacji kształtującej świadomość osobistej odpowiedzialności obywateli za swoje zdrowie. Istotna jest także promocja postaw autodiagnostycznych, w tym z wykorzystaniem dostępnych obecnie i w przyszłości testów oraz urządzeń. Celem realizowanych projektów powinna być popularyzacja zdrowego stylu życia, m.in. poprzez tworzenie narzędzi edukacyjnych (np. symulujących przebieg choroby w przypadku zastosowania leczenia/szczepienia lub jego braku), akcje i kampanie informacyjne promujące zdrowy styl życia oraz projekty w zakresie kształtowania i rozwoju postaw prozdrowotnych. Podejmowane działania powinny uwzględniać najnowsze technologie i wykorzystywać najbardziej powszechne i najnowocześniejsze źródła komunikacji, przede wszystkim Internet i interaktywne platformy edukacyjne.

4. Sposób udzielania świadczeń zdrowotnych w ramach programu polityki zdrowotnej
	Świadczenia realizowane w ramach Programu będą bezpłatne i dobrowolne, odbywać się będą po wyrażeniu przez pacjenta świadomej zgody na uczestnictwo w Programie. Ponadto wszystkie zaplanowane działania prowadzone będą z poszanowaniem prywatności oraz ochrony danych osobowych. 
	Za zaproszenie uczestników do Programu odpowiadali będą wyłonieni w drodze konkursu realizatorzy, a koszty kampanii informacyjnej oraz spotkań organizacyjnych dla personelu, kierowanego do udzielania świadczeń uczestnikom Programu, zostaną wliczone w koszty pośrednie. Dostęp do interwencji w ramach Programu zapewniony będzie w godzinach porannych oraz popołudniowych od poniedziałku do piątku. Ponadto dopuszcza się także realizację świadczeń w soboty w godzinach porannych i/lub popołudniowych, celem dostosowania do potrzeb uczestników, szczególnie osób pracujących. Pacjent będzie miał możliwość kontaktu telefonicznego z realizatorem celem m.in. pozyskania informacji w zakresie terminów udzielania świadczeń, czy też przełożenia wizyty.
	Świadczenia będą realizowane przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym głównie pielęgniarki i lekarzy, a także przez psychologów i dietetyków. Kwalifikacje zawodowe osób realizujących poszczególne etapy Programu opisano w punkcie IV.2. Warunki organizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych. Dofinansowanie zajęć z zakresu aktywności fizycznej odbywać się będzie na zasadzie zwrotu poniesionych kosztów, zgodnie z przedstawioną przez pacjenta fakturą imienną, po uprzednim sprawdzeniu zgodności rodzaju zajęć z zaleceniami lekarza, wydanymi pacjentowi podczas konsultacji lekarskiej. W ramach Programu zaplanowano długotrwałą, kilkutygodniową ścieżkę pacjenta, której celem jest wypracowanie oraz późniejsze podtrzymanie odpowiednich zachowań zdrowotnych, minimalizujących ryzyko nasilenia objawów cukrzycy/stanu przedcukrzycowego lub pojawienia się powikłań tych zaburzeń zdrowotnych.
5. Sposób zakończenia udziału w programie polityki zdrowotne
	Organizator dopuszcza zakończenie Programu na każdym jego etapie na życzenie pacjenta. W przypadku ukończenia pełnego cyklu Programu pacjent:
• otrzymuje wytyczne co do dalszego postępowania prozdrowotnego (utrzymywanie właściwych nawyków żywieniowych, podejmowanie właściwej aktywności fizycznej) oraz informacje na temat możliwości kontynuowania leczenia/kontroli stanu zdrowia w warunkach świadczeń gwarantowanych,
• zostaje poproszony o wypełnienie krótkiej ankiety satysfakcji pacjenta (załącznik 2), której wyniki będą pomocne w ewaluacji Programu,
• kończy udział w Programie.
	W przypadku nieukończenia pełnego cyklu Programu pacjent:
• zostaje poinformowany o skutkach, jakie niesie za sobą przerwanie uczestnictwa w Programie (brak uzyskania pełnej efektywności działań profilaktycznych w zakresie poprawy stanu zdrowia i jakości życia),
• otrzymuje wytyczne co do dalszego postępowania prozdrowotnego (utrzymywanie właściwych nawyków żywieniowych, podejmowanie właściwej aktywności fizycznej) oraz informacje na temat możliwości kontynuowania leczenia/kontroli stanu zdrowia w warunkach świadczeń gwarantowanych,
• kończy udział w Programie.
IV. Organizacja programu polityki zdrowotnej
1. Etapy programu polityki zdrowotnej i działania podejmowane w ramach etapów
1) Wybór realizatorów regionalnego programu polityki zdrowotnej w ramach konkursu ofert,
2) Przeprowadzenie kampanii informacyjnej oraz spotkań organizacyjnych dla personelu, kierowanego do udzielania świadczeń uczestnikom RPZ,
4) Działania profilaktyczne w ramach Programu,
5) Bieżące monitorowanie jakości oraz zgłaszalności,
6) Ewaluacja programu – ocena efektywności Programu.

2. Warunki realizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych
	Realizator wyłoniony w drodze konkursu powinien spełniać wymagania lokalowe i sprzętowe, a także wymagania dotyczące kompetencji specjalistów udzielających świadczeń w Programie, określone przepisami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (pielęgniarki, lekarze) oraz w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 15 września 2022 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (dietetycy). W przypadku lekarzy mogą być to również wymagania dotyczące kompetencji specjalistów udzielających porad w chorobach metabolicznych, określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (załącznik 1, pkt 1).
	Ponadto realizator zapewni, że interwencje z zakresu:
1) edukacji zdrowotnej prowadzone będą przez lekarza, pielęgniarkę, edukatora diabetologicznego, dietetyka lub specjalistę zdrowia publicznego, posiadających:
•	co najmniej tytuł zawodowy magistra lub równorzędny,
•	doświadczenie w prowadzeniu zajęć z zakresu edukacji zdrowotnej  (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, w wymiarze min. 2 godzin, dla min. 25 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami);
2) psychoedukacji prowadzone będą przez psychologa, posiadającego:
•	co najmniej tytuł zawodowy magistra,
•	doświadczenie w prowadzeniu zajęć z zakresu psychoedukacji  (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, w wymiarze min. 2 godzin, dla min. 25 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami).
3) porad psychologicznych prowadzone będą przez psychologa, posiadającego:
•	co najmniej tytuł zawodowy magistra,
•	doświadczenie w realizacji porad psychologicznych (minimum rok pracy z pacjentami w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, poświadczone odpowiednimi dokumentami).

V. Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej
1. Monitorowanie
1) Ocena zgłaszalności - prowadzona corocznie oraz całościowo po zakończeniu programu poprzez analizę:
•	liczby osób uczestniczących w kwalifikującej wizycie pielęgniarskiej [osoba]
•	liczby osób uczestniczących w badaniach przesiewowych [osoba]
•	liczby osób uczestniczących w konsultacji lekarskiej oraz działaniach profilaktycznych [osoba],
•	liczby osób uczestniczących w cyklu zajęć aktywności fizycznej [osoba],
•	liczby osób uczestniczących w zajęciach edukacji zdrowotnej, 
•	liczby osób uczestniczących w zajęciach edukacji żywieniowej,
•	liczby osób uczestniczących w zajęciach z zakresu psychoedukacji, 
•	liczby osób, u których zdiagnozowano cukrzycę w ramach programu,
•	liczby osób, u których zdiagnozowano stan przedcukrzycowy w ramach programu,
•	liczby osób, które ukończyły cały cykl zaplanowanych działań profilaktycznych,
•	liczby osób, które zrezygnowały z udziału w Programie na poszczególnych etapach jego trwania.
2) Ocena jakości - prowadzona corocznie oraz całościowo po zakończeniu Programu poprzez:
•	analizę wyników ankiety satysfakcji uczestników Programu (załącznik 2),
•	analizę pisemnych uwag przekazywanych przez uczestników do realizatora Programu,
•	identyfikację ewentualnych czynników zakłócających przebieg Programu.
2. Ewaluacja
	Ewaluacja Programu zostanie dokonana na podstawie analizy wartości następujących mierników efektywności, obrazujących zaplanowane efekty korespondujące z celami Programu:
•	odsetek uczestników Programu, u których zmniejszono ryzyko powikłań cukrzycowych w związku z wykryciem niezdiagnozowanej wcześniej cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego,
•	odsetek uczestników Programu, u których w post-teście po zajęciach edukacji zdrowotnej/żywieniowej odnotowano wysoki poziom wiedzy,
•	odsetek osób korzystających z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej, u których zwiększył się poziom codziennej aktywności fizycznej
•	odsetek osób z nadwagą lub otyłością, którym w ramach Programu udzielono usług dietetycznych, u których doszło do obniżenia wartości wskaźnika BMI o min. 5%,
•	liczba osób objętych wsparciem w obszarze zdrowia.
	Ewaluacja Programu będzie opierała się na porównaniu wartości wskazanych wyżej mierników efektywności przed i po realizacji Programu, a o wadze osiągniętych efektów stanowić będzie zmiana w zakresie tych wartości. Ponadto należy podkreślić, że ewaluacja rozpocznie się po zakończeniu Programu i będzie procesem długoterminowym.

VI. Budżet programu polityki zdrowotnej
1. Koszty jednostkowe 
	W opracowaniu przedstawiono koszty jednostkowe wynikające z badania rynku, przeprowadzonego w okresie od 16.05.2023 r. do 02.06.2023 r. z uwzględnieniem danych pochodzących od 98 podmiotów wykonujących działalność leczniczą/dietetyczną/psychologiczną oraz od 40 podmiotów oferujących zajęcia z zakresu aktywności fizycznej, świadczących usługi na terenie województwa śląskiego. Ostatecznie wydatki zostaną określone w szczegółowym budżecie jako stawki jednostkowe. Wydatki muszą być ponoszone na warunkach określonych w „Wytycznych dotyczących realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021–2027” oraz „Wytycznych dotyczące kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027”. Zaplanowane przez beneficjenta szczegółowe wydatki zostaną zweryfikowane podczas oceny wniosku o dofinansowanie na warunkach określonych przez Instytucję Zarządzającą Programem Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Program powinien być zgodny z dokumentem pn.: „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027”.
	Badania przesiewowe w Programie, w związku z ograniczeniami finansowymi, obejmą 30 tys. osób. Należy zaznaczyć, że w związku z brakiem danych epidemiologicznych w tym obszarze, na potrzeby zaplanowania Programu i oszacowania budżetu założono, że u każdego z uczestników zostanie wykonane pierwsze badanie FPG (ok. 30 tys. osób) oraz drugie badanie FPG lub badanie OGTT. W związku z faktem, że badanie OGTT jest badaniem o wyższym koszcie jednostkowym, niż badanie FPG, w budżecie zabezpieczono kwotę pokrywającą koszt wykonania tego badania u wszystkich uczestników (ok. 30 tys. osób). Konsultacje lekarskie i działania z zakresu profilaktyki wtórnej (edukacyjne, dietetyczne, psychologiczne) obejmą osoby, u których zostanie zdiagnozowana cukrzyca lub stan przedcukrzycowy – szacuje się, jak już wspomniano w części dot. populacji docelowej, że będzie to ok. 24% tej populacji, tj. ok. 7 200 osób, ponieważ zgodnie z danymi GUS rozpowszechnienie cukrzycy w Polsce wynosi ok. 8%, a według szacunków epidemiologicznych dwa razy więcej osób z populacji cechuje występowanie stanu przedcukrzycowego (ok. 16%). Z uwagi na fakt, że część uczestników Programu będzie posiadała przeciwwskazania zdrowotne do skorzystania z zajęć aktywności fizycznej, działania te zaplanowano dla 90% uczestników działań z zakresu profilaktyki wtórnej (ok. 6 480 osób). Proponuje się aby w przypadku, gdy z zajęć skorzysta mniejszy odsetek uczestników, pozostałą nadwyżkę w budżecie wykorzystać na zwiększenie liczby uczestników Programu.
	Koszt jednostkowy udziału pacjenta w Programie wyniesie 1 381 zł w przypadku skorzystania z dofinansowania zajęć aktywności fizycznej lub 1 191 zł – jeśli uczestnik z nich nie skorzysta. Stawki mogą zostać indeksowane zgodnie z metodą korekty uwzględnionej w  Metodologii wyliczania stawek jednostkowych dla „Regionalnego programu polityki zdrowotnej dotyczącego zwalczania otyłości i przeciwdziałania cukrzycy na lata 2024-2027”. W tabeli III przedstawiono koszty jednostkowe poszczególnych interwencji wchodzących w skład kompleksowych działań profilaktycznych prowadzonych wśród uczestników Programu. 
Tab. XII. Koszty jednostkowe interwencji wchodzących w skład działań profilaktycznych
Nazwa interwencji	Koszt interwencji (zł)	Stawka jednostkowa (zł)	
1. Kwalifikująca wizyta pielęgniarska	59	59	
2. Badania przesiewowe (FPG oraz OGTT)	34	34	
3. Konsultacja lekarska	166	1207	
4. Działania edukacyjne, w tym:	109		
- edukacja zdrowotna	36		
- edukacja żywieniowa	36		
- psychoedukacja	37		
Porada psychologiczna	165		
Pierwsza konsultacja dietetyczna	153		
Indywidualny 28-dniowy jadłospis	397		
Druga konsultacja dietetyczna	108		
Zajęcia aktywności fizycznej 	190	190	
2. Koszty całkowite
Tab. XIII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na etapy i poszczególne interwencje.
Rodzaj kosztu	Liczba	Jedn.	Cena (zł)	Wartość (zł)	
Kwalifikująca wizyta pielęgniarska*	33 000	osoba	59,00	1 947 000,00	
Badanie FPG 	30 000	osoba	10,00	300 000,00	
Badanie OGTT 	30 000	osoba	24,00	720 000,00	
Konsultacja lekarska	7 200	osoba	166,00	1 195 200,00	
Działania edukacyjne	720	spotkanie	109,00	78 480,00	
Porada psychologiczna	7 200	osoba	165,00	1 188 000,00	
Pierwsza konsultacja dietetyczna	7 200	osoba	153,00	1 101 600,00	
Indywidualny 28-dniowy jadłospis	7 200	osoba	397,00	2 858 400,00	
Zajęcia aktywności fizycznej 	6 480	osoba	190,00	1 231 200,00	
Druga konsultacja dietetyczna	7 200	osoba	108,00	777 600,00	
Koszty Programu (bezpośrednie)	11 397 480,00	
* z uwzględnieniem założenia 10% więcej w relacji do liczby osób zakwalifikowanych
Tab. XIV. Koszty bezpośrednie programu w podziale na poszczególne lata realizacji.
Rodzaj kosztu	Liczba	% ogółu	Jedn.	Cena (zł)	Wartość (zł)	
Rok 2024	2 279 496,00	
Kwalifikująca wizyta pielęgniarska*	6 600	20%	osoba	59,00	389 400,00	
Badanie FPG 	6 000	20%	osoba	10,00	60 000,00	
Badanie OGTT 	6 000	20%	osoba	24,00	144 000,00	
Konsultacja lekarska	1 440	20%	osoba	166,00	239 040,00	
Działania edukacyjne	144	20%	spotkanie	109,00	15 696,00	
Porada psychologiczna	1 440	20%	osoba	165,00	237 600,00	
Pierwsza konsultacja dietetyczna	1 440	20%	osoba	153,00	220 320,00	
Indywidualny 28-dniowy jadłospis	1 440	20%	osoba	397,00	571 680,00	
Zajęcia aktywności fizycznej 	1 296	20%	osoba	190,00	246 240,00	
Druga konsultacja dietetyczna	1 440	20%	osoba	108,00	155 520,00	
Rok 2025	3 419 244,00	
Kwalifikująca wizyta pielęgniarska*	9 900	30%	osoba	59,00	584 100,00	
Badanie FPG 	9 000	30%	osoba	10,00	90 000,00	
Badanie OGTT 	9 000	30%	osoba	24,00	216 000,00	
Konsultacja lekarska	2 160	30%	osoba	166,00	358 560,00	
Działania edukacyjne	216	30%	spotkanie	109,00	23 544,00	
Porada psychologiczna	2 160	30%	osoba	165,00	356 400,00	
Pierwsza konsultacja dietetyczna	2 160	30%	osoba	153,00	330 480,00	
Indywidualny 28-dniowy jadłospis	2 160	30%	osoba	397,00	857 520,00	
Zajęcia aktywności fizycznej 	1 944	30%	osoba	190,00	369 360,00	
Druga konsultacja dietetyczna	2 160	30%	osoba	108,00	233 280,00	
 Rok 2026	3 419 244,00	
Kwalifikująca wizyta pielęgniarska*	9 900	30%	osoba	59,00	584 100,00	
Badanie FPG 	9 000	30%	osoba	10,00	90 000,00	
Badanie OGTT 	9 000	30%	osoba	24,00	216 000,00	
Konsultacja lekarska	2 160	30%	osoba	166,00	358 560,00	
Działania edukacyjne	216	30%	spotkanie	109,00	23 544,00	
Porada psychologiczna	2 160	30%	osoba	165,00	356 400,00	
Pierwsza konsultacja dietetyczna	2 160	30%	osoba	153,00	330 480,00	
Indywidualny 28-dniowy jadłospis	2 160	30%	osoba	397,00	857 520,00	
Zajęcia aktywności fizycznej 	1 944	30%	osoba	190,00	369 360,00	
Druga konsultacja dietetyczna	2 160	30%	osoba	108,00	233 280,00	
Rok 2027	2 279 496,00	
Kwalifikująca wizyta pielęgniarska*	6 600	20%	osoba	59,00	389 400,00	
Badanie FPG 	6 000	20%	osoba	10,00	60 000,00	
Badanie OGTT 	6 000	20%	osoba	24,00	144 000,00	
Konsultacja lekarska	1 440	20%	osoba	166,00	239 040,00	
Działania edukacyjne	144	20%	spotkanie	109,00	15 696,00	
Porada psychologiczna	1 440	20%	osoba	165,00	237 600,00	
Pierwsza konsultacja dietetyczna	1 440	20%	osoba	153,00	220 320,00	
Indywidualny 28-dniowy jadłospis	1 440	20%	osoba	397,00	571 680,00	
Zajęcia aktywności fizycznej 	1 296	20%	osoba	190,00	246 240,00	
Druga konsultacja dietetyczna	1 440	20%	osoba	108,00	155 520,00	
Koszty Programu (bezpośrednie)	11 397 480,00	
* z uwzględnieniem założenia 10% więcej w relacji do liczby osób zakwalifikowanych

	Koszty bezpośrednie programu szacuje się na poziomie 11 397 480,00 zł., co po doliczeniu 10% kosztów pośrednich stanowi całkowity koszt realizacji programu w wysokości 12 537 228,00 zł. Przykładowym kosztem pośrednim będą zaplanowane w ramach programu spotkania organizacyjne.

3. Źródło finansowania
	Program będzie finansowany w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Na realizację programu przeznaczone zostaną środki Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, w wysokości 10 656 643,80 (85%). Pozostałe 15% będzie finansowane ze środków Budżetu Państwa oraz wkładu własnego beneficjenta. W razie braku możliwości finansowania programu ze środków unijnych, program finansowany będzie ze środków publicznych (środki własne województwa, środki NFZ).
VII. Bibliografia
1.	Aktywność ekonomiczna ludności w województwie 29.06.2023 r. śląskim w 1 kwartale 2023 r. [https://katowice.stat.gov.pl/; dostęp: 03.07.2023 r.).
2.	American Association of Clinical Endocrinologists and American College of Endocrinology Comprehensive Clinical Practice Guidelines For Medical Care of Patients with Obesity, AACE/ACE Guidelines, 2016, 22, Supl 3, 1-203,  DOI, https://doi.org/10.4158/EP161365.GL.
3.	American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes-2014. Diabetes Care 2014; 37, Supplement 1: 14-80.
4.	Bodenheimer T., Loring K., Holman H. i wsp. Patient self-management of chronic disease in primary care. JAMA 2002; 288:2 469–2475.
5.	Canadian Task Force on Preventive Health Care,  [https://sites.ualberta.ca/~mtonelli/manual.pdf dostęp 17.01.2023].
6.	Chmielewska-Kassassir M, Woźniak L, Ogrodniczek P, Wójcik M, Rola receptorów aktywowanych przez proliferatory peroksysomów γ (PPARγ) w otyłości i insulinooporności. Postepy Hig Med Dosw 2013; 67: 1283-1299.
7.	Ciborowska H., Rudnicka A.: Dietetyka – żywienie zdrowego i chorego człowieka, PZWL, Warszawa 2010, 612-613
8.	Current Topics in Diabetes 2022 | Curr Top Diabetes, 2022; 2 (1): 1–134
9.	Czupryniak L. i in., Rozwój terapii w diabetologii, Modern Healthcare Institute, Warszawa 2022.
10.	Dane Departamentu Analiz i Strategii Ministerstwa Zdrowia [https://analizy.mz.gov.pl/; dostęp: 30.03.2023 r.]
11.	Diabetes Care 2021;44(Suppl. 1):S180–S199 | https://doi.org/10.2337/dc21-S01
12.	Diabetes in adults [www.nice.org.uk/guidance/qs6, dostęp 15.01.2023]
13.	Fiłon J. Cukrzyca - wyzwanie zdrowia publicznego w XXI w., wyd. Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, Białystok 2019.
14.	Global Burden of Disease study 2019  Institute for Health Metrics and Evaluation  [https://www.healthdata.org/poland, dostęp 20.02.2023].
15.	Goryński P. i in., Chorobowość hospitalizowana, W: Wojtyniak B., Goryński P. (red), Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania, Warszawa 2020.
16.	GUS, Stan zdrowia ludności Polski w 2019, 31.03.2021 r.
17.	Health Care Guideline, Diagnosis and Management of Type 2 Diabetes Mellitus in Adults [https://www.icsi.org/wp-content/uploads/2019/02/Diabetes.pdf dostęp 15.01.2023].
18.	International Diabetes Federation. Diabetes Atlas, sixth edition 2014 update [http://www.idf.org/sites/default/files/Atlas-poster-2014_EN.pdf, dostęp 20.02.2023].
19.	International Diabetes Federation. Global Diabetes Scorecard 2014. [http://www.idf.org/global-diabetes-scorecard/assets/downloads/Scorecard-29-07-14.pdf, dostęp 15.02.2023].
20.	Jarosz M, Kłosiewicz-Latoszek L. Cukrzyca. Zapobieganie i leczenie. PZWL, Warszawa 2007.
21.	Jarosz M. Choroby metaboliczne. W: Praktyczny podręcznik dietetyki. Red. Jarosz M. Wydawnictwo Instytutu Żywności i Żywienia; Warszawa 2010; 341-352.
22.	Korzon-Burakowska A, Adamska K, Skuratowicz-Kubica A, Jaworska M. Wpływ edukacji na parametry wyrównania cukrzycy i jakość życia chorych na cukrzycę typu 2 leczonych insuliną. Diabetologia Praktyczna 2010; 11 (2): 46-53.
23.	Kotowska I. E., Zmiany demograficzne w Polsce – jakie wyzwania rozwojowe przyniosą? Fundacja Stefana Batorego, Warszawa 2021.
24.	Krystoń-Serafin M, Jankowiak B, Popławska E, Krajewska-Kułak E. Powikłania cukrzycy jako choroby przewlekłej. Nowiny Lekarskie 2007; 76 (6): 482-484.
25.	Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej [https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia-/fakty-i-mity/dieta-polakow-a-zalecenia-----za-tlusto--za-slono—zaslodko, dostęp 20.02.2023].
26.	Narodowy Fundusz Zdrowia [www.nfz.gov.pl, dostęp 20.02.2023]. 
27.	NIK, Informacja o wynikach kontroli „Profilaktyka i leczenie cukrzycy typu 2” Nr ewid. 193/2017/P/17/057/KZD
28.	Nowa klasyfikacja cukrzycy [http://mojacukrzyca.pl/cukrzyca-ale-jaka-nowa-klasyfikacja/, dostęp 02.02.2023 r.].
29.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 15 lutego 2021 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej [Dz.U. 2021 poz. 540 z późn. zm.].
30.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 27 sierpnia 2021 r. w sprawie mapy potrzeb zdrowotnych [DZ. URZ. Min. Zdr. 2021.69].
31.	Obwieszczenie Wojewody Śląskiego z dnia 17 grudnia 2021 r. w sprawie ogłoszenia planu transformacji dla województwa śląskiego na lata 2022-2026
32.	Padjas A. Jak się sprawdza otyłość brzuszną? [https://www. mp.pl/pacjent/dieta/lista /99095,jak-sie-sprawdza-otylosc-brzuszna, dostęp: 12.01.2023r.].
33.	PFED. Teraźniejszość i przyszłość pielęgniarstwa diabetologicznego 2015. [http://www.pfed.org.pl/uploads/1/9/9/8/19983953/a.szewczyk_2014r.pdf, dostęp 20.02.2023].
34.	Pickup JC: Inflammation and Activated innate Immunity in the Pathogenesis of Type 2 Diabetes. Diabetes Care 2004; 27: 813-823.
35.	Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej - aktualizacja [https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/piramida-dla-doroslych-opis866.pdf, dostęp 20.02.2023].
36.	Plourde G.: Preventing and managing pediatric obesity. Can. Fam. Physician. 2006; 52: 322–328.
37.	Polskie Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia [http://polskieforumprofilaktyki.edu.pl/wytyczne/cukrzyca.html, dostęp 18.01.2023].
38.	Prevalence, Deaths and Disability-Adjusted-Life-Years (DALYs) Due to Type 2 Diabetes and Its Attributable Risk Factors in 204 Countries and Territories, 1990-2019: Results From the Global Burden of Disease Study 2019, Front. Endocrinol., 13, 2022 https://doi.org/10.3389/fendo.2022.838027.
39.	Przyrost naturalny w Polsce w wybranych okresach, Ministerstwo Edukacji i Nauki, Zintegrowana Platforma Edukacyjna [https://zpe.gov.pl/; dostęp: 14.03.2023 r.].
40.	Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 15 września 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej [Dz.U. 2022 poz. 1965].
41.	Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie priorytetów zdrowotnych [Dz.U. 2021 poz. 2144].
42.	Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (DZ.U. 2013 poz. 1248).
43.	Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021–2025 [Dz.U. 2021 poz. 642].
44.	Speiser P.W., Rudolf M.C.J., Anhalt H. i wsp.: Consensus statement: childhood obesity. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2005; 90: 1871–1887.
45.	Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2021.
46.	Suchodolska P. Orkusz A. Otyłość – przyczyny, rodzaje, leczenie, skutki, Engineering Sciences and Technologies,  4(31), 2018, 65-99.
47.	Sweeting H. Measurement and Definitions of Obesity In Childhood and Adolescence a field guide for the uninitiated. Nutritional J 2007, 9: 345-356.
48.	Szczeklik A. Gajewski P. Interna Szczeklika 2022, wyd. MP, 2022
49.	Szczeklik A. Zaburzenia gospodarki węglowodanowej. W: Choroby wewnętrzne. Red. Szczeklik A, Gajewski P. Medycyna Praktyczna; Kraków 2009; 640 -671.
50.	Topór-Mądry R. i in., Główne problemy dotyczące zdrowia Polaków w świetle najnowszych wyników badania „Global Burden of Disease Study (GBD)” 2019, W: Wojtyniak B., Goryński P. (red), Sytuacja zdrowotna ludności polski i jej uwarunkowania, Warszawa 2020, s. 517-534.
51.	Uaktualnione zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych z cukrzycą 2022, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.
52.	Uchwała nr 196/2021 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. [www.gov.pl/web/zdrowie; dostęp: 30.01.2023r.].
53.	Uchwała nr 2735/299/VI/2021 Zarządu Województwa Śląskiego z dnia 22.12.2021 r. ws: przyjęcia dokumentu „Regionalna Polityka Zdrowia Województwa Śląskiego 2030”.
54.	Uchwała nr VI/24/1/2020 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 19 października 2020 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”.
55.	Wg danych pozyskanych z OW NFZ.
56.	Wojtyniak B, Goryński P, Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2022, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH– Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2022.
57.	World Health Organization. Screening for type 2 diabetes 2003. [http://www.who.int/diabetes/publications/en/screening_mnc03.pdf, dostęp 02.01.2023 r.].
58.	Wytyczne dotyczące kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027, Minister Funduszy i Polityki Regionalnej [www.funduszeeuropejskie.gov.pl; dostęp: 27.06.2023 r.].
59.	Wytyczne dotyczące realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021-2027… op. cit.
60.	Wytyczne konsultantów krajowych w dziedzinie medycyny rodzinnej oraz diabetologii dotyczące opieki nad pacjentem z cukrzycą w podstawowej opiece zdrowotnej, z uwzględnieniem opieki koordynowanej, z dnia 14 listopada 2022 r.
61.	Yumuk V. et.al. European Guidelines for Obesity Management in Adults, Obes Facts 2015, 8, p. 402–424.
62.	Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2022. Stanowisko PTLO.
63.	Zarządzenie Prezesa NFZ nr 124/2022/DSOZ zmieniające zarządzenie w sprawie warunków zawarcia i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna
64.	Zasady postępowania w nadwadze i otyłości w praktyce lekarza rodzinnego. Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej Polskiego Towarzystwa Badań Nad Otyłością.
65.	Zasoby ochrony zdrowia w województwie śląskim w liczbach, dane Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego [Katowice.uw.gov.pl; dostęp: 11.01.2023r.]

VIII. Spis tabel 

Tab. I. Podział cukrzycy i otyłości wg klasyfikacji ICD-10.
Tab. II. Ludność województwa śląskiego na tle kraju – dane ogólne.
Tab. III. Ludność województwa śląskiego wg ekonomicznych grup wieku i płci na tle kraju.
Tab. IV. Ruch naturalny ludności w województwie śląskim na tle kraju.
Tab. V. Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach) w momencie narodzin oraz w wieku 60 lat w Polsce i województwie śląskim w latach 2017-2021 w podziale na płeć.
Tab. VI. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniem cukrzycy typu 2 i/lub otyłości, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Tab. VII. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniem cukrzycy lub otyłości, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z wybranych rodzajów i zakresów świadczeń zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe i płeć.
Tab. VIII. Liczba zgonów z powodu cukrzycy w latach 2017-2021 na 100 tys. ludności wg województw.
Tab. IX. Liczba podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju ambulatoryjna opieka specjalistyczna oraz leczenie szpitalne w wybranych zakresach oraz czas oczekiwania na te świadczenia w podziale na przypadek pilny oraz stabilny.
Tab. X. Główne mierniki efektywności
Tab. XI. Mierniki efektywności wymagane przez EFS, zgodne z dokumentem: „Lista Wskaźników Kluczowych EFS+”.
Tab. XII. Koszty jednostkowe interwencji wchodzących w skład działań profilaktycznych
Tab. XIII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na etapy i poszczególne interwencje.
Tab. XIV. Koszty bezpośrednie programu w podziale na poszczególne lata realizacji.

Załączniki
Załącznik 1. KWESTIONARIUSZ IPAQ - Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej
I. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Data badania:	
	
Nr pacjenta w Programie:	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

II. KWESTIONARIUSZ IPAQ
Chcielibyśmy zadać Pani/Panu kilka pytań dotyczących czasu spędzanego na czynnościach wymagających aktywności fizycznej. Dotyczą one wszystkich rodzajów aktywności fizycznej, związanej z życiem codziennym, z pracą i z wypoczynkiem. Pytania te zadajemy wszystkim, niezależnie od tego, czy ktoś uważa się za osobę aktywną fizycznie, czy też nie.
Proszę teraz pomyśleć o wszystkich czynnościach wykonywanych w ciągu ostatnich 7 dni w domu i w jego otoczeniu, w pracy zawodowej, związanych z przemieszczaniem się z miejsca na miejsce, np. drodze do pracy i z pracy, robieniu zakupów. Proszę także uwzględnić czynności wykonywane w czasie wolnym, tj. spacery, rekreacja, praca na działce, ćwiczenia fizyczne oraz sport. Najpierw zapytamy Pana/Panią o czynności wymagające dużego wysiłku fizycznego, następnie o czynności wymagające umiarkowanego, średniego wysiłku, a na koniec o spacery i inne czynności związane z chodzeniem oraz siedzeniem.

Na początek proszę przypomnieć sobie wszystkie czynności wymagające intensywnego wysiłku fizycznego, wykonywane w ciągu ostatnich 7 dni

Intensywny wysiłek fizyczny wywołuje bardzo szybkie oddychanie i bardzo szybkie bicie serca	

Intensywnego wysiłku wymaga np. dźwiganie ciężkich przedmiotów, kopanie ziemi, aerobik, szybki bieg, szybka jazda na rowerze. Interesują nas tylko czynności, które trwały co najmniej 10 minut bez przerwy.

1. Czy w ciągu ostatnich 7 dni wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające intensywnego wysiłku fizycznego?
□ tak – przez ile dni w ciągu ostatniego tygodnia? ……… dni
□ nie (proszę przejść do pyt. 3)
□ nie wiem / nie jestem pewien/pewna (proszę przejść do pyt. 3)

2. Przeciętnie ile czasu wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające intensywnego wysiłku fizycznego w ciągu takiego dnia?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna

A teraz proszę przypomnieć sobie wszystkie czynności wymagające umiarkowanego (średniego) wysiłku fizycznego, wykonywane w ciągu ostatnich 7 dni

Umiarkowany wysiłek fizyczny prowadzi do trochę szybszego oddychania i trochę szybszego bicia serca	

Umiarkowanego wysiłku wymaga np. noszenie lżejszych ciężarów, jazda rowerem w normalnym tempie, gra w siatkówkę lub bardzo szybki marsz. Proszę jednak nie brać pod uwagę chodzenia. Chodzi znowu tylko o czynności, które trwały co najmniej 10 minut bez przerwy.

3. Czy w ciągu ostatnich 7 dni wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające umiarkowanego, średniego wysiłku fizycznego?
□ tak – przez ile dni w ciągu ostatniego tygodnia? ……… dni
□ nie (proszę przejść do pyt. 5)
□ nie wiem / nie jestem pewien/pewna (proszę przejść do pyt. 5)

4. Przeciętnie ile czasu wykonywał/a Pan/Pani czynności wymagające umiarkowanego wysiłku fizycznego w ciągu takiego dnia?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna

Teraz proszę dobie przypomnieć, ile czasu zajęło Panu/Pani chodzenie w ciągu ostatnich 7 dni. Interesuje nas chodzenie związane z pracą, chodzenie ulicą, np. po zakupy, do pracy, a także spacery.
Chodzi znowu o chodzenie, które trwało co najmniej 10 minut bez przerwy.

5. Czy w ciągu ostatnich 7 dni chodził/a Pan/Pani co najmniej 10 minut bez przerwy?
□ tak – przez ile dni w ciągu ostatniego tygodnia? ……… dni
□ nie (proszę przejść do pyt. 7)
□ nie wiem / nie jestem pewien/pewna (proszę przejść do pyt. 7)

6. Przeciętnie ile czasu poświęcał/a Pan/Pani na chodzenie lub spacery w ciągu takiego dnia?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna

A ile czasu w ostatnim tygodniu spędzał Pan/Pani siedząc? Tym razem proszę uwzględnić tylko dni powszednie, tzn. proszę pominąć sobotę i niedzielę. Chodzi np. o siedzenie przy biurku, siedzenie podczas odwiedzin u znajomych, podczas czytania, a także siedzenie lub leżenie podczas oglądania telewizji. Proszę uwzględnić czas spędzony na siedzeniu w domu, w pracy, w szkole, w pojazdach i w innych miejscach.

7. Biorąc pod uwagę dni powszednie w ciągu ostatniego tygodnia, ile zazwyczaj w ciągu dnia spędził/a Pan/Pani siedząc?
□ …….. minut dziennie
□ Nie wiem / nie jestem pewien/pewna
III. INTERPRETACJA

Każdy rodzaj aktywności fizycznej można wyrazić w jednostkach MET-min./tydzień, mnożąc współczynnik przypisany tej aktywności, przez liczbę dni jej wykonywania w tygodniu oraz czas trwania w minutach na dzień. Np. dla osób, które wykonywały wysiłki intensywne przez 3 dni w tygodniu, przeciętnie przez 30 minut, całkowita wartość MET-min/tydzień = 8,0x3x30=720. 
W kwestionariuszu tygodniową aktywność fizyczną oblicza się sumując wyniki każdego rodzaju aktywności fizycznej. W ten sposób otrzymuje się 
1)	średnią aktywność fizyczna wyrażoną w jednostkach MET-min/tydzień
2)	całkowity czas siedząc w min/tydzień

Wartość współczynnika MET:
- 8,0 – aktywność intensywna
- 4,0 – aktywność umiarkowana
- 3,3 – chodzenie

OBLICZANIE WYNIKU

Lp.	Rodzaj aktywności	Wartość współczynnika MET (a)	Liczba dni wykonywania aktywności w tygodniu (b) 
x czas trwania w minutach (c)	Średnia aktywność fizyczna wyrażona w jednostkach MET-min/tydzień
(a x b x c)	
1	Aktywność intensywna	8,0			
2	Aktywność umiarkowana	4,0			
3	Chodzenie	3,3			
Ogółem (suma z poz. 1-3)		

Opracowano na podstawie:
Biernat E., Stupnicki R, Gajewski A.,  Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej (IPAQ) wersja polska, Wychowanie Fizyczne i Sport, 51 (1), 47 - 54, 2007.

Załącznik 2. Ankieta satysfakcji uczestnika Programu (wzór)
I. Ocena sposobu umówienia terminu poszczególnych interwencji oferowanych w Programie
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
szybkość załatwienia formalności podczas rejestracji?						
uprzejmość osób rejestrujących?						
dostępność rejestracji telefonicznej?						
II. Ocena wizyty pielęgniarskiej
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość pielęgniarki?						
poszanowanie prywatności podczas wizyty?						
staranność i dokładność wykonywania usługi?						
sposób przekazywania informacji? 						
III. Ocena wizyty lekarskiej
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość lekarza?						
poszanowanie prywatności podczas wizyty?						
staranność i dokładność wykonywania badania?						
sposób przekazywania informacji? 						
IV. Ocena porad dietetycznych
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość dietetyka?						
poszanowanie prywatności podczas wizyty?						
staranność i dokładność wykonywania badania?						
sposób przekazywania informacji? 						
V. Ocena warunków panujących w przychodni
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
czystość w poczekalni?						
wyposażenie w poczekalni (krzesła itp.)?						
dostęp i czystość w toaletach?						
wyposażenie gabinetów?						
VI. Dodatkowe uwagi/opinie:

Załącznik 3. Karta uczestnika Programu (wzór)
Część I
1. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Wiek	
	
Adres zameldowania	
	
Adres zamieszkania	
	
Tel. kontaktowy	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

2. Zgoda na udział w Programie
W tym miejscu należy wstawić wzór wyrażenia zgody na udział w Programie oraz wzór zgody pacjenta na udzielenie świadczeń zdrowotnych, zgodny z wzorem stosowanym przez Realizatora przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych.
                                             …………................................
                                              (data i podpis uczestnika Programu)

3. Kwalifikacja do I etapu Programu
Niniejszym zaświadczam, że pacjenta zakwalifikowano do Programu z uwagi na spełnienie następujących kryteriów kwalifikacji:
1. Występowanie nadwagi/otyłości z wartością BMI:
 25-30 kg/m2 – nadwaga
 30-35 kg/m2 - I stopień otyłości
 35-40 kg/m2 - II stopień otyłości
 ≥ 40 kg/m2 - III stopień otyłości

2. Występowanie następujących dodatkowych czynników ryzyka cukrzycy typu 2:
 cukrzyca występująca w rodzinie (rodzice bądź rodzeństwo)
 niska aktywność fizyczna
 stwierdzenie stanu przedcukrzycowego w poprzednim badaniu
 choroba układu sercowo-naczyniowego 
 nadciśnienie tętnicze (≥ 140/90 mm Hg)
 dyslipidemia (stężenie cholesterolu frakcji HDL < 40 mg/dl (< 1,0 mmol/l) i/lub trójglicerydów >150 mg/dl (>1,7 mmol/l)) 
 zespół policystycznych jajników 
 przebyta cukrzyca ciążowa
 urodzenie dziecka o masie ciała > 4 kg.
	
                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

4. Badania przesiewowe
Nazwa świadczenia	Data wykonania świadczenia	
Badanie FPG	
	
Badanie OGTT	

		

                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

5. Kwalifikacja do II etapu Programu
 Niniejszym zaświadczam, że u pacjenta na podstawie wyników badań przesiewowych rozpoznano cukrzycę typu 2/stan przedcukrzycowy, w związku z czym zakwalifikowano go do II etapu Programu
 Niniejszym zaświadczam, że u pacjenta na podstawie wyników badań przesiewowych nie rozpoznano cukrzycy typu 2/stanu przedcukrzycowego, w związku z czym nie zakwalifikowano go do II etapu Programu

…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

Część II.  
Nazwa świadczenia	Data wykonania świadczenia	
1. Konsultacja lekarska
- skierowanie na zajęcia aktywności fizycznej
 tak   nie  	
	
2. Działania edukacyjne (edukacja zdrowotna)		
3. Działania edukacyjne (edukacja żywieniowa)		
4. Działania edukacyjne (edukacja psychoedukacja)		
5. Porada psychologiczna		
6. Pierwsza konsultacja dietetyczna	
	
7. Przekazanie jadłospisu 14-dniowego	
	
8. Porada dietetyka (kontrolna)	

…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

Część III  
Dane niezbędne dla ewaluacji Programu

Nazwa świadczenia	Informacja dla celów ewaluacji	
1. Konsultacja lekarska	Wynik kwestionariusza IPAQ:
………………………….	
2. Działania edukacyjne (edukacja zdrowotna)	Wynik pre-testu: ………………………….
Wynik post-testu: …………………………
Przyrost wiedzy:
 tak   nie  	
3. Działania edukacyjne (edukacja żywieniowa)	Wynik pre-testu: ………………………….
Wynik post-testu: …………………………
Przyrost wiedzy:
 tak   nie  	
4. Porada dietetyka (pierwsza)	Wartość BMI: ……………………………..	
5. Porada dietetyka (kontrolna)	Wartość BMI: ……………………………..
Zmiana pozytywna w zakresie BMI:
 tak   nie  	
	Wynik kwestionariusza IPAQ:
………………………….
Zmiana pozytywna w zakresie wyniku:
 tak   nie  	

…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

Załącznik 4. Deklaracja uczestnika Programu (wzór)

Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Wiek	
	
Adres zameldowania	
	
Adres zamieszkania	
	
Tel. kontaktowy	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

Deklaracja (wzór)
Przystępując do udziału w Programie pn. „Regionalny program polityki zdrowotnej dotyczący zwalczania otyłości i przeciwdziałania cukrzycy na lata 2024-2027” ja niżej podpisana/y:
□ oświadczam, że zapoznałam/em się z informacją na temat zakresu Programu i warunków uczestnictwa w Programie
□ oświadczam, że uzyskałam/em u Realizatora informacje dotyczące Programu oraz otrzymałam/em wyczerpujące, satysfakcjonujące mnie odpowiedzi na zadane pytania
□ oświadczam, że będę stosował się do zaleceń wszystkich specjalistów udzielających świadczeń w Programie

…………................................
                                              (data i podpis uczestnika)