Regionalny program rehabilitacji osób z zaburzeniami i chorobami psychicznymi, w tym depresją na lata 2024-2027
Podstawa prawna realizacji Programu:
Art. 48 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. 2022 poz. 2561 z późn. zm.)
Katowice 2023

Nazwa Dokumentu: 
Regionalny program rehabilitacji osób z zaburzeniami i chorobami psychicznymi, w tym depresją na lata 2024-2027

Autorzy Dokumentu:
CHILICO – Karolina Sobczyk
przy współpracy z ekspertami:
dr n. o zdrowiu Karolina Sobczyk
dr n. o zdrowiu Mateusz Grajek
dr hab. n. o zdrowiu Joanna Woźniak-Holecka
oraz Radą Ekspertów ds. Regionalnych Programów Zdrowotnych w składzie:
lek. med. Jacek Przybyło
lek. med. Wojciech Sołtys
lek. med. Przemysław Drozd
mgr Robert Radwański
Magdalena Surus

Dane kontaktowe:
Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego
ul. Ligonia 46  
40-037 Katowice
telefon: +48 (32) 20 78 888
e-mail: 	kancelaria@slaskie.pl
	zdrowie@slaskie.pl

Spis treści
I. Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej
1. Opis problemu zdrowotnego
2. Dane epidemiologiczne i statystyczne
3. Opis obecnego postępowania
4. Uzasadnienie potrzeby wdrożenia regionalnego programu polityki zdrowotnej
II. Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji
    1. Cel główny
    2. Cele szczegółowe
    3. Mierniki efektywności realizacji programu polityki zdrowotnej
III. Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji, jakie są planowane w ramach programu polityki zdrowotnej
1. Populacja docelowa
2. Kryteria kwalifikacji do udziału w programie polityki zdrowotnej oraz kryteria wyłączenia z programu polityki zdrowotnej
3. Planowane interwencje
4. Sposób udzielania świadczeń zdrowotnych w ramach programu polityki zdrowotnej
5. Sposób zakończenia udziału w programie polityki zdrowotne
IV. Organizacja programu polityki zdrowotnej
1. Etapy programu polityki zdrowotnej i działania podejmowane w ramach etapów
2. Warunki realizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych
V. Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej
1. Monitorowanie
2. Ewaluacja
VI. Budżet programu polityki zdrowotnej
1. Koszty jednostkowe
2. Koszty całkowite
3. Źródło finansowania
VII. Bibliografia
VIII. Spis tabel
IX. Spis rycin
Załączniki

Wykaz skrótów
AOS – Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna
AOTMiT – Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji
CBT - terapia poznawczo-behawioralna  (ang. Cognitive Behavioral Therapy)
COVID-19 – choroba zakaźna układu oddechowego wywołana zakażeniem wirusem SARS-CoV-2 (ang. coronavirus disease 2019)
CZP – Centrum Zdrowia Psychicznego
DALY – liczba lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (ang. disability-adjusted life years) 
EMDR - terapia odwrażliwiania za pomocą ruchu gałek ocznych  (ang. Eye Movement Desensitization and Reprocessing)
GBD – globalne obciążenie chorobami (z ang. Global Burden of Disease)
GUS – Główny Urząd Statystyczny
ICD-10 – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ang. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems)
JCPMH - Panel ds. Komisjonowania w Zakresie Zdrowia Psychicznego (ang. Joint Commissioning Panel for Mental Health)
MBCT – Terapia poznawcza oparta na uważności (ang. Mindfulness-Based Cognitive Therapy)
MBSR – Terapia redukcji stresu oparta na uważności (ang. Mindfulness Based Stress Reduction)
MBT – Terapia Oparta na Uważności (ang. mindfulness-based-therapies)
NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia
NICE – Narodowy Instytut Zdrowia i Opieki (ang. National Institute for Health and Care Excellence) 
NPZ – Narodowy Program Zdrowia
POZ – Podstawowa Opieka Zdrowotna
PTSD – syndrom stresu pourazowego (ang. Post-Traumatic-Stress-Disorder)
RPZ – regionalny program zdrowotny
WHO – Światowa Organizacja Zdrowia  (ang. World Health Organization)
YLD - suma lat utraconych w wyniku niepełnosprawności (ang. Years Lost Due to Disability)
ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

I. Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej

1. Opis problemu zdrowotnego
Choroby i zaburzenia psychiczne stanowią ważny problem zdrowotny, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym. Niewątpliwie rozwój cywilizacyjny przyczynił się do coraz większego rozpowszechnienia tego typu dysfunkcji, bowiem na problem zdrowia mentalnego zwraca obecnie uwagę wiele międzynarodowych organizacji, np. WHO czy Unia Europejska. Jednocześnie choroby te są obarczone wysokim ryzykiem stygmatyzacji, stąd ich wykrywanie i leczenie nastręcza wiele trudności. Doświadczenia innych krajów pokazują, że zarówno wyrażone, jak i niezgłaszane potrzeby z zakresu ochrony zdrowia psychicznego prowadzą do wielu kosztownych i obciążających społecznie konsekwencji. Część 
z nich potwierdzają też wyniki badania EZOP I, Instytutu Psychiatrii i Neurologii 
w Warszawie (Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej), wskazujące na zbiór dysfunkcji życiowych powodowanych przez problemy zdrowia psychicznego, do których należą okresowe lub trwalsze ograniczenia zdolności do pracy, codziennego funkcjonowania, ograniczenia sprawności poznawczej i ruchowej, a nierzadko także odczucie złego traktowania 
i zaburzone relacje z najbliższymi. Szacuje się, że nasilone trudności w funkcjonowaniu spowodowane zaburzeniami zdrowia psychicznego dotykają ok. 19% populacji, tj. niemal 5 mln osób.
W oparciu o dotychczasowe doświadczenia można wykazywać obawy, że również polski system ochrony zdrowia, dysponując z jednej strony coraz większym potencjałem technologicznym, nie jest jednocześnie w stanie wpłynąć na stan zdrowia psychicznego ludności w sposób wyraźnie przełomowy. Aby kondycja psychiczna uległa wyraźnej poprawie, niezbędne są działania na rzecz promocji zdrowia psychicznego, a w tym szeroko realizowanej psychoedukacji. Bez przełomu w tej dziedzinie liczba obywateli z trudnymi doświadczeniami psychicznymi, które mogą prowadzić do poważnych chorób i zaburzeń psychicznych, będzie się stale zwiększać.
 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania sklasyfikowane zostały 
w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych 
w rozdziale V Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania (F00–F99), gdzie dzieli się je na 11 podgrup (tabela I). W dalszej części opracowania scharakteryzowano najistotniejsze i najczęściej występujące jednostki chorobowe w grupie zaburzeń psychicznych.
Tab. I. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania wg klasyfikacji ICD-10.
Przedział kodów
3-znakowych
wg ICD-10	Nazwa podgrupy	
F00–F09	Zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi	
F10–F19	Zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych	
F20–F29	Schizofrenia, zaburzenia schizotypowe i urojeniowe	
F30–F39	Zaburzenia nastroju [afektywne]	
F40–F48	Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną 	
F50–F59	Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi 	
F60–F69	Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych 	
F70–F79	Upośledzenie umysłowe 	
F80–F89	Zaburzenia rozwoju psychologicznego 	
F90–F98	Zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym 	
F99	Nieokreślone zaburzenia psychiczne 	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, Rewizja dziesiąta, Tom I, Wydanie 2008, World Health Organization 2009.

Zaburzenia nastroju [afektywne] (F30-F39)
Zaburzenia nastroju to obszerna grupa zaburzeń psychicznych, trudna do rozpoznania i sklasyfikowania. Jednak najczęstsze w tej grupie rozpoznania dotyczą epizodu depresyjnego i depresji nawracającej. Depresja w klasyfikacji międzynarodowej ICD-10 jest definiowana jako stan, w którym pacjent cierpi z powodu obniżonego nastroju, utraty zainteresowań i zdolności do odczuwania radości, zmniejszenia zasobów energii prowadzącego do poczucia permanentnego zmęczenia i osłabionej aktywności życiowej. Dodatkowo w przebiegu choroby często obserwuje się spadek koncentracji i uwagi, niską samoocenę, myślenie pesymistyczne lub wręcz katastroficzne, a także myśli samobójcze. Kryterium rozpoznania epizodu depresyjnego jest utrzymywanie się tych zaburzeń minimum przez 2 tygodnie. Z kolei w literaturze przedmiotu termin depresja rozumiany jest jako zespół doświadczeń, obejmujący nie tylko nastrój, ale także doświadczenia fizyczne, psychiczne 
i behawioralne, które określają bardziej długotrwały, szkodliwy i poważny stan, klinicznie rozpoznawany jako zespół depresyjny. 
W depresji rozpoznanie przyczyn choroby może nastręczać trudności, jednak podkreśla się rolę stresu i stresorów, czyli warunków życia codziennego, stresu zawodowego, rodzinnego itp. a w szczególności stresu społecznego, opartego 
o relacje międzyludzkie. 
Wśród najczęstszych objawów depresji można wyróżnić takie, jak: 
•	obniżenie nastroju, które można opisać jako poczucie smutku bez wyraźnej przyczyny lub przewlekłe zaburzenie nastroju (cyklotymia), czyli występowanie stanów wzmożonego samopoczucia pomiędzy stanami depresyjnymi,
•	zmieniona reaktywność emocjonalna,
•	anhedonia, czyli utrata zdolności do przeżywania radości i przyjemności,
•	obniżenie napędu, czyli obniżenie motywacji do działania, opisywane przez pacjentów jako ociężałość, brak siły,
•	objawy somatyczne, z których zwykle jako pierwsze pojawiają się zaburzenia snu (sen płytki, powodujący wybudzanie się w ciągu nocy, następnie bóle, towarzyszące 65% zespołów depresyjnych),
•	objawy lęku, ataki paniki. 
Zauważono wzajemną relację pomiędzy występowaniem zaburzeń depresyjnych i chorób somatycznych. Jest to wpływ o charakterze dwukierunkowym, występowanie depresji jest poważnym i niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju wielu chorób somatycznych, ale i odwrotnie - objawy depresji występujące u pacjenta ze zdiagnozowaną chorobą somatyczną, wpływają niepomyślnie na przebieg choroby, leczenie jest trudniejsze, a ryzyko wystąpienia powikłań nawet wzrasta.
To spostrzeżenie oznacza, że depresja nie dotyczy wyłącznie stanu samopoczucia pacjenta, ale jest także schorzeniem somatycznym. 
W praktyce klinicznej zauważa się, że w niektórych sytuacjach objawy psychosomatyczne depresji są wyrażone wprost i bezpośrednio widoczne w kontakcie z pacjentem, ale w wielu innych przypadkach symptomy choroby są ukryte za różnego rodzaju czynnościami zastępczymi (uzależnienia behawioralne, np. pracoholizm, nadmierna aktywność seksualna, czy fizyczna). Obecnie na opisanie tego zjawiska coraz częściej używa się określenia „depresji maskowanej” lub „depresji wysokofunkcjonującej”. Być może stanowi ona formę ochrony przed konfrontacją ze smutkiem, czy innymi dojmującymi przeżyciami. Nietypową reakcją, często charakterystyczną dla tego typu, odbiegającą mocno od stereotypowego postrzegania osób chorych na zaburzenia nastroju, a rzadko kojarzącą się z depresją, jest manifestowanie drażliwości, irytacji, złości, szczególnie w odniesieniu do najbliższych. To zjawisko może dotyczyć obu płci, jednak statystycznie częściej ujawnia się u mężczyzn. Osoba chora nie zgłasza objawów obniżenia nastroju, wręcz im zaprzecza, natomiast skarży się na migrenowe bóle głowy, bóle kręgosłupa, szumy uszne, zaburzenia funkcji poznawczych, czyli problemy z pamięcią, uwagą i koncentracją, także z zapamiętywaniem, czy sprawnym wykonywaniem czynności. Zaburzenia funkcji poznawczych są często niedocenianym wymiarem zespołu depresyjnego. Należy jednak zaznaczyć, że są one odwracalne w trakcie leczenia.
Wiele nieocenionych danych na temat rozpowszechnienia chorób psychicznych pozyskano w wyniku ogólnopolskiego badania pn. „Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej – EZOP I. Objawy depresyjne pojawiały się u ok. 30% badanych i były najczęściej zgłaszane spośród wszystkich analizowanych w programie EZOP I. W konsekwencji ekstrapolacji oceniono zatem, że dotyczą one niemal 8 mln dorosłych Polaków, w tym co trzeciej kobiety (35,9%) i co czwartego mężczyzny (25,9%). 
W wyniku opracowywania coraz bardziej precyzyjnych narzędzi oceny, obecnie częściej niż uprzednio, diagnozuje się również chorobę afektywną dwubiegunową (ChAD). To zaburzenie manifestuje się naprzemiennymi okresami manii lub hipomanii i obniżenia nastroju, przy czym im bardziej nasilony jest epizod pobudzenia, tym okres depresyjny ma cięższy przebieg. Objawy manii to trwający kilka dni lub dłużej stan, w którym pacjenci czują się pobudzeni i pełni energii, nie potrzebują odpoczynku, wykazują też zachowania niezgodne z ich osobowością, np. ryzykowne prowadzenie pojazdów, kompulsywne wydatki, hiperseksualność. ChAD mylony jest często z depresją, bowiem pacjenci zgłaszają się do lekarza dopiero w stanie obniżonego nastroju, stan manii uważając za normę. Badanie EZOP I pozwala na oszacowanie częstości stanów hipomaniakalnych na 3,9% badanych, co po ekstrapolacji wskazuje na ich występowanie u ok. 1 mln  dorosłych, bez zróżnicowania zależnego od wieku.
Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną (F40-F48)
Do tej grupy zaliczamy najczęściej występującą grupę zaburzeń lękowych 
w postaci fobii lub inne zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, reakcję na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne, zaburzenia dysocjacyjne [konwersyjne], zaburzenia występujące pod maską somatyczną oraz inne zaburzenia nerwicowe. Zaburzenia lękowe są prawdopodobnie najczęstszą formą zaburzeń psychicznych.
Z powodu wielorakich możliwych przyczyn lęku, na początku terapii najważniejsze jest postawienie właściwej diagnozy. Należy zacząć od dokładnej diagnostyki różnicowej, gdyż dopiero poprawna identyfikacja źródła lęku może doprowadzić do wyleczenia pacjenta. Z powodu różnych obrazów klinicznych trudno jest traktować zaburzenia lękowe jako całość, wbrew pozorom grupa ta nie jest homogenna, ponieważ każda z jednostek różni się istotnie od pozostałych.
Według klasyfikacji ICD 10 zaburzenia lękowe należą do kręgu zaburzeń nerwicowych, obejmujących dwie duże grupy. Do pierwszej należą zaburzenia lękowe w postaci fobii (m.in. agorafobii, fobii społecznej i izolowanych postaci fobii), a grupa druga to „Inne zaburzenia lękowe”, do których należą np. zaburzenia lękowe 
z napadami lęku (epizodyczny lęk napadowy) oraz zaburzenia lękowe uogólnione. 
Słowo fobia wywodzi się z greckiego słowa phobos, które oznacza strach. Zaburzenie lękowe w postaci fobii wiąże się z nadmiernym lękiem pojawiającym się podczas bezpośredniego kontaktu z pewną konkretną sytuacją lub też obiektem. Lęk ten jest irracjonalny, czego pacjent jest świadomy, ale mimo to unika sytuacji, miejsc lub zwierząt, które ten fobiczny lęk mogłyby wywołać. Co ciekawe, dyskomfort psychiczny, a nawet pełną reakcję lękową u pacjenta może spowodować już samo wyobrażenie sobie czynnika wyzwalającego.
Z kolei w przypadku epizodycznych lęków napadowych, charakterystyczną cechą są częste ataki silnego lęku, którym towarzyszą liczne objawy somatyczne, takie jak duszność, kołatanie lub ból serca oraz uczucie, że jest się zagrożonym, również nagłą śmiercią. Napad lęku trwa z reguły kilka minut, rzadko dłużej niż 20–30 minut, co wynika z czasu potrzebnego do wydzielenia adrenaliny. Mimo, iż paniczny lęk ustępuje dość szybko, uczucie niepokoju, czy rozbicia może trwać dłużej. W tym przypadku obok farmakoterapii, niezbędna jest psychoterapia. 
	W przeciwieństwie do lęku napadowego, w przypadku zaburzeń lękowych uogólnionych, cechą różnicującą jest przewlekły i uporczywy lęk, określany przez pacjenta jako stałe uczucie niepokoju, niejasne uczucie zagrożenia lub ciągłe zamartwianie się bez wyraźnej przyczyny zewnętrznej. Objawy towarzyszące to m.in. zaburzenia snu, problemy z koncentracją, oraz przewlekłe zaburzenia wegetatywne, na przykład stale utrzymująca się tachykardia. Rozpoznanie można postawić, jeżeli objawy utrzymują się przez okres co najmniej 6 miesięcy. Mogą pojawiać się też napady lęku, jednak występują one sporadycznie. Prawidłowe leczenie tego zaburzenia jest bardzo istotne, gdyż często nawracające napady lęku mogą inwalidyzować pacjenta. Warto zauważyć, że osoby cierpiące na lęk napadowy znamiennie częściej umierają z powodu zaburzeń układu krążenia. Stąd niezwykle ważne wydaje się prawidłowe diagnozowanie oraz odpowiednie leczenie osób z zaburzeniami lękowymi. Obecnie łączy się postępowanie farmakologiczne z różnymi rodzajami psychoterapii: poznawczo-behawioralną, psychodynamiczną, interpersonalną, wspierającą itp. Psychoterapia i farmakoterapia mogą być prowadzone w sposób zintegrowany lub rozdzielony.

2. Dane epidemiologiczne i statystyczne
2.1. Demografia województwa śląskiego
	Województwo śląskie według GUS w roku 2021 zamieszkiwało 4 375 947 osób, z czego 48,1% stanowili mężczyźni (2 106 002 osoby), a 51,9% kobiety (2 269 945 osób). W roku 2011 mieszkańców było 4 626 357- w okresie ostatnich 10 lat (2011-2021) odnotowano spadek liczby mieszkańców na poziomie ok. 5,4%. 
	Struktura płci ludności w województwie śląskim jest zbliżona do struktur obserwowanych w kraju. Za obserwację negatywną uznać należy niższy w porównaniu do kraju udział procentowy ludności w wieku przedprodukcyjnym w ogóle ludności. Odsetek mieszkańców województwa w wieku przedprodukcyjnym w ogóle ludności jest o 0,9 p. p. niższy od tego obserwowanego w kraju. Niższy pozostaje także, w porównaniu do wskaźnika ogólnokrajowego, udział procentowy ludności w wieku produkcyjnym (różnica 0,5 p. p.). Ponadto analiza danych statystycznych wskazuje na wyraźnie wyższy udział procentowy ludności w wieku poprodukcyjnym, w porównaniu do sytuacji obserwowanej w kraju. Odsetek mieszkańców województwa śląskiego w wieku poprodukcyjnym w ogóle ludności jest o 1,4 p. p. wyższy od tego odsetka w Polsce. Wartości te przekładają się bezpośrednio na wysoką wartość wskaźnika obciążenia demograficznego, który w województwie śląskim wynosi 70,7 podczas gdy w kraju jest to 69,3. Wskaźnik ten w województwie w ciągu ostatnich 10 lat zwiększył się z 54,3 do 70,7, na co wpływ miał przede wszystkim wzrost liczby ludności w wieku poprodukcyjnym o ok. 25%. Szczegółowe dane demograficzne dla województwa śląskiego na tle kraju przedstawiono za pomocą tabel II-III.

Tab. II. Ludność województwa śląskiego na tle kraju – dane ogólne.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 375 947	37 907 704	
Mężczyźni	liczba	2 233 944	2 106 002	18 322 917	
	%	48,3	48,1	48,3	
Kobiety	liczba	2 392 413	2 269 945	19 584 787	
	%	51,7	51,9	51,7	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

Tab. III. Ludność województwa śląskiego wg ekonomicznych grup wieku i płci na tle kraju.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 375 947	37 907 704	
Wiek przedprodukcyjny ogółem	liczba	790 680	764 798	6 992 641	
	%	17,1	17,5	18,4	
Wiek przedprodukcyjny mężczyźni	liczba	404 715	391 946	3 589 149	
	%	51,2	51,2	51,3	
Wiek przedprodukcyjny kobiety	liczba	385 965	372 852	3 403 492	
	%	48,8	48,8	48,7	
Wiek produkcyjny ogółem	liczba	2 998 142	2 564 231	22 385 400	
	%	64,8	58,6	59,1	
Wiek produkcyjny mężczyźni	liczba	1 567 330	1 362 066	11 864 466	
	%	52,3	53,1	53,0	
Wiek produkcyjny kobiety	liczba	1 430 812	1 202 165	10 520 934	
	%	47,7	46,9	47,0	
Wiek poprodukcyjny ogółem	liczba	837 535	1 046 918	8 529 663	
	%	18,1	23,9	22,5	
Wiek poprodukcyjny mężczyźni	liczba	261 899	351 990	2 869 302	
	%	31,3	33,6	33,7	
Wiek poprodukcyjny kobiety	liczba	575 636	694 928	5 660 361	
	%	68,7	66,4	66,3	
Wskaźnik obciążenia demograficznego**	54,3	70,7	69,3	
* 18-64 lata mężczyźni, 18-59 lat kobiety
** ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

	W województwie śląskim według GUS, w roku 2021 odnotowano 34 736 żywych urodzeń oraz 66 152 zgony. Przyrost naturalny na 1000 ludności wyniósł -7,15, co stanowi obserwację niepokojącą, ponieważ w przypadku kraju osiągnął on wyższą wartość (-4,95). Niepokojąca jest również tendencja spadkowa w zakresie przyrostu naturalnego w województwie w latach 2011-2021, jednakże w ostatnich dwóch analizowanych latach (2020-2021) za znaczny spadek wartości tego wskaźnika odpowiada przede wszystkim sytuacja epidemiologiczna związana z pandemią COVID-19, ściśle związana ze znacznym wzrostem liczby zgonów w stosunku do lat poprzednich. Pandemia ta, w ujęciu globalnym, w istotny sposób pogłębiła istniejące już wcześniej trendy ruchu ludności. W 2020 roku współczynnik przyrostu naturalnego był najniższy w powojennej historii Polski, zgodnie z danymi GUS wyniósł -4,95‰. Demografowie szacują, że w 2020 roku depopulacja Polski wskutek pandemii osiągnęła poziom przewidywany wcześniej na 2030 rok. Szczegółowe dane dotyczące ruchu naturalnego ludności w województwie śląskim na tle kraju ukazano w tabeli IV.

Tab. IV. Ruch naturalny ludności w województwie śląskim na tle kraju.
Wyszczególnienie	województwo śląskie	Polska	
	2011	2018	2019	2020	2021	2021	
Ludność ogółem	4 626 357	4 533 565 	4 517 635 	4 412 097 	4 375 947	37 907 704	
Urodzenia żywe	ogółem	44 803	42 596	40 508	38 151	34 736	331 511	
	na 1000 ludności	9,68	9,38	8,95	8,62	7,91	8,73	
Zgony	ogółem	47 709	52 159	51 766	60 054	66 152	519 517	
	na 1000 ludności	10,30	11,49	11,44	13,56	15,06	13,68	
Przyrost naturalny	ogółem	-2 906	-9 563	-11 258	-21 903	-31 416	-188 006	
	na 1000 ludności	-0,63	-2,11	-2,49	-4,95	-7,15	-4,95	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

	Według najnowszych dostępnych danych GUS w roku 2021 w Polsce przeciętna długość życia mężczyzn wynosiła 71,8 lat, a u kobiet była o 7,9 roku dłuższa i wynosiła 79,7 lat. W województwie śląskim było to odpowiednio dla mężczyzn 71,3 lat (o 0,5 roku krócej niż w przypadku kraju) oraz dla kobiet 78,9 lat (o 0,8 roku krócej w porównaniu do wartości dla kraju). Analiza trendów w latach 2017-2021 pokazuje, że przeciętne dalsze trwanie życia w momencie narodzin zmniejszyło się w przypadku obu płci, zarówno w województwie śląskim, jak i w całym kraju. Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku przeciętnego dalszego trwania życia w wieku 60 lat – wartości te pozostają niższe w województwie śląskim, w porównaniu do kraju, oraz w analizowanym okresie zmniejszyły się dla obu płci w każdym z branych pod uwagę obszarów (województwo śląskie i kraj). Na obserwowaną sytuację niewątpliwie wpływ miała sytuacja epidemiologiczna związana z COVID-19.  Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli V.

Tab. V. Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach) w momencie narodzin oraz w wieku 60 lat w Polsce i województwie śląskim w latach 2017-2021 w podziale na płeć.
Rok	Przeciętne dalsze trwanie życia w momencie narodzin	Przeciętne dalsze trwanie życia w wieku 60 lat	
	Polska	województwo śląskie	Polska	województwo śląskie	
	K	M	K	M	K	M	K	M	
2017	81,8	74,0	80,8	73,4	24,3	19,2	23,6	18,8	
2018	81,7	73,8	80,9	73,5	24,2	19,1	23,7	19,0	
2019	81,8	74,1	80,8	73,8	24,2	19,3	23,6	19,1	
2020	80,7	72,6	80,0	72,3	23,2	17,9	22,7	17,7	
2021	79,7	71,8	78,9	71,3	22,4	17,3	21,9	16,9	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na 31.12.2021r.).

2.2. Epidemiologia zaburzeń i chorób psychicznych, w tym depresji
	Zaburzenia związane ze zdrowiem psychicznym są bardzo rozpowszechnione w skali globalnej. Szacuje się, że żyje z nimi około jedna na osiem osób na świecie. Częstość występowania różnych jednostek chorobowych w obrębie tej grupy chorób różni się w zależności od płci i wieku, jednakże zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, zaburzenia nerwicowe i zaburzenia depresyjne są najczęstsze. Analiza danych Global Burden of Disease (GBD) z roku 2019 wykazała, że zaburzenia psychiczne są główną przyczyną lat przeżytych z niepełnosprawnością (YLD), odpowiadając za jeden na sześć YLD na świecie. Zaburzenia psychiczne i związane z nadużywaniem substancji psychoaktywnych przyczyniają się do wyjaśniania aż 31% globalnego obciążenia chorobą (Global Burden of Disease). Według prognozy WHO, w 2030 roku depresja będzie czynnikiem w największym stopniu odpowiedzialnym za GBD. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania niosą za sobą nie tylko ogromne koszty zdrowotne, ale także dotkliwe konsekwencje ekonomiczne. Utrata produktywności i inne koszty pośrednie często znacznie przewyższają koszty opieki zdrowotnej. Zdrowie psychiczne ma istotny wpływ na wszystkie dziedziny życia, takie jak wyniki w szkole lub pracy, relacje z rodziną i przyjaciółmi oraz zdolność do uczestniczenia w życiu społecznym. Dwie z najczęstszych grup schorzeń psychicznych, zaburzenia nastroju i zaburzenia nerwicowe, kosztują światową gospodarkę 1 bilion dolarów rocznie. Pomimo tych danych, globalna mediana wydatków rządowych na zdrowie psychiczne wynosi mniej niż 2%. Rozpowszechnienie chorób psychicznych wykazuje na świecie tendencję wzrostową i prognozy epidemiologiczne wskazują, że trend ten zostanie utrzymany w ciągu najbliższej dekady. Należy podkreślić, że wiele schorzeń psychicznych można skutecznie leczyć przy stosunkowo niskich kosztach, jednak stale znaczna pozostaje przepaść między osobami wymagającymi opieki a osobami mającymi do niej dostęp. Efektywny zasięg leczenia pozostaje zatem bardzo niski. 
	Poważną konsekwencją zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania są samobójstwa, stanowiące bardzo częstą przyczynę zgonu wśród osób młodych. Według danych WHO, w ciągu ostatnich 45 lat liczba samobójstw na świecie wzrosła o 60%. Samobójstwo jest jedną z 3 głównych przyczyn zgonów w populacji osób w wieku 15-44 lata, a szacuje się, że liczby określające usiłowanie samobójstwa są 20 razy większe niż przypadków samobójstw zakończonych śmiercią. Wzrasta liczba samobójstw popełnianych przez ludzi młodych. Około 90% przypadków samobójstw jest powiązanych z depresją i używaniem różnych substancji, takich jak alkohol, narkotyki i inne.
	Istotnych informacji dotyczących rozpowszechnienia problemu chorób psychicznych i zaburzeń zachowania w populacji dostarczają dane zawarte w aktualnych Mapach Potrzeb Zdrowotnych, zgodnie z którymi w roku 2019 ze świadczeń opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień oraz ze świadczeń Centrum Zdrowia Psychicznego korzystało łącznie 1,51 mln osób powyżej 18 r.ż., w tym 32,7% (492,6 tys.) pacjentów od 60. roku życia oraz 56,8% (854,7 tys.) kobiet (w grupie wiekowej od 60. roku życia udział kobiet był większy i wynosił 65,1%). Najczęściej występującą grupą zaburzeń wśród pacjentów dorosłych były zaburzenia lękowe (528,1 tys. pacjentów) i była to najczęściej występująca grupa zaburzeń w każdym z województw. Drugą najczęściej występującą grupą zaburzeń w Rzeczypospolitej Polskiej były zaburzenia nastroju (305,8 tys. pacjentów). W 2019 r. pacjentom powyżej 18. roku życia udzielono łącznie 8,78 mln porad, przy 12,5 mln osobodni w opiece stacjonarnej oraz dziennej w ramach świadczeń opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień oraz CZP. Porównując wszystkie formy opieki dostępne w ramach opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, najwięcej pacjentów dorosłych korzystała z poradni psychiatrycznej lub psychologicznej dla dorosłych (1,16 mln). Na drugim miejscu znalazły się poradnie leczenia/terapii uzależnień dla dorosłych (224,9 tys. pacjentów), a na trzecim oddział psychiatryczny dla dorosłych (129 tys. pacjentów). Najczęściej leczone były zaburzenia lękowe (528,1 tys. pacjentów – 35,1% ogółu pacjentów), ale liczną grupę stanowiły także zaburzenia nastroju (305,8 tys. pacjentów), uzależnienia (264,5 tys. pacjentów) oraz zaburzenia organiczne (253,6 tys. pacjentów). 
Mapy potrzeb zdrowotnych dostarczają również informacji o wartości wskaźnika YLD dla Rzeczypospolitej Polskiej, która w roku 2019 wyniosła blisko 5 mln (wartość bezwzględna). Za 81% przedstawionej wartości odpowiadała grupa chorób niezakaźnych, w tym 1/8 stanowiły zaburzenia psychiczne, wśród których największy wpływ miały zaburzenia depresyjne i zaburzenia lękowe. Pomimo, że w przypadku zaburzeń psychicznych ogółem nie przewiduje się wzrostu chorobowości w Polsce, to jednak w przypadku zaburzeń depresyjnych spodziewany jest wzrost o ok. 17,5% (o 495,14 na 100 tys. ludności więcej w 2028 r. niż w 2019 r.). Szczególnie dotyczyć ma to mężczyzn (wzrost o 30,13%), w mniejszym stopniu kobiet (12,18%). Przewiduje się także wzrost zapadalności na zaburzenia psychiczne (20,81%, 676,35 na 100 tys. ludności więcej w 2028 r. niż w 2019 r.), na co w największej mierze będą wpływać zaburzenia depresyjne (wzrost na poziomie 23,78%, 575,53 na 100 tys. ludności). Problem ten będzie dotykał zwłaszcza kobiet (przyrost o 30,3%), w nieco mniejszym, choć nadal istotnym stopniu, mężczyzn (21,22%).
	Zgodnie z danymi Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Zakład Organizacji Ochrony Zdrowia, w Polsce w roku 2020 z powodu zaburzeń psychicznych (bez uzależnień), w ambulatoryjnej opiece psychiatrycznej leczono ponad 1,4 mln. osób. W analogicznym okresie w województwie śląskim było to 162,17 tys. osób. Liczba osób leczonych z ww. powodu w województwie na 100 tys. ludności wyniosła 3609,9, podczas gdy wartość dla kraju wynosiła 3878,5. Po raz pierwszy w roku 2020 leczono w Polsce ponad 309,7 tys. osób (807,6/100 tys. ludności), w województwie śląskim – ponad 27,7 tys. osób (615,3/100 tys. ludności).
	Zgodnie z najnowszymi danymi dostępnymi dla województwa, w roku 2021 w związku z zaburzeniami psychicznymi, bez uwzględnienia uzależnień, leczono w ambulatoryjnej opiece psychiatrycznej 183 758 osób, w tym 67 440 mężczyzn (36,7%) oraz 116 318 kobiet (63,3%). Najbardziej rozpowszechnionymi zaburzeniami psychicznymi są zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną (F40-F48; 39% ogółu) oraz zaburzenia nastroju (F30-F39; 22,5% ogółu). Udział kobiet wśród pacjentów korzystających z opieki ambulatoryjnej z powodu obu ww. grup rozpoznań wynosi ok. 70%. Po raz pierwszy w analizowanym okresie leczono ponad 30,2 tys. osób (ok. 16,5% ogółu leczonych). Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli VI.
	W roku 2021, w związku z zaburzeniami psychicznymi spowodowanymi używaniem alkoholu, leczono w ambulatoryjnej opiece psychiatrycznej 20 570 mieszkańców województwa, w tym 15 258 mężczyzn (ok. 74,2%) i 5 312 kobiet (ok. 25,8%). Najbardziej rozpowszechnione rozpoznanie w tej grupie chorób to rozpoznanie F10.2 – zespół uzależnienia (87% ogółu). Po raz pierwszy w analizowanym okresie leczono ponad 3,7 tys. osób (ok. 18,4% ogółu leczonych). W przypadku zaburzeń psychicznych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych leczono ogółem 5 599 , w tym 3 789 mężczyzn (67,7%) oraz 1 810 kobiet (32,3%). Najbardziej rozpowszechnione rozpoznanie w tej grupie chorób to rozpoznanie F19 – kilka substancji lub inne substancje psychoaktywne (64,8% ogółu). Po raz pierwszy w analizowanym okresie leczono ponad 1,2 tys. osób (ok. 22,1% ogółu leczonych). Szczegółowe dane przedstawiono w tabelach VII-VIII.

Tab. VI. Chorzy (osoby) z zaburzeniami psychicznymi (bez uzależnień) leczeni w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w 2021 roku (liczby bezwzględne) w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Wyszczególnienie 	Leczeni ogółem	Leczeni po raz pierwszya	
	Ogółem	M	K	w tym w wieku	Ogółem	M	K	w tym w wieku	
				0- 18	19-29	30-64	65 i więcej				0- 18	19-29	30-64	65 i więcej	
A. Zaburzenia psychiczne 	183 758	67 440	116 318	21 669	26 582	103 444	32 063	30 229	11 244	18 985	8 644	5 178	13 299	3 108	
   w  tym  :	  	  	  	  	  	  	  	  	  	  	  	  	  	 	
zaburzenia organiczne 
(F00-F09)	20 727	8 779	11 948	304	727	8 370	11 326	2 318	867	1 451	58	123	717	1 420	
schizofrenia (F20)	15 809	7 395	8 414	522	1 476	10 737	3 074	891	374	517	126	186	482	97	
zaburzenia schizotopowe:  schizoafektywne i urojeniowe  (bez schizofrenii) (F21-F29) 	2 639	1 095	1 544	91	294	1 713	541	328	134	194	41	63	184	40	
epizody afektywne 
(F30 i F32)	17 945	5 064	12 881	1 234	2 764	11 179	2 768	3 080	833	2 247	526	640	1 592	322	
depresje nawracające i zaburzenia dwubiegunowe (F31 i F33)	18 684	5 322	13 362	807	1 744	11 599	4 534	1 721	466	1 255	274	321	948	178	
inne zaburzenia nastroju  
(afektywne)  (F34-F39)	4 736	1 508	3 228	463	768	2 496	1 009	818	269	549	196	198	359	65	
zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną (F40-F48)	71 755	20 817	50 938	2 762	13 025	48 505	7 463	12 884	3 839	9 045	1 390	2 584	8 056	854	
zespoły behawioralne  związane   z zaburzeniami odżywiania (F50)	914	73	841	276	330	291	17	291	30	261	132	90	64	5	
inne zespoły behawioralne   związane  z zaburzeniami  fizjologicznymi i czynnikami fiz. (F51-F59)	1 319	559	760	23	192	720	384	292	103	189	14	68	148	62	
zaburzenia osobowości i  zachowania dorosłych 
(F60-F69)	6 960	3 098	3 862	402	2 681	3 653	224	1 344	528	816	208	579	533	24	
upośledzenie umysłowe 
(F70-F79)	6 627	3 542	3 085	1 200	1 374	3 492	561	569	337	232	396	106	62	5	
całościowe zaburzenia rozwojowe (F84)	7 297	5 557	1 740	6 677	513	98	9	2 192	1 575	617	2 146	44	2	-	
pozostałe zaburzenia rozwoju  psychicznego (F80-F83, F88, F89)	437	274	163	391	22	13	11	177	95	82	173	4	-	-	
zaburzenia zachowania i emocji  rozpoczynające się zwykle  w dzieciństwie i wieku  młodzieńczym (F90-F98)	6 619	3 828	2 791	6 263	257	84	15	3 004	1 662	1 342	2 938	54	10	2	
nieokreślone zaburzenia  psychiczne (F99)	1 290	529	761	254	415	494	127	320	132	188	26	118	142	34	
B. Obserwacja stanu  psychicznego, rozpoznanie nieustalone, bez zaburzeń psychicznych i rozpoznania nie psychiatryczne 	1 518	758	760	426	215	670	207	542	250	292	305	61	138	38	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Zakładu Organizacji Ochrony Zdrowia.

Tab. VII. Chorzy (osoby) z zaburzeniami psychicznymi spowodowanymi używaniem alkoholu leczeni w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w 2021 roku (liczby bezwzględne) w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Wyszczególnienie 	Leczeni ogółem 	Leczeni po raz pierwszya 	
	Ogółem 	M	K	w tym w wieku	Ogółem 	M	K	w tym w wieku	
				0- 18 	19-29 	30-64 	65 i więcej 				0- 18 	19-29 	30-64 	65 i więcej 	
A. Zaburzenia psychiczne związane z alkoholem 	20 570	15 258	5 312	37	1703	17 426	1 404	3 784	2 608	1176	28	490	3 078	188	
w  tym  :	 	 	  	 	 	 	 	 	 	  	 	 	 	 	
ostre zatrucie (F10.0)	507	444	63	-	49	437	21	64	46	18	-	10	52	2	
używanie szkodliwe (F10.1)	1 046	764	282	13	129	849	55	255	163	92	7	54	179	15	
zespół uzależnienia (F10.2)	17 897	13 130	4 767	23	1 437	15 231	1 206	3 259	2 261	998	21	397	2 679	162	
zespół abstynencyjny bez majaczenia (F10.3)	629	554	75	-	47	548	34	142	93	49	-	18	121	3	
zespół abstynencyjny z majaczeniem (F10.4)	13	9	4	-	1	10	2	4	2	2	-	-	4	-	
zaburzenia psychotyczne bez majaczenia (F10.5)	117	91	26	-	17	85	15	15	11	4	-	4	8	3	
zespół amnestyczny (F10.6)	77	50	27	-	6	46	25	10	6	4	-	2	6	2	
inne zaburzenia psychiczne (F10.7,F10.8,F10.9)	284	216	68	1	17	220	46	35	26	9	-	5	29	1	
B. Współistniejące uzależnienie od środków psychoaktywnych  (F11-19) 	421	302	119	4	117	260	40	163	120	43	- 	49	100	14	
C. Współuzależnienia 	3655	523	3132	51	592	2756	256	788	119	669	10	175	551	52	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Zakładu Organizacji Ochrony Zdrowia.

Tab. VIII. Chorzy (osoby) z zaburzeniami psychicznymi spowodowanymi używaniem substancji psychoaktywnych leczeni w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w 2021 roku (liczby bezwzględne) w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Wyszczególnienie 	Leczeni ogółem	Leczeni po raz pierwszya	
	Ogółem 	Mężczyźni 	Kobiety 	w tym w wieku	Ogółem 	Mężczyźni 	Kobiety 	w tym w wieku:	
				0- 18 	19-29 	30-64 	65 i więcej 				0-18 	19-29 	30-64 	65 i więcej 	
A. Zaburzenia  psychiczne  spowodowane  używaniem środków psychoaktywnych 	5 599	3 789	1810	322	1 892	3 031	354	1240	783	457	170	578	462	30	
  w  tym  :	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Opiaty (F11)	323	229	94	5	86	221	11	48	33	15	3	33	11	1	
Kanabinole (F12)	518	325	193	102	208	202	6	105	67	38	32	54	19	-	
Leki uspokajające  i nasenne (F13)	934	302	632	4	104	532	294	157	58	99	2	40	88	27	
Kokaina (F14)	6	6	-	-	2	4	-	3	3	-	-	1	2	-	
Inne substancje pobudzające w tym: kofeina (F15)	103	65	38	4	48	45	6	29	16	13	3	21	5	-	
Substancje  halucynogenne (F16)	2	2	-	-	-	2	-	-	-	-	-	-	-	-	
Używanie tytoniu (F17)	85	43	42	5	10	62	8	19	10	9	1	5	11	2	
Lotne rozpuszczalniki (F18)	2	2	-	-	1	1	-	1	1	-	-	1	-	-	
Kilka substancji lub inne substancje  psychoaktywne (F19)	3 626	2 815	811	202	1 433	1 962	29	878	595	283	129	423	326	-	
B. Współistniejące uzależnienie od  alkoholu (F10) 	146	101	45	1	34	106	5	29	20	9	1	10	17	1	
C. Współuzależnienia 	188	25	163	5	24	146	13	19	3	16	1	1	16	1	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Zakładu Organizacji Ochrony Zdrowia.

	Zgodnie z danymi Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w roku 2022 
w związku z rozpoznaniem chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, 
w publicznym systemie opieki zdrowotnej pojawiło się 236 649 zamieszkujących województwo śląskie pacjentów, w tym 132 064 kobiety (55,8%) oraz 104 585 mężczyzn (44,2%). Wśród najbardziej rozpowszechnionych problemów zdrowotnych mieszkańców województwa w omawianym obszarze zdrowotnym, można wskazać dwie grupy rozpoznań: zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną (F40–F48); rozpowszechnienie na poziomie 3,9% populacji) oraz zaburzenia nastroju (F30-F39; 1,8%). W przypadku obu ww. grup rozpoznań częściej w systemie opieki zdrowotnej pojawiały się kobiety. Szczegółowe dane przedstawiono za pomocą tabeli IX.
	Najczęstsze rozpoznania, z powodu których z publicznych usług zdrowotnych korzystali mieszkańcy województwa w roku 2022, w związku z problemem zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania, to: inne niż fobia zaburzenia lękowe (F41; 1,4% populacji), reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne (F43; 1,4%), zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu (F10; 1%),  inne zaburzenia nerwicowe (F48; 0,8%) oraz epizod depresyjny (F32; 0,8%). W przypadku większości najczęściej pojawiających się rozpoznań, nie obserwuje się istotnych różnic w ich rozpowszechnieniu w poszczególnych analizowanych grupach wiekowych. Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli X.
Pacjenci dotknięci problemem chorób psychicznych i zaburzeń zachowania korzystają z różnych rodzajów i zakresów świadczeń w publicznym systemie opieki zdrowotnej. W roku 2022 ze świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej w związku z tego typu problemami zdrowotnymi skorzystało ponad 77,8 tys. mieszkańców województwa śląskiego, w tym zdecydowanie więcej kobiet (60%). Z kolei ze świadczeń w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień skorzystało ponad 100,4 tys. osób, w tym przypadku również wśród pacjentów przeważały kobiety (57%). Największa liczba pacjentów skorzystała ze świadczeń ambulatoryjnych psychiatrycznych dla dorosłych (ponad 76 tys., ok. 76%). Najwięcej świadczeń na jednego pacjenta realizowano w przypadku świadczeń dziennych (trzy zakresy) oraz świadczeń psychiatrycznych dla przewlekle chorych. Należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że ze świadczeń rehabilitacyjnych skorzystało jedynie 635 osób tj. ok. 0,36% ogółu pacjentów, którzy w roku 2022 pojawili się w publicznym systemie opieki zdrowotnej w związku z rozpoznaniem z grupy F00-F99. Ograniczając dane do poszczególnych płci – było to ok. 0,53% mężczyzn oraz ok 0,23% kobiet. Szczegółowych danych dostarcza tabela XI.

Tab. IX. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na płeć.
Kod ICD-10	Nazwa rozpoznania	Płeć	% populacji	
		K	M	razem		
F00-F09	Zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi	3 858	6 116	9 974	0,4	
F00	Otępienie w chorobie Alzheimera (G30.-+)	35	53	88	<0,1	
F01	Otępienie naczyniowe	108	214	322	<0,1	
F02	Otępienie w innych chorobach klasyfikowanych gdzie indziej	45	78	123	<0,1	
F03	Otępienie bliżej nieokreślone	340	495	835	<0,1	
F04	Organiczny zespół amnestyczny nie wywołany alkoholem i innymi substancjami psychoaktywnymi	10	22	32	<0,1	
F05	Majaczenie nie wywołane alkoholem i innymi substancjami psychoaktywnymi	23	74	97	<0,1	
F06	Inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu i chorobą somatyczną	2 608	3 487	6 095	0,2	
F07	Zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą, uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu	481	1 435	1 916	0,1	
F09	Nieokreślone zaburzenia psychiczne organiczne lub objawowe	208	258	466	<0,1	
F10-F19	Zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych	7 598	26 795	34 393	1,3	
F10	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu	5 342	20 560	25 902	1,0	
F11	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem opiatów	231	431	662	<0,1	
F12	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem kanabinoli	74	294	368	<0,1	
F13	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane przyjmowaniem substancji nasennych i uspakajających	529	505	1 034	<0,1	
F14	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem kokainy	10	34	44	<0,1	
F15	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem innych niż kokaina środków pobudzających w tym kofeiny	51	167	218	<0,1	
F16	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem halucynogenów	9	58	67	<0,1	
F17	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane paleniem tytoniu	160	240	400	<0,1	
F18	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane odurzaniem się lotnymi rozpuszczalnikami organicznymi	7	29	36	<0,1	
F19	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane naprzemiennym przyjmowaniem środków wyżej wymienionych (F10-F18) i inne	1 185	4 477	5 662	0,2	
F20-F29	Schizofrenia, zaburzenia schizotypowe i urojeniowe	6 155	9 067	15 222	0,6	
F20	Schizofrenia	4 932	7 657	12 589	0,5	
F21	Zaburzenie typu schizofrenii (schizotypowe)	119	199	318	<0,1	
F22	Uporczywe zaburzenia urojeniowe	287	399	686	<0,1	
F23	Ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne	465	425	890	<0,1	
F24	Indukowane zaburzenie urojeniowe	4	2	6	<0,1	
F25	Zaburzenia schizoafektywne	195	177	372	<0,1	
F28	Inne nieorganiczne zaburzenia psychotyczne	53	97	150	<0,1	
F29	Nieokreślona psychoza nieorganiczna	100	111	211	<0,1	
F30-F39	Zaburzenia nastroju [afektywne]	30 296	14 724	45 020	1,8	
F30	Epizod maniakalny	62	67	129	<0,1	
F31	Zaburzenia afektywne dwubiegunowe	2 618	1 707	4 325	0,2	
F32	Epizod depresyjny	14 114	6 439	20 553	0,8	
F33	Zaburzenia depresyjne nawracające	10 664	4 862	15 526	0,6	
F34	Uporczywe zaburzenia nastroju (afektywne)	1 001	519	1 520	0,1	
F38	Inne zaburzenia nastroju (afektywne)	1 241	741	1 982	0,1	
F39	Zaburzenia nastroju (afektywne), nie określone	596	389	985	<0,1	
F40-F48	Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną	68 523	31 859	100 382	3,9	
F40	Zaburzenia lękowe w postaci fobii	813	459	1 272	<0,1	
F41	Inne zaburzenia lękowe	24 956	11 510	36 466	1,4	
F42	Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (nerwica natręctw)	906	776	1 682	0,1	
F43	Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne	25 622	10 281	35 903	1,4	
F44	Zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)	192	73	265	<0,1	
F45	Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną (somatoform disorders)	2 268	1 041	3 309	0,1	
F48	Inne zaburzenia nerwicowe	13 766	7 719	21 485	0,8	
F50-F59	Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi	4 557	3 496	8 053	0,3	
F50	Zaburzenia odżywiania	604	73	677	<0,1	
F51	Nieorganiczne zaburzenia snu	3 797	2 858	6 655	0,3	
F52	Dysfunkcja seksualna nie spowodowana zaburzeniem organicznym ani chorobą somatyczną	40	515	555	<0,1	
F53	Zaburzenia psychiczne związane z porodem, nie sklasyfikowane gdzie indziej	66	3	69	<0,1	
F54	Czynniki psychologiczne i behawioralne związane z zaburzeniami lub chorobami klasyfikowanymi w innych rozdziałach	30	21	51	<0,1	
F55	Nadużywanie substancji nie powodujących uzależnienia	10	16	26	<0,1	
F59	Nieokreślone zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi	10	10	20	<0,1	
F60-F69	Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych	4 030	3 261	7 291	0,3	
F60	Specyficzne zaburzenia osobowości	2 847	1 660	4 507	0,2	
F61	Zaburzenia osobowości mieszane i inne	757	518	1 275	<0,1	
F62	Trwałe zmiany osobowości nie wynikające z uszkodzenia ani z choroby mózgu	17	10	27	<0,1	
F63	Zaburzenia nawyków i popędów (impulsów)	179	745	924	<0,1	
F64	Zaburzenia identyfikacji płciowej	101	82	183	<0,1	
F65	Zaburzenia preferencji seksualnych	1	50	51	<0,1	
F66	Zaburzenia psychologiczne i zaburzenia zachowania związane z rozwojem i orientacją seksualną	15	19	34	<0,1	
F68	Inne zaburzenia osobowości i zachowania u dorosłych	49	90	139	<0,1	
F69	Zaburzenia osobowości i zachowania u dorosłych, nie określone	64	87	151	<0,1	
F70-F79	Upośledzenie umysłowe	3 575	4 700	8 275	0,3	
F70	Upośledzenie umysłowe lekkie	1 115	1 291	2 406	0,1	
F71	Upośledzenie umysłowe umiarkowane	1 307	1 901	3 208	0,1	
F72	Upośledzenie umysłowe znaczne	625	939	1 564	0,1	
F73	Upośledzenie umysłowe głębokie	376	381	757	<0,1	
F78	Inne upośledzenie umysłowe	63	80	143	<0,1	
F79	Upośledzenie umysłowe, nie określone	89	108	197	<0,1	
F80-F89	Zaburzenia rozwoju psychologicznego	554	1 273	1 827	0,1	
F80	Specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka	139	173	312	<0,1	
F81	Specyficzne zaburzenia rozwoju umiejętności szkolnych	11	12	23	<0,1	
F82	Specyficzne zaburzenie rozwoju funkcji motorycznych	7	13	20	<0,1	
F83	Mieszane specyficzne zaburzenia rozwojowe	8	13	21	<0,1	
F84	Całościowe zaburzenia rozwojowe	366	1 043	1 409	0,1	
F88	Inne zaburzenia rozwoju psychicznego (psychologicznego)	11	4	15	<0,1	
F89	Zaburzenie rozwoju psychicznego (psychologicznego), nie określone	12	15	27	<0,1	
F90-F98	Zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym	1 099	1 224	2 323	0,1	
F90	Zaburzenia hiperkinetyczne (zespoły nadpobudliwości ruchowej)	86	192	278	<0,1	
F91	Zaburzenia zachowania	268	481	749	<0,1	
F92	Mieszane zaburzenia zachowania i emocji	396	247	643	<0,1	
F93	Zaburzenia emocjonalne rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie	140	62	202	<0,1	
F94	Zaburzenia funkcjonowania społecznego rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym	14	14	28	<0,1	
F95	Tiki	79	129	208	<0,1	
F98	Inne zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym	116	99	215	<0,1	
F99	Zaburzenie psychiczne, inaczej nie określone	1 819	2 070	3 889	0,2	
Razem	132 064	104 585	236 649	--	
* % populacji - rozpowszechnienie obliczone na podstawie liczby rozpoznań oraz mieszkańców województwa - kobiet w wieku 18-59 lat oraz mężczyzn w wieku 18-64 lata (2 564 231 osób w 2021 r. wg GUS)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.
	
Tab. X. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe.
Kod ICD-10	Nazwa rozpoznania	grupa wiekowa	
		18-29	30-39	40-49	50-64**	razem	
		liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	liczba	% pop.*	
F41	Inne zaburzenia lękowe	7 523	1,5	8 205	1,2	10 820	1,6	9 918	1,4	36 466	1,4	
F43	Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne	6 811	1,3	9 755	1,5	11 066	1,6	8 271	1,2	35 903	1,4	
F10	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu	2 118	0,4	7 030	1,1	8 761	1,3	7 993	1,1	25 902	1,0	
F48	Inne zaburzenia nerwicowe	3 390	0,7	4 941	0,7	6 848	1,0	6 306	0,9	21 485	0,8	
F32	Epizod depresyjny	4 614	0,9	4 425	0,7	5 680	0,8	5 834	0,8	20 553	0,8	
F33	Zaburzenia depresyjne nawracające	2 156	0,4	2 851	0,4	4 511	0,7	6 008	0,9	15 526	0,6	
F20	Schizofrenia	1 601	0,3	3 070	0,5	3 837	0,6	4 081	0,6	12 589	0,5	
F51	Nieorganiczne zaburzenia snu	648	0,1	1 176	0,2	1 975	0,3	2 856	0,4	6 655	0,3	
F06	Inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu i chorobą somatyczną	357	0,1	715	0,1	1 311	0,2	3 712	0,5	6 095	0,2	
F19	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane naprzemiennym przyjmowaniem środków wyżej wymienionych (F10-F18) i inne	2 381	0,5	2 175	0,3	834	0,1	272	0,0	5 662	0,2	
F60	Specyficzne zaburzenia osobowości	2 148	0,4	1 122	0,2	823	0,1	414	0,1	4 507	0,2	
F31	Zaburzenia afektywne dwubiegunowe	1 015	0,2	875	0,1	1 082	0,2	1 353	0,2	4 325	0,2	
F99	Zaburzenie psychiczne, inaczej nie określone	1 212	0,2	1 057	0,2	888	0,1	732	0,1	3 889	0,2	
F45	Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną (somatoform disorders)	553	0,1	823	0,1	1 018	0,1	915	0,1	3 309	0,1	
F71	Upośledzenie umysłowe umiarkowane	977	0,2	935	0,1	685	0,1	611	0,1	3 208	0,1	
F70	Upośledzenie umysłowe lekkie	699	0,1	632	0,1	616	0,1	459	0,1	2 406	0,1	
F38	Inne zaburzenia nastroju (afektywne)	440	0,1	403	0,1	503	0,1	636	0,1	1 982	0,1	
F07	Zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą, uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu	181	0,0	285	0,0	467	0,1	983	0,1	1 916	0,1	
F42	Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (nerwica natręctw)	631	0,1	478	0,1	349	0,1	224	0,0	1 682	0,1	
F72	Upośledzenie umysłowe znaczne	475	0,1	438	0,1	362	0,1	289	0,0	1 564	0,1	
F34	Uporczywe zaburzenia nastroju (afektywne)	282	0,1	303	0,0	349	0,1	586	0,1	1 520	0,1	
F84	Całościowe zaburzenia rozwojowe	1 241	0,2	131	0,0	34	0,0	3	0,0	1 409	0,1	
-	Pozostałe rozpoznania z grupy F00-F99	5 978	1,2	3 977	0,6	3 759	0,5	4 382	0,6	18 096	0,7	
Razem	47 431	9,3	55 802	8,4	66 578	9,7	66 838	9,5	236 649	9,2	
* % populacji - rozpowszechnienie obliczone na podstawie liczby rozpoznań oraz liczby mieszkańców województwa w wieku aktywności zawodowej w poszczególnych grupach wiekowych (w 2021 r. wg GUS)
** kobiety w wieku 50-59 oraz mężczyźni w wieku 50-64
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.

Tab. XI. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z wybranych rodzajów i zakresów świadczeń zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe i płeć.
Rodzaj i zakres świadczeń
	Liczba pacjentów	Liczba udzielonych świadczeń	Liczba świadczeń na pacjenta	
	M	K	razem			
Podstawowa opieka zdrowotna	31 512	46 300	77 812	136 980	1,8	
Świadczenia lekarza POZ	31 511	46 293	77 804	136 972	1,8	
Świadczenia pielęgniarki POZ	1	7	8	8	1,0	
Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień	43 126	57 361	100 487	602 628	6,0	
Świadczenia psychiatryczne ambulatoryjne dla dorosłych	30 783	45 289	76 072	431 211	5,7	
Leczenie nerwic	1 254	3 661	4 915	22 250	4,5	
Świadczenia psychologiczne	346	955	1 301	7 421	5,7	
Świadczenia dzienne psychiatryczne dla dorosłych	969	1 079	2 048	44 496	21,7	
Świadczenia dzienne psychiatryczne rehabilitacyjne dla dorosłych	143	137	280	5 727	20,5	
Świadczenia dzienne leczenia zaburzeń nerwicowych	824	973	1 797	38 859	21,6	
Świadczenia dla osób z zaburzeniami psychicznymi w hostelu	20	5	25	143	5,7	
Leczenie środowiskowe (domowe)	1 017	1 389	2 406	17 191	7,1	
Świadczenia psychiatryczne dla dorosłych	4 646	2 543	7 189	20 438	2,8	
Świadczenia rehabilitacji psychiatrycznej	254	101	355	1 956	5,5	
Leczenie zaburzeń nerwicowych dla dorosłych	832	241	1 073	2 222	2,1	
Świadczenia psychiatryczne dla chorych somatycznie	196	116	312	662	2,1	
Świadczenia psychiatryczne dla przewlekle chorych	33	16	49	992	20,2	
Świadczenia w izbie przyjęć szpitala (ryczałt dobowy)	1 433	772	2 205	2 587	1,2	
Świadczenia opiekuńczo-lecznicze psychiatryczne dla dorosłych	376	84	460	6 473	14,1	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych ze Śląskiego OW NFZ.

Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania w świetle danych ZUS
	Koszty związane z absenteizmem stanowią istotne obciążenie systemu zabezpieczeń społecznych. Doniosłość znaczenia rosnącego rozpowszechnienia zaburzeń i chorób psychicznych dla zdrowia publicznego, systemu gospodarczego kraju oraz systemu zabezpieczenia społecznego odzwierciedlona jest w danych dotyczących wydatków Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) na świadczenia związane z niezdolnością do pracy. Grupami chorobowymi generującymi najwyższe wydatki w strukturze wydatków ogółem na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy w 2021 r. w Polsce były zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania (16,7% ogółu wydatków), choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej (14,5%), choroby związane z okresem ciąży, porodu i połogu (12,5%), urazy, zatrucia i inne określone skutki działania czynników zewnętrznych (12,2%), choroby układu oddechowego (8,2%), układu krążenia (8%) oraz układu nerwowego (7,7%). Wszystkie wyżej wymienione grupy chorobowe były przyczyną ok. 80% wydatków poniesionych w związku z niezdolnością do pracy. W przypadku województwa śląskiego najwyższe wydatki generowały choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej (15,6% ogółu; wartość wyższa od ogólnokrajowej) oraz zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania (14% ogółu). Wydatki z ubezpieczeń społecznych na świadczenia związane z niezdolnością do pracy z powodu omawianej grupy schorzeń (F00-F99) w roku 2021 wyniosły w województwie śląskim ponad 869,9 mln. zł, w tym ok. 52% dotyczyło mężczyzn (ok. 453,1 mln. zł), a ok. 48% - kobiet (ok. 416,8 mln. zł). Należy również podkreślić, że analiza wydatków w 2021 r. na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy w poszczególnych województwach wskazuje wyraźnie, że najwyższe wydatki zostały poniesione w województwie śląskim – 13,9% ogółu wydatków. Kolejne miejsce w rankingu zajęło województwo mazowieckie (12,4%) oraz wielkopolskie (10,5%). Ponadto w populacji mężczyzn najwyższy udział wydatków odnotowano również w województwie śląskim (15,3%), natomiast w populacji kobiet najwyższy ich udział wystąpił w województwie mazowieckim – 13,5%. W tym rankingu województwo śląskie zajmuje 2 miejsce z wartością na poziomie 12,5%. Przeciętne wydatki na 1 osobę, w związku z niezdolnością do pracy z powodu chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, wyniosły w skali kraju ok. 295 zł; w województwie śląskim było to ok. 275 zł (12 najwyższa wartość w kraju).
	W rankingu 30 jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy w grupie F00-F99 i jednocześnie stanowiących 97,9% ogółu wydatków ponoszonych z tego powodu przez ZUS w województwie śląskim w roku 2021 pierwsze trzy miejsca zajmują: schizofrenia (F20), reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne (F43) oraz inne niż fobia zaburzenia lękowe (F41) – łącznie choroby te odpowiadają za ok. 41% ogółu wydatków. Pięć jednostek chorobowych spośród wszystkich uwzględnionych w kryteriach kwalifikacji do udziału w RPZ znajduje się wśród pierwszych 10 pozycji w rankingu, generując wysokie koszty pośrednie (F43, F41, F32, F33, F31). Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli XII.

Tab. XII. Ranking jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy w grupie F00-F99 w województwie śląskim w roku 2021 w podziale na płeć.
Lp.	Rozpoznanie wg ICD-10	Wysokość wydatków (w tys. zł)	
		ogółem	mężczyźni	kobiety	
1	F20	Schizofrenia	141 070,1	84 642,1	56 428,0	
2	F43	Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne	130 018,4	48 331,8	81 686,7	
3	F41	Inne zaburzenia lękowe	85 433,6	27 474,4	57 959,2	
4	F71	Upośledzenie umysłowe umiarkowane	84 256,0	47 507,8	36 748,2	
5	F32	Epizod depresyjny	80 068,9	28 201,5	51 867,5	
6	F33	Zaburzenia depresyjne nawracające	51 485,5	20 319,5	31 166,1	
7	F06	Inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu i chorobą somatyczną	44 565,6	34 121,4	10 444,1	
8	F72	Upośledzenie umysłowe znaczne	34 875,6	19 534,0	15 341,6	
9	F07	Zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą, uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu	31 900,7	26 510,2	5 390,5	
10	F31	Zaburzenia afektywne dwubiegunowe	25 087,2	11 927,7	13 159,5	
11	F10	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu	22 709,7	19 046,3	3 663,4	
12	F70	Upośledzenie umysłowe lekkie	17 340,9	9 228,0	8 112,9	
13	F48	Inne zaburzenia nerwicowe	13 010,3	5 105,0	7 905,3	
14	F84	Całościowe zaburzenia rozwojowe	12 162,5	9 513,9	2 648,6	
15	F73	Upośledzenie umysłowe głębokie	9 557,7	5 387,8	4 169,9	
16	F25	Zaburzenia schizoafektywne	9 476,2	4 781,0	4 695,2	
17	F60	Specyficzne zaburzenia osobowości	7 472,6	3 770,2	3 702,4	
18	F22	Uporczywe zaburzenia urojeniowe	7 219,7	4 757,3	2 462,4	
19	F21	Zaburzenie typu schizofrenii (schizotypowe)	5 678,0	4 122,7	1 555,3	
20	F42	Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (nerwica natręctw)	5 617,9	3 307,6	2 310,3	
21	F45	Zaburzenia występujące pod postacią somatyczna (somatoform disorders)	5 394,4	2 068,6	3 325,8	
22	F19	Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane naprzemiennym przyjmowaniem środków wyżej wymienionych (F10-F18) i innych środków psychoaktywnych	5 139,5	4 422,5	717,0	
23	F34	Uporczywe zaburzenia nastroju (afektywne)	4 532,6	2 192,1	2 340,5	
24	F38	Inne zaburzenia nastroju (afektywne)	3 977,2	2 235,4	1 741,8	
25	F23	Ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne	3 414,8	2 027,0	1 387,8	
26	F79	Upośledzenie umysłowe, nie określone	2 835,1	1 645,7	1 189,4	
27	F03	Otępienie bliżej nieokreślone	2 543,6	1 788,6	755,0	
28	F61	Zaburzenia osobowości mieszane i inne	1 840,9	843,7	997,2	
29	F39	Zaburzenia nastroju (afektywne), nie określone	1 820,3	1 064,9	755,4	
30	F40	Zaburzenia lękowe w postaci fobii	1 342,5	805,1	537,4	
--	F00-F99	Ogółem wszystkie rozpoznania	869 915,3	453 148,0	416 767,3	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych z ZUS.

	Obraz sytuacji epidemiologicznej w zakresie chorób psychicznych i zaburzeń zachowania dopełniają dane dotyczące liczby zgonów z powodu tych schorzeń, a także dane dotyczące liczby samobójstw, będących najczęściej konsekwencją problemów psychicznych. Współczynnik umieralności z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w województwie śląskim w roku 2021 osiągnął wartość 6,9/100 tys. ludności – była to najniższa wartość w kraju (rycina 1). Z kolei wskaźnik samobójstw na 10 tys. ludności osiągnął w roku 2021 w województwie śląskim wartość zbliżoną do obserwowanej dla Polski – odpowiednio 1,0/10 tys. mieszkańców oraz 1,2/10 tys. (rycina 2).

Ryc. 1. Liczba samobójstw na 10 tys. mieszkańców w Polsce i poszczególnych województwach w roku 2021.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.

Ryc. 2. Liczba zgonów z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania na 100 tys. ludności w Polsce i poszczególnych województwach w roku 2021.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.

2.3. Dostępność zasobów ochrony zdrowia
	W województwie śląskim w podmiotach wykonujących działalność leczniczą w roku 2021 ogółem zatrudnionych było 11 120 lekarzy, co daje wartość wskaźnika 25 na każde 10 tys. ludności. Sytuacja w województwie jest pod tym względem nieco lepsza, niż w przypadku średniej dla całej Polski, gdzie na 10 tys. ludności przypada 24,5 lekarzy. Całkowita liczba pracujących pielęgniarek w województwie na koniec roku 2021 wynosiła 23 402, co oznacza, że wskaźnik na każde 10 tys. mieszkańców wynosił 52,5. Także pod tym względem sytuacja w województwie jest lepsza, niż średnia dla całego kraju, gdzie liczba pielęgniarek na 10 tys. ludności wynosiła w omawianym czasie 47,4. W ogólnej liczbie lekarzy w województwie zatrudnionych było na koniec 2021 roku 276 lekarzy specjalistów w dziedzinie psychiatrii. Na terenie województwa w roku 2021 w podmiotach leczniczych pracowało także 1 700 psychologów oraz 233 terapeutów zajęciowych.
	Sektor lecznictwa stacjonarnego w opiece psychiatrycznej w województwie śląskim to łącznie 26 podmiotów, w tym 8 szpitali psychiatrycznych, 6 ośrodków lecznictwa odwykowego, 8 ośrodków rehabilitacyjnych dla osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych. Podmioty te łącznie dysponują 2 654 łóżkami, w związku z czym na 10 tys. ludności przypada 44,1 łóżek szpitalnych (wykorzystanie infrastruktury na poziomie 78,5%). 
	Placówki lecznictwa ambulatoryjnego w roku 2021 w województwie śląskim udzieliły osobom z zaburzeniami psychicznymi i zaburzeniami zachowania łącznie ponad 1 334,16 tys. porad, w tym 810,2 tys. w poradni zdrowia psychicznego (60,7%), 277,3 tys. w poradni odwykowej/alkoholowej (20,8%), 27,9 tys. w poradni profilaktyki, leczenia i rehabilitacji osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych (2,1%) oraz 125,3 tys. w poradni psychologicznej (9,4%). Spośród wszystkich udzielonych porad ok. 625 tys. stanowiły porady lekarskie (46,9%), ok. 334 tys. – porady psychologiczne (25,1%), natomiast ok. 375 tys. porady innego terapeuty (28%). 
	Z uwagi na fakt, że RPZ obejmował będzie działania w obszarze rehabilitacji leczniczej ułatwiającej powroty do pracy i utrzymanie zatrudnienia w województwie śląskim, poniżej przedstawiono dane dotyczące liczby podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień, w zakresach dotyczących rehabilitacji, a także czas oczekiwania na te świadczenia. Zgodnie ze stanem na styczeń 2023 r. mieszkańcy mogą korzystać ze świadczeń dziennych psychiatrycznych rehabilitacyjnych dla dorosłych w 5 podmiotach na terenie województwa śląskiego, w przypadku świadczeń rehabilitacji psychiatrycznej – są to 4 podmioty. W obu przypadkach ww. świadczeń w przypadkach pilnych, według danych NFZ, pacjenci nie oczekują w kolejce na świadczenie, natomiast w przypadkach stabilnych, średni czas oczekiwania wynosi ok. 22 dni. Dane wskazujące na niewielką liczbę osób w kolejkach oczekujących na ww. świadczenia mogą świadczyć o niedocenianej roli rehabilitacji psychiatrycznej w systemie opieki psychiatrycznej.  Szczegółowych danych dostarcza tabela XIII.

Tab. XIII. Liczba podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień w wybranych zakresach oraz czas oczekiwania na te świadczenia w podziale na przypadek pilny oraz stabilny.
Nazwa świadczenia	Liczba podmiotów 
posiadających umowę	Przypadek pilny	Przypadek stabilny	
		Średni czas oczekiwania
w dniach	Liczba osób oczekujących	Średni czas oczekiwania
w dniach	Liczba osób oczekujących	
Świadczenia dzienne psychiatryczne rehabilitacyjne dla dorosłych	5	1	0	22	14	
Świadczenia rehabilitacji psychiatrycznej	4	0	0	22	9	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych pozyskanych z NFZ.
3. Opis obecnego postępowania
	Osobom cierpiącym na choroby psychiczne i zaburzenia zachowania przysługuje prawo do korzystania ze świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej oraz opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, w ramach finansowania ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia. Podkreślenia wymaga fakt, że omawianej grupie pacjentów należy zapewnić dostęp nie tylko do świadczeń diagnostycznych i terapeutycznych. Niezwykle istotnym elementem kompleksowej opieki zdrowotnej jest także rehabilitacja psychiatryczna, definiowana jako system skoordynowanych działań mających na celu wyposażenie chorego z zaburzeniami psychicznymi w umiejętności fizyczne, intelektualne i emocjonalne potrzebne do życia, uczenia się i pracy w społeczności, przy możliwie najmniejszym wsparciu ze strony osób i instytucji zawodowo zajmujących się pomaganiem.
	Świadczenia gwarantowane w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień realizowane są w warunkach ambulatoryjnych, dziennych oraz stacjonarnych. Chorzy korzystający ze świadczeń ambulatoryjnych mają zagwarantowane świadczenia terapeutyczne, niezbędne badania diagnostyczne oraz leki niezbędne w stanach nagłych. Ponadto w ramach tego zakresu świadczeń gwarantuje się także działania edukacyjno-konsultacyjne dla rodzin pacjentów. W ramach świadczeń realizowanych w warunkach dziennych pacjent ma dostęp do świadczeń terapeutycznych, niezbędnych badań diagnostycznych, programów terapeutycznych, leków oraz wyżywienia. Członkowie rodziny pacjenta także w tym przypadku mogą korzystać z działań edukacyjno-konsultacyjnych. Pacjenci korzystający z usług w warunkach stacjonarnych mają dostęp do wszystkich ww. świadczeń, a także dodatkowo do wyrobów medycznych oraz konsultacji specjalistycznych. Szczegółowy zakres świadczeń przysługujących pacjentom z omawianą grupą zaburzeń przedstawiono w tabeli XIV.

Tab. XIV. Świadczenia gwarantowane w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnień, kierowane do pacjentów z zaburzeniami nerwicowymi, związanymi ze stresem i pod postacią somatyczną lub zaburzeniami nastroju [afektywnymi]
Zakres świadczenia	Opis	
		
Świadczenia w trybie ambulatoryjnym i leczenia środowiskowego	
Świadczenia psychiatryczne
ambulatoryjne dla dorosłych	Porady, wizyty domowe lub środowiskowe oraz
sesje psychoterapii, w tym:
- porada lekarska diagnostyczna, terapeutyczna, kontrolna
- porada psychologiczna
- porada psychologiczna diagnostyczna
- sesja psychoterapii indywidualnej, grupowej, rodzinnej
- sesja wsparcia psychospołecznego
- wizyta, porada domowa lub środowiskowa	
Leczenie nerwic	Porady lub sesje psychoterapii, w tym:
- porada lekarska diagnostyczna, terapeutyczna, kontrolna
- porada psychologiczna
- porada psychologiczna diagnostyczna
- sesja psychoterapii indywidualnej, grupowej, rodzinnej
- sesja wsparcia psychospołecznego	
Świadczenia seksuologiczne i patologii współżycia	Porady lub sesje psychoterapii, w tym:
- porada lekarska diagnostyczna, terapeutyczna, kontrolna
- porada psychologiczna
- porada psychologiczna diagnostyczna
- sesja psychoterapii indywidualnej, grupowej, rodzinnej
- sesja wsparcia psychospołecznego	
Świadczenia psychologiczne	Porady lub sesje psychoterapii, w tym:
- porada lekarska diagnostyczna, terapeutyczna, kontrolna
- porada psychologiczna
- porada psychologiczna diagnostyczna
- sesja psychoterapii indywidualnej, grupowej, rodzinnej
- sesja wsparcia psychospołecznego	
Leczenie środowiskowe (domowe)	Porady, wizyty domowe lub środowiskowe, sesje psychoterapii, udzielane w środowisku zamieszkania, ujęte w kompleksowy program terapeutyczny, w tym:
- porada lekarska diagnostyczna, terapeutyczna, kontrolna
- porada psychologiczna
- porada psychologiczna diagnostyczna
- wizyta, porada domowa lub środowiskowa
- wizyta osoby prowadzącej terapię środowiskową,
- sesja wsparcia psychospołecznego
- sesja psychoterapii indywidualnej, grupowej, rodzinnej	
Świadczenia w trybie dziennym	
Świadczenia dzienne
psychiatryczne dla dorosłych	Diagnostyka, leczenie oraz wczesna rehabilitacja osób dorosłych z zaburzeniami psychicznymi, w tym psychotycznymi.	
Świadczenia dzienne
psychiatryczne rehabilitacyjne 
dla dorosłych	Rehabilitacja osób z zaburzeniami psychicznymi, w szczególności psychotycznymi, ze znacznymi, zagrażającymi lub utrwalonymi zaburzeniami funkcjonowania życiowego. Działania konsultacyjno–edukacyjne dla rodzin osób z zaburzeniami psychicznymi.	
Świadczenia dzienne
psychiatryczne geriatryczne	Diagnostyka, leczenie i rehabilitacja osób z zaburzeniami psychicznymi powyżej 60 roku życia	
Świadczenia dzienne leczenia
zaburzeń nerwicowych	Diagnostyka i leczenie osób z zaburzeniami nerwicowymi, zaburzeniami osobowości i zachowania dorosłych.	
Świadczenia w trybie stacjonarnym	
Świadczenia psychiatryczne 
dla dorosłych	Diagnostyka i leczenie osób dorosłych z zaburzeniami psychicznymi, w szczególności psychotycznymi	
Świadczenia psychiatryczne 
dla chorych somatycznie	Diagnostyka i leczenie osób dorosłych z zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza psychotycznymi, u których jest konieczna jednoczesna diagnostyka i leczenie towarzyszących schorzeń somatycznych lub leczenie gruźlicy oraz innych towarzyszących chorób zakaźnych	
Świadczenia dla osób 
z zaburzeniami psychicznymi udzielane w miejscu chronionego zakwaterowania	Profilowane programy psychoterapeutyczne rehabilitacyjne w celu poprawy codziennego funkcjonowania oraz przywrócenia podstawowych umiejętności społecznych	
Świadczenia psychiatryczne 
dla przewlekle chorych	Leczenie chorych na przewlekłe lub oporne na terapię zaburzenia psychiczne, w szczególności psychotyczne	
Świadczenia psychogeriatryczne	Diagnostyka i leczenie osób z zaburzeniami psychicznymi, w szczególności zaburzeniami procesów poznawczych, zwykle powyżej 60 roku życia	
Świadczenia rehabilitacji psychiatrycznej	Wczesna lub późna rehabilitacja osób dorosłych z zaburzeniami psychicznymi, w szczególności psychotycznymi, leczonych z powodu utrwalonych zaburzeń funkcjonowania życiowego lub znacznego ryzyka powstania takich zaburzeń	
Świadczenia opiekuńczo–lecznicze psychiatryczne 
dla dorosłych	Pielęgnacja i rehabilitacja oraz leczenie chorych ze znacznymi i utrwalonymi zaburzeniami zachowania, którym nie można zapewnić opieki w innych warunkach	
Świadczenia pielęgnacyjno–opiekuńcze psychiatryczne	Opieka, pielęgnacja i rehabilitacja oraz leczenie chorych ze znacznymi i utrwalonymi zaburzeniami zachowania, którym nie można zapewnić opieki w innych warunkach	
Świadczenia w opiece domowej lub rodzinnej	Długotrwały program rehabilitacyjny dla osób z przewlekłymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza psychotycznymi, oraz ze znacznym stopniem nieprzystosowania, polegający na ich umieszczeniu w warunkach domowych pod opieką wybranych rodzin i pod nadzorem szpitala	
Leczenie zaburzeń nerwicowych	Diagnostyka i leczenie osób z zaburzeniami nerwicowymi, osobowości i zachowania	
Świadczenia stacjonarne w izbie przyjęć	Udzielane całodobowo w trybie nagłym, w tym świadczenia diagnostyczno–terapeutyczne, niezakończone hospitalizacją w oddziale lub pobytem w ośrodku lub zakładzie.	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień [Dz.U. 2019 poz. 1285 z późn. zm.].

	Ponadto dla pacjentów z zaburzeniami psychicznymi w ramach opieki psychiatrycznej mogą być realizowane turnusy rehabilitacyjne w warunkach stacjonarnych psychiatrycznych, dziennych psychiatrycznych, a także ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (nie częściej niż raz na 12 miesięcy). 
	O randze problemu zaburzeń psychicznych w Polsce świadczy regulacja kwestii związanych z ochroną zdrowia psychicznego na poziomie ustawowym. Zgodnie z Ustawą z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, za ochronę zdrowia psychicznego odpowiedzialne są organy władzy rządowej i samorządowej, a także instytucje do tego powołane. Ochrona zdrowia psychicznego obejmuje m.in. promocję zdrowia psychicznego, zapobieganie zaburzeniom psychicznym, zapewnienie osobom z zaburzeniami psychicznymi wielostronnej i powszechnie dostępnej opieki zdrowotnej oraz innych form opieki i pomocy niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym i społecznym, a także kształtowanie wobec osób z zaburzeniami psychicznymi właściwych postaw społecznych, zwłaszcza zrozumienia, tolerancji, życzliwości oraz przeciwdziałania ich dyskryminacji. 
	Uwagę na problem zaburzeń psychicznych zwraca także podstawowy dokument strategiczny w obszarze zdrowia publicznego – tj. Narodowy Program Zdrowia na lata 2021-2025 (NPZ). Omawiane problemy skupione zostały w celu operacyjnym 3 pn. „Promocja zdrowia psychicznego”. W ramach działań ukierunkowanych na zdrowie psychiczne realizowany będzie niebawem Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2023-2030, którego projekt jest na etapie konsultacji publicznych. 
	Ważnym działaniem w ramach poprzedniej edycji Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego było przygotowanie, we współpracy z towarzystwami naukowymi oraz podmiotami uczestniczącymi w ochronie zdrowia psychicznego, standardów opieki lub rekomendacji postępowania medycznego w ramach Centrów Zdrowia Psychicznego (CZP), które zobowiązane są realizować środowiskową opiekę psychiatryczną. Centrum Zdrowia Psychicznego jest ośrodkiem pomocy dorosłym pacjentom z rozpoznaniami psychiatrycznymi. Strukturę CZP współtworzą: poradnia zdrowia psychicznego, oddział dzienny, łóżka kryzysowe na wypadek, gdyby konieczną formą pomocy była hospitalizacja, oraz zespół leczenia domowego. Do głównych założeń CZP należą: zintegrowana płatność w formie ryczałtu na populację, integracja form opieki, koordynacja pomocy, zmiana roli opieki szpitalnej na interwencję pomocniczą. Zwiększona dostępność do świadczeń w tej formie opieki umożliwia szybką i pozytywnie rokującą interwencję. Część świadczeń mogą realizować, poza lekarzami, inni specjaliści. Zindywidualizowane podejście do pacjenta zwiększa szansę na kontynuację leczenia przez pacjentów oraz stosowanie się do zaleceń. Również bliskie pacjentom osoby mogą skorzystać z pomocy psychologicznej i psychoedukacji.
	Zgodnie z wnioskami płynącymi z aktualnych Map Potrzeb Zdrowotnych obecny system ochrony zdrowia w zakresie opieki psychiatrycznej nie funkcjonuje poprawnie i nie jest dopasowany do rzeczywistych potrzeb pacjentów. W 2019 r. ze świadczeń w opiece psychiatrycznej i leczenia uzależnień skorzystało łącznie 1,7 mln pacjentów (91% stanowiły osoby dorosłe). W przypadku opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień znaczny udział posiada sektor usług prywatnych. Na brak zgłaszalności lub kontynuacji procesu leczenia w opiece zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych może mieć również wpływ stygmatyzacja społeczna. Z tego względu wartości chorobowości szpitalnej w publicznej opiece zdrowotnej mogą różnić się od rzeczywistych, a epidemiologia pod względem zaburzeń psychicznych pozostaje dalej na etapie badań.

4. Uzasadnienie potrzeby wdrożenia regionalnego programu polityki zdrowotnej
	Konsekwencje chorób psychicznych i zaburzeń zachowania istotnie wpływają na obniżenie sprawności psychicznej jednostek, w tym możliwości podejmowania zatrudnienia oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności życia codziennego. Interwencje zaplanowane w ramach regionalnego programu polityki zdrowotnej mogą stanowić istotny element zapobiegania niepełnosprawności oraz wykluczeniu z rynku pracy mieszkańców województwa śląskiego dotkniętych problemem ww. grupy chorób. Podejmowanie tego rodzaju działań uzasadnione jest danymi epidemiologicznymi oraz finansowymi. Wyboru jednostek chorobowych, uwzględnionych w niniejszym regionalnym programie polityki zdrowotnej, dokonano na podstawie wniosków płynących z analizy problemu zdrowotnego, zgodnie z którymi rozpowszechnienie zaburzeń nerwicowych i zaburzeń nastroju jest znacznie wyższe, niż ma to miejsce chociażby w przypadku zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych. Co więcej, należy podkreślić, że zaburzenia psychiczne, w tym szczególnie zaburzenia nerwicowe i zaburzenia nastroju, wiążą się z ponoszeniem wysokich nakładów finansowych nie tylko na świadczenia zdrowotne, ale także na świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Choroby psychiczne i zaburzenia zachowania w województwie śląskim są drugą grupą chorobową generującą najwyższe wydatki w strukturze wydatków ogółem na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy (14% ogółu wydatków).
	Uzyskanie poprawy sprawności psychicznej i społecznej, a także możliwości podejmowania lub kontynuowania aktywności zawodowej oraz czynnego uczestnictwa w życiu społecznym pacjentom z problemem zaburzeń psychicznych, możliwe jest dzięki podejmowaniu kompleksowych działań rehabilitacyjnych. Istotną przeszkodę w osiągnięciu pełnych rezultatów rehabilitacji medycznej stanowi bardzo niski odsetek pacjentów z rozpoznaniem chorób w obrębie ww. grupy, korzystających ze świadczeń rehabilitacji psychiatrycznej. Relacja osób korzystających z tego rodzaju świadczeń finansowanych w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, w odniesieniu do wszystkich osób leczonych z tego tytułu, wynosi mniej niż 0,36%. Dane te wskazują na istnienie wyraźnie zauważalnego deficytu w zakresie świadczeń rehabilitacyjnych dla osób z omawianymi problemami zdrowotnymi, zamieszkującymi obszar województwa śląskiego. 
	Problem zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania znajduje swoje odzwierciedlenie także na rynku pracy. Grupa tych jednostek chorobowych stanowi ok. 10,5% ogółu przyczyn łącznej liczby dni absencji chorobowej rocznie. Obserwowana sytuacja wiąże się z ponoszeniem znacznych nakładów finansowych na świadczenia z ubezpieczenia społecznego związane z niezdolnością do pracy. Reakcja na ciężki stres (F43), inne niż fobia zaburzenia lękowe (F41), epizody depresyjne (F32), zaburzenia depresyjne nawracające (F33) oraz zaburzenia afektywne dwubiegunowe (F31) znajdują się wśród 10 jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy – łącznie 42,8% ogółu wydatków. Wskazane wyżej dane stanowią bezsprzeczne uzasadnienie dla realizacji działań w ramach zaplanowanego RPZ.

Komplementarność planowanego RPZ z działaniami podejmowanymi na poziomie krajowym
	Działania możliwe do realizacji w regionalnym programie polityki zdrowotnej wpisują się w następujące krajowe dokumenty strategiczne w zakresie ochrony zdrowia:
1.	Strategia Zdrowa Przyszłość Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.: Obszar Pacjent Cel 1.4 [Zdrowie publiczne] Rozwój profilaktyki, skuteczna promocja zdrowia i postaw prozdrowotnych; 
2.	Priorytety zdrowotne określone Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie priorytetów zdrowotnych: 
•	priorytet 5: zapobieganie, leczenie i rehabilitacja zaburzeń psychicznych;
3.	Narodowy Program Zdrowia na lata 2021-2025: 
•	cel operacyjny 3: Promocja zdrowia psychicznego;
4.	Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2023-2030 (projekt);
5.	Mapy Potrzeb Zdrowotnych  na okres 2022-2026: rekomendowane kierunki działań na terenie województwa śląskiego - obszar rehabilitacja medyczna: 8.1. Poprawa dostępności do świadczeń rehabilitacyjnych, w szczególności w odniesieniu do pacjentów ze wskazaniami klinicznymi do objęcia rehabilitacją w czasie i w zakresie pozwalającym na optymalne wspomaganie procesu leczenia.

Komplementarność planowanego RPZ z działaniami podejmowanymi na poziomie regionalnym
	Działania możliwe do realizacji w planowanym regionalnym programie polityki zdrowotnej wpisują się w następujące regionalne dokumenty strategiczne w zakresie ochrony zdrowia:
1.	Plan transformacji dla województwa śląskiego na lata 2022-2026 - obszar rehabilitacja medyczna: 8.1. Poprawa dostępności do świadczeń rehabilitacyjnych, w szczególności w odniesieniu do pacjentów ze wskazaniami klinicznymi do objęcia rehabilitacją w czasie i w zakresie pozwalającym na optymalne wspomaganie procesu leczenia.
2.	Regionalna Polityka Zdrowia Województwa Śląskiego 2030:
•	Priorytet I „Usługi zdrowotne”: Regionalne programy zdrowotne dotyczące rehabilitacji medycznej,
•	Priorytet II „Zdrowy styl życia”: Opracowanie Regionalnych programów zdrowotnych m.in. w zakresie rehabilitacji osób z zaburzeniami psychicznymi;
3.	Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”:
•	cel operacyjny: B.1. Wysoka jakość usług społecznych, w tym zdrowotnych (Aktywna profilaktyka i zapewnienie kompleksowości usług medycznych, w szczególności w zakresie chorób cywilizacyjnych i wynikających ze zmian demograficznych), 
•	Cel operacyjny: B.2. Aktywny mieszkaniec (Promocja aktywnego i zdrowego stylu życia);
4.	Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027;
5.	Lista Wskaźników Kluczowych EFS+.

II. Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji

1. Cel główny
Uzyskanie poprawy sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającej na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia po zakończeniu działań rehabilitacyjnych, u co najmniej 1 040* uczestników z populacji docelowej kobiet i mężczyzn, dotkniętych problemem chorób i zaburzeń psychicznych, w tym depresji, w wieku od 18 do 59 roku życia w przypadku kobiet oraz od 18 do 64 roku życia w przypadku mężczyzn, aktywnych zawodowo wymagających rehabilitacji medycznej w celu powrotu na rynek pracy bądź utrzymania zatrudnienia, w latach 2024-2027.

2. Cele szczegółowe
1) Uzyskanie poprawy funkcjonowania w obszarze zdrowia psychicznego u co najmniej 20%** uczestników Programu.
2) Uzyskanie poprawy funkcjonowania w obszarze czynności życia codziennego u co najmniej 20%** uczestników Programu.
3) Uzyskanie lub utrzymanie wysokiego poziomu wiedzy w zakresie profilaktyki wtórnej zaburzeń i chorób psychicznych oraz zachowań zdrowotnych u co najmniej 60%** uczestników Programu.
* Wartość docelową przyjęto z uwagi na ograniczone środki finansowe przeznaczone na realizację Programu.
** Wartości docelowe przyjęto biorąc pod uwagę rekomendacje ekspertów, a także doświadczenia z realizacji innych regionalnych programów zdrowotnych

3. Mierniki efektywności realizacji programu polityki zdrowotnej
Tab. XV. Główne mierniki efektywności
Miernik efektywności	Cel	Wartość docelowa	Sposób pomiaru	
Liczba osób, które po zakończeniu działań rehabilitacyjnych uzyskały poprawę sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającą na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia	Cel główny	co najmniej 
1 040	Opinia psychologa dotycząca uzyskania poprawy sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającej na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia po zakończeniu działań rehabilitacyjnych (pozyskana na drugiej konsultacji psychologicznej)	
Odsetek osób, u których doszło do poprawy jakości życia w obszarze zdrowia psychicznego, w związku z otrzymanymi w Programie interwencjami	Cel 1 szczegółowy	co najmniej 
20% 	Wyniki w zakresie funkcjonowania psychologicznego na podstawie pytań z domeny psychologicznej kwestionariusza WHOQOL-100 (różnica pomiędzy wartością deklarowaną przez pacjenta na pierwszej konsultacji psychologicznej oraz drugiej po 2 miesiącach od ukończenia Programu)	
Odsetek osób, u których doszło do poprawy jakości życia w obszarze czynności życia codziennego, w związku z otrzymanymi w Programie interwencjami	Cel 2 szczegółowy	co najmniej 
20%	Wyniki w zakresie niezależności na podstawie pytań z domeny niezależności kwestionariusza WHOQOL-100 (różnica pomiędzy wartością deklarowaną przez pacjenta na pierwszej konsultacji psychologicznej oraz drugiej po 2 miesiącach od ukończenia Programu)	
Odsetek uczestników Programu, u których w post-teście po działaniach edukacyjnych odnotowano wysoki poziom wiedzy	Cel 3 szczegółowy	co najmniej 
60%	Wyniki testu wiedzy
(odsetek post-testów z min. 80% poprawnych odpowiedzi względem wszystkich wypełnionych pre-testów)	

III. Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji, jakie są planowane w ramach programu polityki zdrowotnej
1. Populacja docelowa
	Działania rehabilitacji leczniczej skierowane będą do populacji dorosłych mieszkańców województwa śląskiego w wieku 18 lat i więcej, aktywnych zawodowo, wymagających rehabilitacji medycznej w celu powrotu na rynek pracy bądź utrzymania zatrudnienia, dotkniętych problemem najbardziej rozpowszechnionych chorób i zaburzeń psychicznych.
	Według „Wytycznych dotyczących realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021–2027”, Regionalne Programy Zdrowotne z zakresu rehabilitacji leczniczej ułatwiającej powrót do pracy lub utrzymanie zatrudnienia, realizowane w ramach programów regionalnych, powinny być kierowane do osób pracujących narażonych na opuszczenie rynku pracy z powodu czynników zdrowotnych lub do osób zarejestrowanych jako bezrobotne, potrzebujących świadczeń rehabilitacyjnych w celu podjęcia lub powrotu do zatrudnienia. Za osoby najbardziej narażone na opuszczenie rynku pracy z powodu czynników zdrowotnych uznano grupę osób pracujących w wieku od 18 do 59 roku życia w przypadku kobiet oraz od 18 do 64 roku życia w przypadku mężczyzn. Za osoby najbardziej bliskie powrotowi na rynek pracy, celem podjęcia lub powrotu do zatrudnienia,  w wyniku świadczeń rehabilitacyjnych, w tym przypadku, uznano osoby zarejestrowane jako bezrobotne z tej samej grupy wiekowej.
	Celem dotarcia do populacji z największą niezaspokojoną potrzebą zdrowotną, a także zapobieżenia podwójnemu finansowaniu świadczeń z rodzaju rehabilitacji leczniczej, Programem objęci zostaną pacjenci:
•	z rozpoznaniem zaburzenia nerwicowego, związanego ze stresem i pod postacią somatyczną lub zaburzenia nastroju [afektywnego] (wg ICD-10: F30-F39, F40-F48),
•	korzystający w ciągu 24 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu z ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w sektorze publicznym (finansowanie NFZ) lub prywatnym w związku z ww. rozpoznaniami (m.in. poradnia zdrowia psychicznego, poradnia psychologiczna, centrum zdrowia psychicznego) – weryfikacja na podstawie przedstawionej przez pacjenta dokumentacji medycznej;
•	niekorzystający w ciągu 6 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu ze świadczeń rehabilitacji psychiatrycznej finansowanych ze środków publicznych (przez Urząd Marszałkowski, NFZ, ZUS, KRUS lub PFRON) z powodu ww. jednostek chorobowych (mechanizm zapobiegający podwójnemu finansowaniu świadczeń u danego uczestnika Programu, obejmującego kod jednostki chorobowej wg ICD-10, w związku z którą zgłasza się on do programu).
	Ze świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, zgodnie z danymi Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Zakładu Organizacji Ochrony Zdrowia, w związku z rozpoznaniami uwzględnionymi w RPZ (F30-F39 oraz F40-F48) skorzystało łącznie w 2021 roku ok. 107,8 tys. dorosłych pacjentów, w tym ok. 92 tys. w wieku poniżej 65 lat. Biorąc pod uwagę wskaźnik aktywności zawodowej ludności w wieku produkcyjnym w województwie śląskim, wynoszący 76,8%, populację docelową możliwą do objęcia działaniami Programu oszacowano na ok. 70,7 tys. osób. Program w związku z ograniczeniami finansowymi obejmie 2,6 tys. osób (ok. 3,7% populacji docelowej).

2. Kryteria kwalifikacji do udziału w programie polityki zdrowotnej oraz kryteria wyłączenia z programu polityki zdrowotnej
A. Kryteria włączenia:
•	wiek: 18-64 lat mężczyzna, 18-59 lat kobieta,
•	pozostawanie osobą aktywną zawodowo (pracującą lub zarejestrowaną jako osoba bezrobotna),
•	zamieszkiwanie na terenie województwa śląskiego;
•	rozpoznanie w wywiadzie: zaburzenia nerwicowego, związanego ze stresem i pod postacią somatyczną lub zaburzenia nastroju [afektywnego] (wg ICD-10: F30-F39, F40-F48),
•	korzystanie w ciągu 24 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu z ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w sektorze publicznym (finansowanie NFZ) lub prywatnym w związku z ww. rozpoznaniami (m.in. poradnia zdrowia psychicznego, poradnia psychologiczna, centrum zdrowia psychicznego) – weryfikacja na podstawie przedstawionej przez pacjenta dokumentacji medycznej;
•	wskazania zdrowotne do skorzystania ze świadczeń rehabilitacji leczniczej,
•	stan zdrowia umożliwiający podjęcie rehabilitacji w trybie ambulatoryjnym;
B. Kryteria wyłączenia: 
•	przeciwwskazania zdrowotne do skorzystania ze świadczeń rehabilitacji w trybie ambulatoryjnym (np. ciężka depresja, zaburzenia psychotyczne, upośledzenie umysłowe);
•	korzystanie w ciągu 6 miesięcy przed zgłoszeniem się do Programu ze świadczeń rehabilitacji psychiatrycznej finansowanych ze środków publicznych (przez Urząd Marszałkowski, NFZ, ZUS, KRUS lub PFRON) z powodu ww. jednostek chorobowych (mechanizm zapobiegający podwójnemu finansowaniu świadczeń u danego uczestnika Programu, obejmującego kod jednostki chorobowej wg ICD-10, w związku z którą zgłasza się on do programu).

3. Planowane interwencje
	W Programie zaplanowano kampanię informacyjną oraz kompleksową rehabilitację uczestników Programu.

3.1. Sposób informowania o programie polityki zdrowotnej
	Kampania informacyjna prowadzona będzie przez Realizatorów w ramach współpracy z placówkami podstawowej opieki zdrowotnej oraz podmiotami udzielającymi świadczeń w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień (głównie poradnie zdrowia psychicznego, poradnie leczenia nerwic, placówki lecznictwa stacjonarnego), innymi podmiotami leczniczymi, organizacjami pozarządowymi, a także z lokalnymi mediami (radio, prasa, media społecznościowe). Ponadto informacje o Programie dostępne będą w siedzibie Realizatorów, a także w miejscach użyteczności publicznej, w tym w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Śląskiego (informacje opublikowane m.in. w formie komunikatów na stronie internetowej, plakatów na tablicach ogłoszeń). Akcje promocyjne mogą odbywać się także poprzez dystrybucję ulotek oraz plakatów informacyjnych. Wybór konkretnych sposobów dystrybucji i rozpowszechnienia informacji o Programie ostatecznie zależny będzie od wyboru narzędzi przez Realizatorów w złożonym projekcie. System identyfikacji wizualnej zostanie udostępniony Realizatorom wdrażającym Regionalne Programy Zdrowotne (wybór Realizatorów nastąpi w trybie konkurencyjnym, zgodnie z dokumentem pn.: „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027”). Realizatorzy będą zobowiązani do stosowania systemu identyfikacji wizualnej przekazanego przez Instytucję Organizującą Nabór (ION).
	W ramach działań informacyjnych Realizator będzie zobowiązany przeprowadzić spotkania organizacyjne, skierowane do zatrudnianego personelu medycznego, który będzie miał kontakt z uczestnikami RPZ, w tym m.in. do: lekarzy specjalistów w dziedzinie psychiatrii, lekarzy rezydentów odbywających specjalizację w tej dziedzinie, psychologów i psychoterapeutów. Treści poruszane w ramach ww. spotkań powinny obejmować komponent organizacyjny, związany z realizowanym RPZ. Personel medyczny powinien zostać poinformowany o głównych założeniach RPZ, a także nabyć umiejętności sprawnej realizacji Programu na każdym z jego etapów (kwalifikacja uczestników, świadczenie usług zdrowotnych, prowadzenie dokumentacji medycznej niezbędnej z punktu widzenia monitorowania i ewaluacji Programu). Spotkania organizacyjne mają na celu zwiększenie wiedzy personelu w ww. obszarach, a także wykształcenie niezbędnych umiejętności, pozwalających na zapewnienie wysokiej jakości interwencji w ramach programu. Działania te powinny obejmować łącznie co najmniej 4 godziny edukacyjne (45-minutowe). Spotkania prowadzone będą przez osoby mające wiedzę w obszarze sposobów efektywnej i sprawnej realizacji projektów (np. osobę pełniącą funkcję koordynatora projektu po stronie Realizatora.

3.2. Kompleksowa rehabilitacja uczestników Programu
	W Programie zaplanowano przeprowadzenie kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu, która obejmie 2 600 pacjentów dotkniętych problemem zaburzeń nastroju (afektywnych) lub zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i  pod postacią somatyczną. W ramach omawianej interwencji zaplanowano dla każdego uczestnika następującą ścieżkę udziału w Programie:	
1) Konsultacja psychiatryczna realizowana przez lekarza specjalistę w dziedzinie psychiatrii, trwająca min. 15-20 min., obejmująca:
•	badanie podmiotowe (wywiad lekarski) oraz przedmiotowe,
•	analizę dokumentacji medycznej dostarczonej przez pacjenta, w tym weryfikację rozpoznania: zaburzenia nastroju [afektywne] lub zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną (wg ICD-10: F30-F39, F40-F48),
•	stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w Programie (m.in. ciężka depresja, zaburzenia psychotyczne, upośledzenie umysłowe),
•	wydanie zaleceń dalszego postępowania poza programem dla pacjentów niezakwalifikowanych do Programu,
•	stwierdzenie spełniania wszystkich kryteriów kwalifikacji do Programu,
•	uzyskanie od pacjenta niezbędnych oświadczeń oraz zgody na udział w Programie,
•	wypełnienie pkt. 1-3 części I oraz pkt. 1 części II karty uczestnika Programu (załącznik 4).
	Należy zaznaczyć, że liczba osób, u których zostanie wykonane badanie kwalifikujące do Programu, może być zwiększona o 10%, w relacji do liczby osób uczestniczących w kompleksowej rehabilitacji leczniczej, co pozwoli na poprawę dostępności do działań i objęcie interwencjami zaplanowanej liczby pacjentów. 
2) Pierwsza konsultacja psychologiczna realizowana przez psychologa, trwająca min. 25-30 min., obejmująca:
•	wywiad psychologiczny (w tym dotyczący sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającej na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia),
•	zapoznanie się z dokumentacją medyczną dostarczoną przez pacjenta,
•	stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w Programie,
•	stwierdzenie spełniania wszystkich kryteriów kwalifikacji do Programu,
•	dokonanie oceny funkcjonowania w obszarze zdrowia psychicznego oraz poziomu niezależności (na podstawie pytań z domeny psychologicznej oraz domeny niezależności kwestionariusza WHOQOL-100; załącznik 1 i 2) wraz z odnotowaniem wyników w arkuszu programu Excel,
•	zaplanowanie indywidualnego planu rehabilitacji, w tym wybór rodzaju indywidualnych konsultacji specjalistycznych oraz warsztatów,
•	wypełnienie pkt. 4 części I, pkt. 2 części II oraz pkt. 1 części III karty uczestnika Programu (załącznik 4).
	Należy zaznaczyć, że liczba osób, u których zostaną wykonane konsultacje kwalifikujące do Programu, może być zwiększona o 10%, w relacji do liczby osób uczestniczących w kompleksowej rehabilitacji leczniczej, co pozwoli na poprawę dostępności do działań i objęcie interwencjami zaplanowanej liczby pacjentów (założono ok. 10% więcej konsultacji psychiatrycznych oraz ok. 10% więcej konsultacji psychologicznych). W projekcie celowo zastosowano dwukrotną weryfikację braku przeciwwskazań do udziału w Programie, zgodnie z założeniem, iż lekarz psychiatra kwalifikuje pacjenta pod kątem zdrowia psychicznego (wyklucza ewentualne zaburzenia lub choroby psychiczne, które mogłyby stanowić przeszkodę do wzięcia udziału w Programie), natomiast psycholog pod kątem sprawności psychologicznej (poznawczej, emocjonalnej, społecznej), niezbędnej do udziału w Programie. W związku z powyższym obie kwalifikacje można uznać za komplementarne, zapewniające całościowe spojrzenie na funkcjonowanie w obszarze zdrowia psychicznego kandydata do udziału w Programie.
3) Indywidualny plan rehabilitacyjny dostosowany do potrzeb wynikających ze stanu zdrowia pacjenta oraz zakresu potrzebnej pomocy psychologicznej, uwzględniający kryterium kompleksowości, wczesności oraz ciągłości procesu rehabilitacji, obejmujący:
A. Indywidualne spotkania terapeutyczne realizowane przez psychologa lub psychoterapeutę:
•	obejmujące 8 spotkań indywidualnych, trwających min. 45min (dopuszcza się możliwość, aby maksymalnie 50% spotkań, na wyraźną prośbę pacjenta, realizowanych było online),
•	dostosowane tematycznie do potrzeb konkretnego pacjenta,
•	przebiegające z wykorzystaniem terapii stosujących metody oparte na dowodach naukowych, zależnych od indywidualnych potrzeb pacjenta oraz nurtu psychologicznego, w którym pracuje dany terapeuta lub ośrodek (rekomenduje się podejście poznawczo-behawioralne, jako posiadające najwięcej udokumentowanych dowodów skuteczności klinicznej);
B. Indywidualne konsultacje specjalistyczne, trwające min. 45min., obejmujące 2 konsultacje do wyboru z poniższych, w tym obligatoryjnie jedną z doradcą zawodowym:
•	konsultacje z doradcą zawodowym, których celem jest udzielenie profesjonalnego wsparcia w zakresie aktywizacji zawodowej (w przypadku osób bezrobotnych - poinformowanie o możliwości uzyskania wsparcia w projektach z zakresu aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach Programu FE SL), 
•	konsultacje z psychologiem lub psychoterapeutą z zastosowaniem metod psychoterapeutycznych (rekomenduje się podejście poznawczo-behawioralne, jako posiadające najwięcej udokumentowanych dowodów skuteczności klinicznej);
C. Trening redukcji stresu oparty na metodach uznanych naukowo, realizowany przez psychologa:
•	obejmujący 8 spotkań grupowych dla pacjentów, trwających min. 1,5h, w grupach max. 12 osobowych,
•	mający na celu zwiększenie kompetencji uczestników w zakresie umiejętności relaksacji psychofizycznej;
D. Warsztaty terapeutyczne (każdy warsztat to 1 spotkanie trwające min. 3 godziny edukacyjne tj. 135min., w grupie max. 12 osobowej) - 4 warsztaty do wyboru z poniższych:
•	warsztat asertywności realizowany przez psychologa, mający na celu przekazanie pacjentom podstawowej wiedzy na temat asertywności oraz praktycznej umiejętności zastosowania asertywnej komunikacji oraz asertywnych zachowań w życiu codziennym,
•	warsztat radzenia sobie z emocjami realizowany przez psychologa, mający na celu przekazanie pacjentom podstawowej wiedzy na temat wpływu emocji na funkcjonowanie poznawcze, relacje społeczne i samopoczucie fizyczne oraz praktycznej umiejętności zarządzania własnymi emocjami,
•	warsztat umiejętności komunikacyjnych realizowany przez psychologa lub terapeutę umiejętności społecznych, mający na celu przekazanie pacjentom podstawowej wiedzy na temat umiejętności komunikacyjnych oraz praktycznej umiejętności ich zastosowania,
•	warsztat medytacyjny realizowany przez instruktora jogi lub medytacji, mający na celu przekazanie pacjentom podstawowej wiedzy i umiejętności z zakresu technik medytacji, będącej skuteczną techniką relaksacyjną, która może pomóc w zmniejszeniu poziomu stresu i niepokoju,
•	warsztat zdrowego stylu życia realizowany przez dietetyka i/lub trenera personalnego, mający na celu wykształcenie prawidłowej postawy względem aktywności fizycznej i sposobu żywienia wśród uczestników programu,
•	warsztat arteterapii realizowany przez terapeutę zajęciowego lub arteterapeutę posiadającego dyplom ukończenia szkoły arteterapii, mający na celu przekazanie uczestnikom wiedzy i umiejętności z zakresu wykorzystania różnych form ekspresji artystycznej jako technik radzenia sobie ze stresem i emocjami,
•	warsztat psychodramy realizowany przez psychologa lub psychoterapeutę posiadającego kwalifikacje w zakresie psychodramy (dyplom ukończenia kursu psychodramy), mający na celu przepracowywanie uczuć oraz doświadczeń pacjentów poprzez wykorzystanie elementów dramy i teatru; 
	W ramach realizacji planu rehabilitacji należy wypełnić pkt. 3 części II karty uczestnika Programu (załącznik 4).
4) Działania edukacyjne zaplanowane obligatoryjnie w odniesieniu do każdego z uczestników:
•	obejmujące 1 spotkanie realizowane przez psychologa lub psychoterapeutę, trwające 135 minut w grupie max. 20 osobowej, 
•	realizowane z wykorzystaniem metody wykładu oraz dyskusji,
•	obejmujące treści szczegółowo zaplanowane przez realizującego je psychologa lub psychoterapeutę (tematyka powinna obejmować co najmniej następujące treści: radzenie sobie ze stresem oraz związek stylu życia, w tym m.in. aktywności fizycznej, diety, snu i wypoczynku, ze zdrowiem psychicznym),
•	uwzględniające badanie poziomu wiedzy uczestników przy zastosowaniu opracowanego przez Realizatora pre-testu przed prelekcją oraz post-testu po prelekcji, uwzględniającego min. 10 pytań zamkniętych,
•	wraz z wypełnieniem pkt. 4 części II oraz pkt. 2 części III karty uczestnika Programu (załącznik 4).
5) Druga konsultacja psychologiczna realizowana przez psychologa po 62 dniach od ukończenia działań edukacyjnych oraz indywidualnego planu rehabilitacji, trwająca min. 25-30 min., obejmująca:
•	wywiad psychologiczny (w tym dotyczący sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającej na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia), 
•	dokonanie oceny funkcjonowania w obszarze zdrowia psychicznego oraz poziomu niezależności (na podstawie pytań z domeny psychologicznej oraz domeny niezależności kwestionariusza WHOQOL-100; załącznik 1 i 2)  wraz z odnotowaniem wyników w arkuszu programu Excel,
•	ewentualne wydanie na piśmie informacji o funkcjonowaniu w obszarze zdrowia psychicznego pacjenta z zaleceniem przekazania go terapeucie, jeśli pacjent pozostaje w kontakcie z terapeutą;
•	wydanie zaleceń dot. dalszego postępowania w jednostce chorobowej (poza Programem), 
•	wydanie opinii dotyczącej uzyskania poprawy sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającej na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia po zakończeniu działań rehabilitacyjnych,
•	przekazanie pacjentowi ankiety satysfakcji z udziału w Programie,
•	wypełnienie pkt. 5 części II oraz pkt. 3 części III karty uczestnika Programu (załącznik 4).
	Podczas całego okresu udziału w Programie pacjent będzie miał możliwość kontaktu telefonicznego oraz mailowego z Realizatorem w przypadku m.in. konieczności pozyskania informacji w zakresie terminów udzielania świadczeń, czy też przełożenia wizyty/zabiegu. Dodatkowo Realizator zapewni, że wszystkie osoby bezrobotne obejmowane działaniami w ramach Programu zostaną co najmniej poinformowane o możliwości uzyskania wsparcia w projektach z zakresu aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach Programu FE SL, chyba że uzyskują już wsparcie właściwej instytucji rynku pracy. Przedmiotowe działania mogą być realizowane w ramach indywidualnych konsultacji specjalistycznych z doradcą zawodowym poprzez przekazanie pacjentowi przygotowanej przez Realizatora broszury informacyjnej.
	Celem zapewnienia możliwości monitoringu i ewaluacji Programu Realizator będzie zobowiązany do prowadzenia dokumentacji projektowej pacjentów oraz przekazania jej Instytucji Zarządzającej Programem Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027.

3.3. Rekomendacje naukowe w obszarze alternatywnych technologii medycznych w analizowanym obszarze
	Realizację kompleksowych świadczeń rehabilitacyjnych w odniesieniu do pacjentów z problemem chorób psychicznych zalecają liczne grona eksperckie, w tym m.in.: Joint Commissioning Panel for Mental Health (JCPMH 2016) oraz National Institute for Health and Care Excellence (NICE 2009, 2011, 2016).
	Usługi rehabilitacji w obszarze zdrowia psychicznego skupiają się na pracy z pacjentami, których długotrwałe i złożone potrzeby nie mogą być zaspokojone przez ogólne świadczenia opieki psychiatrycznej. Rehabilitacja psychiatryczna pozwala na zapewnienie nie tylko odpowiednich interwencji medycznych, ale też wsparcia społecznego, mającego na celu pomoc w odzyskaniu umiejętności społecznych, utraconych w związku z chorobą psychiczną. Zgodnie z zaleceniami ekspertów działania w tym obszarze powinny być zgodne z orientacją skupioną na powrocie do zdrowia, która podkreśla istotę współpracy, zarówno specjalistów z pacjentem, jak i tej pomiędzy personelem medycznym i społecznym (JCPMH 2016). 
	Zapotrzebowanie na usługi rehabilitacyjne w populacji pacjentów cierpiących na zaburzenia psychiczne stale rośnie, co wynika z rosnącego rozpowszechnienia tych schorzeń.  Szacuje się, że ok. 20% pacjentów zgłaszających się po raz pierwszy do poradni zdrowia psychicznego z chorobą psychotyczną, będzie wymagało rehabilitacji z powodu ciężkości przebiegu tego schorzenia. Eksperci podkreślają, że niezwykle ważna jest wczesna identyfikacja tych osób, pozwalająca na szybkie wdrożenie efektywnych interwencji. Niestety w praktyce dostęp do rehabilitacji psychiatrycznej jest utrudniony, a sam czas jej rozpoczęcia dość późny (JCPMH 2016). Pacjenci kierowani na świadczenia rehabilitacyjne mają już zazwyczaj w historii choroby wielokrotne hospitalizacje z jej powodu, wielu z nich zmaga się nie tylko z najczęstszymi objawami swojej choroby, ale dodatkowo ma problemy z radzeniem sobie z codziennymi czynnościami, co wynika z upośledzenia ich motywacji i umiejętności organizacyjnych. Ponadto, większość z tych pacjentów ma objawy, które nie reagują na leki pierwszego rzutu i wymagają leczenia złożonymi schematami kilku leków. Co więcej, szacuje się, że ok. 20% osób wymagających rehabilitacji psychiatrycznej ma choroby współistniejące, takie jak problemy ze zdrowiem fizycznym, inne zaburzenia psychiczne, czy też problemy z nadużywaniem substancji, które dodatkowo komplikują ich powrót do zdrowia. Złożone potrzeby opisywanej grupy pacjentów w konsekwencji powodują, że większość z nich wymaga stałego, długoletniego wsparcia nie tylko ze strony systemu opieki zdrowotnej, ale także ze strony specjalistycznej rehabilitacji środowiskowej. 
	Za celowością realizacji usług z zakresu rehabilitacji psychiatrycznej wskazuje fakt, że istnieją liczne dowody naukowe, wskazujące na ich skuteczność. W piśmiennictwie branżowym wskazuje się, że ok. dwie trzecie osób korzystających z usług rehabilitacyjnych wraca z powodzeniem do życia w społeczności w ciągu 18 miesięcy od przyjęcia do stacjonarnego oddziału rehabilitacyjnego, dwie trzecie utrzymuje ten stan przez pięć lat bez konieczności dalszych pobytów w szpitalu, a około 10% osiąga w tym czasie stan umożliwiający samodzielne życie, bez wsparcia instytucjonalnego. Pacjenci otrzymujący wsparcie ze strony usług rehabilitacyjnych mają osiem razy większe szanse na osiągnięcie/utrzymanie życia w społeczności, w porównaniu z osobami niekorzystającymi z tego wsparcia.
	Co warte podkreślenia, eksperci w swoich wytycznych podkreślają, że pomoc pacjentom z zaburzeniami zdrowia psychicznego, powinna być udzielana blisko miejsca zamieszkania, w formie współpracy lecznictwa psychiatrycznego i psychoterapii w modelu środowiskowej opieki psychiatrycznej. Rekomendowane przez ekspertów ścieżki działania podejmowane na poziomie lokalnym, w odniesieniu do pacjentów z najczęstszymi zaburzeniami psychicznymi, powinny być możliwe do wykonania i zrozumiałe, zarówno dla samych pacjentów, jak i ich rodzin, opiekunów oraz zajmujących się nimi lekarzy. Interwencje te powinny być także dostępne i akceptowalne dla wszystkich osób wymagających świadczeń w ich ramach, a dodatkowo w odpowiedni sposób zintegrowane tj. pozbawione ograniczeń w przechodzeniu między poziomami danej ścieżki postępowania. Ponadto, co niezwykle istotne, wszystkie podejmowane w odniesieniu do pacjentów z omawianej grupy działania powinny być skoncentrowane na wynikach.
	Eksperci są zgodni, że usługi rehabilitacji w obszarze zdrowia psychicznego wymagają współpracy wielodyscyplinarnego personelu. Od osób wchodzących w ich skład wymaga się nie tylko specjalistycznej wiedzy, ale też doświadczenia zawodowego, dzięki czemu możliwe jest zapewnienie omawianej grupie pacjentów właściwej opieki. Jedynie zespół różnych specjalistów jest w stanie sprostać ich złożonym i zróżnicowanym potrzebom, co możliwe jest poprzez następujące, rekomendowane przez ekspertów (JCPMH 2016), interwencje:
•	dobór odpowiednich środków farmaceutycznych i zwiększanie umiejętności w obszarze przestrzegania reżimu dawkowania leków, 
•	promocja zdrowia psychicznego, 
•	interwencje psychologiczne, 
•	arteterapia (leczenie poprzez sztukę), 
•	edukacja zdrowotna i żywieniowa,
•	monitorowanie stanu zdrowia fizycznego,
•	zwiększanie umiejętności z zakresu samoopieki i życia codziennego,
•	doradztwo zawodowe. 
	Zgodnie z wytycznymi NICE (2011) zalecane postępowanie różni się w zależności od rozpoznanej u pacjenta jednostki chorobowej. W przypadku depresji podprogowej, o łagodnym lub umiarkowanym przebiegu, zaleca się biblioterapię indywidualną opartą na metodach terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), skomputeryzowaną CBT, a także zorganizowane, grupowe programy aktywności fizycznej. W przypadku uogólnionych zaburzeń lękowych, również o przebiegu łagodnym lub umiarkowanym, zaleca się indywidualną psychoedukację. W przypadkach, gdy interwencja ta jest niewystarczająca, eksperci wskazują na celowość realizacji indywidualnej biblioterapii wspomaganej przez specjalistę lub z minimalnym udziałem specjalisty, a także uczestnictwo w grupach psychoedukacyjnych. Z kolei w przypadku rozpoznania zespołu stresu pourazowego (PTSD) zaleca się skierowanie pacjenta na CBT zorientowaną na traumę, lub terapię odwrażliwiania za pomocą ruchu gałek ocznych (EMDR). W rekomendacjach NICE wskazuje się także, że osoby z depresją, które uważa się za istotnie zagrożone nawrotem choroby, powinny mieć zapewniony dostęp do świadczeń w formie indywidualnej terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) lub terapii poznawczej opartej na uważności (MBCT), w zależności od występujących objawów. Ścieżka postępowania z tego typu pacjentami powinna być zindywidualizowana i dostosowana do ich potrzeb. Również inne wytyczne NICE (2009, 2016) podkreślają konieczność dostosowania form interwencji do aktualnego stanu zdrowia i nasilenia objawów choroby. 
	Oprócz tradycyjnych form psychoterapii indywidualnej i grupowej, coraz większą popularnością cieszą się również nowatorskie formy interwencji psychologicznych, jak na przykład trening redukcji stresu. Szczególną popularność zyskują w tym względzie terapie oparte na uważności (MBT – mindfulness-based-therapies). Dane z badań naukowych wskazują na skuteczność takiej formy interwencji terapeutycznej w leczeniu zarówno depresji, jak i zaburzeń lękowych. Wśród najczęściej stosowanych MBT wskazać można redukcję stresu opartą na uważności (MBSR) i terapię poznawczą opartą na uważności (MBCT). Obie formy terapii uczą technik medytacji i uważności, które dążą do tego, aby pacjent uświadomił sobie swoje myśli, uczucia i doznania cielesne w chwili obecnej, a następnie mógł zmienić sposób, w jaki odnosi się do tych doświadczeń. Wyniki badań naukowych wskazują na równoważną skuteczność MBT i CBT w leczeniu depresji, co pozwala specjalistom na większą elastyczność w doborze leczenia,.
	Omawiając problem rehabilitacji psychiatrycznej nie należy zapominać o istotnej roli warsztatów terapii zajęciowej, które stanowią jeden z podstawowych programów wsparcia środowiskowego dla osób chorych psychicznie. Działania te są nastawione w dużym stopniu na aktywizację zawodową uczestników i ich powrót na rynek pracy. W tej formie interwencji istotne jest, aby charakter warsztatów był adekwatny do potrzeb uczestników i pomógł im efektywnie skompensować deficyty wynikające z choroby oraz usprawnić już posiadane umiejętności. W przypadku osób z zaburzeniami afektywnymi i nerwicowymi szczególną rolę odgrywają umiejętności 
z obszaru asertywności. Warsztaty asertywności wzmacniają umiejętność konstruktywnego wyrażania własnych przekonań, pomagają budować pewność siebie oraz minimalizować lęk społeczny. Wyniki badania, w którym uczestniczyli pacjenci z diagnozą depresji, zaburzeń lękowych oraz zaburzeń adaptacyjnych potwierdziły, że uczestnictwo w treningu asertywności pozwoliło pacjentom odnieść wymierne korzyści w opisanym zakresie. 
W wielu badaniach wykazano również, że stosowanie aktywności fizycznej wiąże się ze zmniejszeniem objawów depresji i lęku, poprawą zdrowia fizycznego, zadowolenia z życia, funkcjonowania poznawczego i dobrego samopoczucia psychicznego u pacjentów leczonych z powodu zaburzeń depresyjnych i lękowych. W łagodnej postaci tych zaburzeń mogą być wręcz alternatywą dla leczenia farmakologicznego. Zwiększenie aktywności fizycznej w populacji osób dotkniętych zaburzeniami psychicznymi wiąże się z szeregiem korzyści dla zdrowia fizycznego, takich jak poprawa wydolności układu sercowo-naczyniowego, niższy poziom glukozy we krwi i niższy procent tkanki tłuszczowej. Ponadto badania wskazują na szeroki zakres korzyści psychospołecznych tego typu działań. Interwencje związane z aktywnością fizyczną wśród osób dotkniętych problemem zaburzeń psychicznych łagodzą negatywny wpływ izolacji społecznej, a także mogą zapewnić przestrzeń do interakcji z innymi ludźmi i rehabilitacji umiejętności społecznych.
Stosowana psychofarmakoterapia i psychoterapia nie zawsze przynoszą oczekiwane rezultaty w leczeniu zaburzeń psychicznych. W rezultacie coraz większą uwagę zwraca się na inne interwencje, w tym zmianę sposobu żywienia. Badania naukowe wskazują, że zmiana diety na śródziemnomorski model żywienia może przynosić pozytywne efekty w leczeniu zaburzeń depresyjnych. Wykazano także, że sposób odżywiania się wpływa na prawdopodobieństwo wystąpienia depresji oraz nasilenie objawów depresyjnych. Dotyczy to zwłaszcza takich aspektów jedzenia, jak: koncentracja na jedzeniu, uważność w trakcie jedzenia, obecność dystraktorów.
W celu zwiększenia dostępności dla pacjenta pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej, coraz częściej wykorzystuje się w opiece psychiatrycznej zdalną formę kontaktu. Wyniki badań klinicznych potwierdzają skuteczność takiej formy pomocy, nawet w przypadku pacjentów cierpiących na poważne zaburzenia psychiczne, jak depresja dwubiegunowa czy schizofrenia. Wykazano również ich pozytywny wpływ na pacjentów z zaburzeniami lękowymi oraz z depresją jednobiegunową. Zaletą tej formy kontaktu jest, obok skuteczności, również jej dostępność, akceptowalność przez pacjentów i niższy koszt, w porównaniu z wizytą stacjonarną.
	Zgodnie z zaleceniami ekspertów zawartymi w dokumencie Strategia Zdrowa Przyszłość Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.: należy kontynuować wdrażanie programów profilaktycznych obejmujących takie elementy, jak: czynniki ryzyka, wczesne wykrywanie chorób oraz rehabilitacja. Realizowane programy profilaktyczne powinny być tworzone i aktualizowane zgodnie z najnowszą wiedzą medyczną. Celem działań służących wsparciu zdrowia osób pracujących powinno być uzyskanie poprawy sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającej na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia po zakończeniu działań rehabilitacyjnych. Realizacja działań powinna służyć wspieraniu systemu rehabilitacji z zapewnianiem szybszego dostępu do usług rehabilitacyjnych oraz wspieraniu podmiotów leczniczych udzielających świadczeń w zakresie rehabilitacji. Istotną rolę w profilaktyce i zdrowiu publicznym odgrywa kwestia edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia. Upowszechnienie zdrowego stylu życia, obejmującego także aktywność fizyczną i właściwy sposób odżywiania się, powinno być efektem skoordynowanych i zakrojonych na szeroką skalę działań nie tylko organów władzy publicznej, podmiotów leczniczych, ale również organizacji działających na rzecz pacjentów w lokalnej społeczności. Niezwykle istotnym elementem powinien być rozwój edukacji kształtującej świadomość osobistej odpowiedzialności obywateli za swoje zdrowie. Istotna jest także promocja postaw autodiagnostycznych, w tym z wykorzystaniem dostępnych obecnie i w przyszłości testów oraz urządzeń. Celem realizowanych projektów powinna być popularyzacja zdrowego stylu życia, m.in. poprzez tworzenie narzędzi edukacyjnych (np. symulujących przebieg choroby w przypadku zastosowania leczenia/szczepienia lub jego braku), akcje i kampanie informacyjne promujące zdrowy styl życia oraz projekty w zakresie kształtowania i rozwoju postaw prozdrowotnych. Podejmowane działania powinny uwzględniać najnowsze technologie i wykorzystywać najbardziej powszechne i najnowocześniejsze źródła komunikacji, przede wszystkim Internet i interaktywne platformy edukacyjne.
	Należy w tym miejscu podkreślić, że szereg rekomendacji ekspertów w obszarze opieki psychiatrycznej zawierają także aktualne Mapy Potrzeb Zdrowotnych, zgodnie z którymi należy m.in. tworzyć kolejne CZP, określić standardy udzielanych świadczeń zdrowotnych, promować kształcenie lekarzy specjalistów w dziedzinie psychiatrii dziecięcej oraz psychiatrii dorosłych, a także zwiększać nakłady finansowe na psychiatryczną opiekę zdrowotną w wydatkach ogółem na ochronę zdrowia. Planowany do realizacji RPZ stanowi przejaw zwiększenia nakładów finansowych na rehabilitację psychiatryczną, ponoszonych przez jednostki samorządu terytorialnego, przy udziale środków unijnych.

4. Sposób udzielania świadczeń zdrowotnych w ramach programu polityki zdrowotnej
	Świadczenia realizowane w ramach Programu będą bezpłatne i dobrowolne, odbywać się będą po wyrażeniu przez pacjenta świadomej zgody na uczestnictwo w Programie. Ponadto wszystkie zaplanowane działania prowadzone będą z poszanowaniem prywatności oraz ochrony danych osobowych.
	Za zaproszenie uczestników do Programu odpowiadali będą wyłonieni w drodze konkursu realizatorzy, a koszty kampanii informacyjnej oraz spotkań organizacyjnych dla personelu, kierowanego do udzielania świadczeń uczestnikom Programu, zostaną wliczone w koszty pośrednie. Dostęp do interwencji w ramach Programu zapewniony będzie w godzinach porannych oraz popołudniowych od poniedziałku do piątku. Ponadto dopuszcza się także realizację świadczeń w soboty w godzinach porannych i/lub popołudniowych, celem dostosowania do potrzeb uczestników, szczególnie osób pracujących. Ponadto uczestnik Programu będzie miał możliwość kontaktu telefonicznego z realizatorem celem m.in. pozyskania informacji w zakresie terminów udzielania świadczeń, czy też przełożenia wizyty/konsultacji/warsztatów. 
	Świadczenia będą realizowane przez multidyscyplinarne zespoły specjalistów, składające się m.in. z lekarzy specjalistów w dziedzinie psychiatrii, psychologów, dietetyków, terapeutów zajęciowych, terapeutów umiejętności społecznych i doradców zawodowych. Kwalifikacje zawodowe osób realizujących poszczególne etapy Programu opisano w punkcie IV.2. Warunki organizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych. Wszyscy ww. specjaliści będą ze sobą aktywnie współpracować celem zapewnienia uczestnikowi Programu kompleksowej opieki. W ramach Programu zaplanowano długotrwałą, kilkutygodniową współpracę pacjenta z ww. zespołem, której celem jest wypracowanie oraz późniejsze podtrzymanie odpowiednich zachowań zdrowotnych przez pacjenta.

5. Sposób zakończenia udziału w programie polityki zdrowotnej
	Organizator dopuszcza zakończenie udziału pacjenta w Programie na każdym jego etapie na życzenie samego pacjenta. W przypadku ukończenia pełnego cyklu programu pacjent:
•	otrzymuje wytyczne co do dalszego postępowania prozdrowotnego,
•	zostaje poinformowany o możliwości kontynuowania rehabilitacji w warunkach świadczeń gwarantowanych,
•	zostaje poproszony o wypełnienie krótkiej ankiety satysfakcji uczestnika Programu (załącznik 3), której wyniki będą pomocne w ewaluacji Programu,
•	kończy udział w Programie.
	W przypadku nieukończenia pełnego cyklu Programu pacjent:
•	zostaje poinformowany o skutkach, jakie niesie za sobą przerwanie uczestnictwa w Programie (brak uzyskania pełnej efektywności działań rehabilitacyjnych w zakresie poprawy stanu zdrowia i jakości życia),
•	zostaje poinformowany o możliwości kontynuowania rehabilitacji w warunkach świadczeń gwarantowanych,
•	kończy udział w Programie.

IV. Organizacja programu polityki zdrowotnej
1. Etapy programu polityki zdrowotnej i działania podejmowane w ramach etapów
1) Wybór realizatorów regionalnego programu polityki zdrowotnej w ramach konkursu ofert – konkurs ofert zostanie ogłoszony przez Instytucję Organizującą Nabór (ION) po uchwaleniu Programu przez Zarząd Województwa Śląskiego,
2) Przeprowadzenie kampanii informacyjnej oraz spotkań organizacyjnych dla personelu, kierowanego do udzielania świadczeń uczestnikom Programu – kampania informacyjna prowadzona będzie przez Realizatorów, a wybór konkretnych sposobów dystrybucji i rozpowszechnienia informacji o Programie ostatecznie zależny będzie od wybranych przez nich narzędzi w złożonym projekcie, kampania zostanie przeprowadzona zgodnie z opisem w punkcie 3.1. Sposób informowania o programie polityki zdrowotnej;
3) Kompleksowa rehabilitacja uczestników Programu – usługi świadczone przez Realizatorów w Programie prowadzone będą w ramach długotrwałej, kilkutygodniowej ścieżki pacjenta; świadczenia zdrowotne będą zapewniane w godzinach porannych oraz popołudniowych od poniedziałku do piątku (opcjonalnie również w soboty celem dostosowania do potrzeb uczestników, szczególnie osób pracujących); działania edukacyjne będą odbywały się w siedzibie Realizatora lub w innym wyznaczonym miejscu w z góry zaplanowanym dla pacjentów terminie; kompleksowa rehabilitacja zostanie przeprowadzona zgodnie z opisem w punkcie 3.2. Kompleksowa rehabilitacja uczestników Programu;
4) Bieżące monitorowanie jakości oraz zgłaszalności – działanie to prowadzone będzie na bieżąco w trakcie całego okresu trwania Programu na podstawie sprawozdań przekazywanych przez Realizatorów w z góry zaplanowanych terminach, wynikających z założonych okresów sprawozdawczych; szczegóły tego zadania opisano w punkcie 5.1. Monitorowanie;
5) Ewaluacja programu (ocena efektywności Programu) – działanie to prowadzone będzie po zakończeniu realizacji Programu na podstawie końcowych sprawozdań przekazywanych przez Realizatorów; szczegóły tego zadania opisano w punkcie 5.2. Ewaluacja;

2. Warunki realizacji programu polityki zdrowotnej dotyczące personelu, wyposażenia i warunków lokalowych
	Realizator wyłoniony w drodze konkursu powinien spełniać wymagania lokalowe i sprzętowe, a także wymagania dotyczące kompetencji specjalistów udzielających świadczeń w Programie (lekarz specjalista w dziedzinie psychiatrii, psycholog, psychoterapeuta) określone przepisami zawartymi w załączniku nr 6 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień w części dotyczącej świadczeń psychiatrycznych ambulatoryjnych dla dorosłych. 
	Ponadto, w zakresie nieuregulowanym przepisami ww. Rozporządzenia, realizator zapewni, że:
1) wszyscy psycholodzy realizujący projekt będą wykazywać się doświadczeniem w pracy z pacjentami z zaburzeniami psychicznymi (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty), ponadto psycholodzy realizujący Indywidualne spotkania terapeutyczne będą w trakcie procesu kształcenia w zakresie psychoterapii (ukończony co najmniej drugi rok kształcenia w szkole psychoterapii potwierdzony zaświadczeniem); ponadto psycholodzy realizujący warsztaty umiejętności komunikacyjnych wykażą doświadczenie w realizacji warsztatów/treningów umiejętności społecznych/komunikacyjnych (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, prowadzenie min. 3 warsztatów/treningów, dla min. 10 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami);
2) wszyscy psychoterapeuci realizujący projekt będą w trakcie procesu kształcenia w zakresie psychoterapii (ukończony co najmniej drugi rok kształcenia w szkole psychoterapii potwierdzony zaświadczeniem) oraz będą wykazywać się doświadczeniem w pracy z pacjentami z zaburzeniami psychicznymi (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty);
3) konsultacje z zakresu doradztwa zawodowego prowadzone będą przez doradcę zawodowego, posiadającego:
• wykształcenie wyższe magisterskie i licencję doradcy zawodowego co najmniej I stopnia;
• doświadczenie zawodowe (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, minimum rok pracy związanej ze świadczeniem przedmiotowych usług na rzecz osób bezrobotnych);
4) warsztaty umiejętności komunikacyjnych prowadzone będą przez psychologa lub terapeutę umiejętności społecznych, posiadającego:
• doświadczenie w realizacji warsztatów/treningów umiejętności społecznych/komunikacyjnych (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, prowadzenie min. 3 warsztatów/treningów, dla min. 10 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami).
5) warsztaty medytacyjne prowadzone będą przez instruktora jogi lub medytacji, posiadającego:
• doświadczenie w realizacji warsztatów/treningów medytacyjnych (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, prowadzenie min. 3 warsztatów/treningów, dla min. 10 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami).
6) warsztaty arteterapii prowadzone będą przez terapeutę zajęciowego lub arteterapeutę posiadającego:
• wykształcenie średnie medyczne w zawodzie terapeuty zajęciowego lub studia wyższe na kierunku lub specjalizacji terapia zajęciowa, a w przypadku arteterapeuty - dyplom ukończenia szkoły arteterapii
• doświadczenie w realizacji terapii zajęciowej (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, prowadzenie min. 3 warsztatów/treningów, dla min. 10 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami).
7) warsztaty zdrowego stylu życia prowadzone będą przez dietetyka lub trenera personalnego, posiadającego:
• doświadczenie w realizacji zajęć z zakresu edukacji zdrowotnej/zdrowego stylu życia (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, prowadzenie min. 3 zajęć, w wymiarze min. 3 godzin, dla min. 10 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami).
8) warsztaty psychodramy prowadzone będą przez psychologa lub psychoterapeutę, posiadającego:
• odpowiednie kwalifikacje w zakresie psychodramy (co najmniej kurs psychodramy I stopnia),
• doświadczenie w realizacji warsztatów psychodramy  (w okresie ostatnich 3 lat przed dniem złożenia oferty, prowadzenie min. 3 warsztatów, dla min. 10 osób poświadczone odpowiednimi dokumentami).

V. Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej
1. Monitorowanie
1) Ocena zgłaszalności - prowadzona corocznie oraz całościowo po zakończeniu programu poprzez analizę:
•	liczby osób uczestniczących w pierwszej konsultacji psychologicznej kwalifikującej do programu [osoba],
•	liczby osób uczestniczących w konsultacji psychiatrycznej kwalifikującej do programu [osoba],
•	liczby osób uczestniczących w kompleksowej rehabilitacji leczniczej [osoba],
•	liczby osób, które  ukończyły zaplanowane działania rehabilitacyjne,
•	liczby osób, które zrezygnowały z udziału w Programie na poszczególnych etapach jego trwania,
•	liczby osób, które nie zostały objęte działaniami programu polityki zdrowotnej z przyczyn zdrowotnych lub z innych powodów, ze wskazaniem tych powodów (wyłącznie w raporcie końcowym, zgodnie z danymi z pkt. 3 załącznika 4).
2) Ocena jakości - prowadzona corocznie oraz całościowo po zakończeniu Programu poprzez:
•	analizę wyników ankiety satysfakcji uczestników Programu (załącznik 3),
•	analizę pisemnych uwag przekazywanych przez uczestników do realizatora Programu,
•	identyfikację ewentualnych czynników zakłócających przebieg Programu.

3) Monitorowanie prowadzone w związku z finansowaniem Programu ze środków EFS:
•	liczby osób objętych wsparciem w obszarze zdrowia (wskaźnik produktu - PLDCO08),	
•	liczby osób, które dzięki wsparciu w obszarze zdrowia podjęły pracę lub kontynuowały zatrudnienie (wskaźnik rezultatu bezpośredniego – PLDCR03).

2. Ewaluacja
	Ewaluacja Programu zostanie dokonana na podstawie analizy wartości następujących mierników efektywności, obrazujących zaplanowane efekty korespondujące z celami Programu:
•	liczba osób, które po zakończeniu działań rehabilitacyjnych uzyskały poprawę sprawności psychicznej i społecznej, pozwalającą na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia po zakończeniu działań rehabilitacyjnych,
•	odsetek osób, u których doszło do poprawy jakości życia w obszarze zdrowia psychicznego, w związku z otrzymanymi w Programie interwencjami,
•	odsetek osób, u których doszło do poprawy jakości życia w obszarze czynności życia codziennego, w związku z otrzymanymi w Programie interwencjami,
•	odsetek uczestników Programu, u których w post-teście po działaniach edukacyjnych odnotowano wysoki poziom wiedzy.
	Ewaluacja Programu będzie opierała się na porównaniu wartości wskazanych wyżej mierników efektywności przed i po realizacji Programu, a o wadze osiągniętych efektów stanowić będzie zmiana w zakresie tych wartości. Ponadto należy podkreślić, że ewaluacja rozpocznie się po zakończeniu Programu i będzie procesem długoterminowym. Ewaluacji podlegać będą także wskaźniki EFS+, takie jak:
•	analiza liczby osób objętych wsparciem w obszarze zdrowia (wskaźnik produktu - PLDCO08), 
•	analiza liczby osób, które dzięki wsparciu w obszarze zdrowia podjęły pracę lub kontynuowały zatrudnienie (wskaźnik rezultatu bezpośredniego – PLDCR03).

VI. Budżet programu polityki zdrowotnej
1. Koszty jednostkowe 
	W opracowaniu przedstawiono koszty jednostkowe wynikające z badania rynku, przeprowadzonego w okresie od 17.05.2023 r. do 02.06.2023 r. z uwzględnieniem danych pochodzących od 92 podmiotów wykonujących działalność leczniczą/psychologiczną/związaną z doradztwem zawodowym, świadczących usługi na terenie województwa śląskiego. Ostatecznie wydatki zostaną określone w szczegółowym budżecie jako stawki jednostkowe. Wydatki muszą być ponoszone na warunkach określonych w „Wytycznych dotyczących realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021–2027” oraz „Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027”. Zaplanowane przez beneficjenta szczegółowe wydatki zostaną zweryfikowane podczas oceny wniosku o dofinansowanie na warunkach określonych przez Instytucję Zarządzającą Programem Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Program powinien być zgodny z dokumentem pn.: „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027”.
	Koszt kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu, na podstawie badania rynku oszacowano na 3 378 zł. Stawki mogą zostać indeksowane zgodnie z metodą korekty uwzględnionej w Metodologii wyliczania stawek jednostkowych dla „Regionalnego programu rehabilitacji osób z zaburzeniami i chorobami psychicznymi, w tym depresją na lata 2024-2027”. W tabeli XVI przedstawiono koszty jednostkowe poszczególnych interwencji wchodzących w skład kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu.

Tab. XVI. Koszty jednostkowe interwencji wchodzących w skład kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu.
Nazwa interwencji	Koszt jednostkowy interwencji (zł)*	Liczba interwencji	Koszt łączny interwencji	Stawka jednostkowa	
1. Konsultacja psychiatryczna 	211	1	211	211	
2. Pierwsza konsultacja psychologiczna	165	1	165	165	
3. Indywidualny plan rehabilitacji:	-- 	--	2770	3002	
A. Indywidualne spotkania terapeutyczne 	170	8	1360		
B. Indywidualne konsultacje specjalistyczne*	165	2	330		
C. Trening redukcji stresu	80	8	640		
D. Warsztaty terapeutyczne**	110	4	440		
4. Działania edukacyjne	69	1	69		
5. Druga konsultacja psychologiczna	163	1	163		
* Oszacowania kosztu poszczególnych interwencji dokonano na podstawie rozeznania rynku (1pkt. = 1zł)
* Średni koszt indywidualnych konsultacji specjalistycznych na podstawie rozeznania rynku pod kątem cen 2 różnych konsultacji
** Średni koszt warsztatów na podstawie rozeznania rynku pod kątem cen 7 różnych warsztatów

2. Koszty całkowite
Tab. XVII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na etapy i poszczególne interwencje.
Rodzaj kosztu	Liczba	Jedn.	Cena (zł)	Wartość (zł)	
Konsultacja psychiatryczna* 	2 860	osoba	211,00	603 460,00	
Pierwsza konsultacja psychologiczna*	2 860	osoba	165,00	471 900,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	2 600	osoba	2770,00	7 202 000,00	
Działania edukacyjne	130	spotkanie	1380,00	179 400,00	
Druga konsultacja psychologiczna	2 600	osoba	163,00	423 800,00	
Koszty Programu (bezpośrednie)	8 880 560,00	
* z uwzględnieniem założenia 10% więcej w relacji do liczby osób rehabilitowanych

Tab. XVIII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na poszczególne lata realizacji.
Rodzaj kosztu	Liczba	% ogółu	Jedn.	Cena (zł)	Wartość (zł)	
Rok 2024	1 776 112,00	
Konsultacja psychiatryczna* 	572	20%	osoba	211,00	120 692,00	
Pierwsza konsultacja psychologiczna*	572	20%	osoba	165,00	94 380,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	520	20%	osoba	2770,00	1 440 400,00	
Działania edukacyjne	26	20%	spotkanie	1380,00	35 880,00	
Druga konsultacja psychologiczna	520	20%	osoba	163,00	84 760,00	
Rok 2025	2 664 168,00	
Konsultacja psychiatryczna* 	858	30%	osoba	211,00	181 038,00	
Pierwsza konsultacja psychologiczna*	858	30%	osoba	165,00	141 570,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	780	30%	osoba	2770,00	2 160 600,00	
Działania edukacyjne	39	30%	spotkanie	1380,00	53 820,00	
Druga konsultacja psychologiczna	780	30%	osoba	163,00	127 140,00	
Rok 2026	2 664 168,00	
Konsultacja psychiatryczna* 	858	30%	osoba	211,00	181 038,00	
Pierwsza konsultacja psychologiczna*	858	30%	osoba	165,00	141 570,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	780	30%	osoba	2770,00	2 160 600,00	
Działania edukacyjne	39	30%	spotkanie	1380,00	53 820,00	
Druga konsultacja psychologiczna	780	30%	osoba	163,00	127 140,00	
Rok 2027	1 776 112,00	
Konsultacja psychiatryczna* 	572	20%	osoba	211,00	120 692,00	
Pierwsza konsultacja psychologiczna*	572	20%	osoba	165,00	94 380,00	
Indywidualny plan rehabilitacji	520	20%	osoba	2770,00	1 440 400,00	
Działania edukacyjne	26	20%	spotkanie	1380,00	35 880,00	
Druga konsultacja psychologiczna	520	20%	osoba	163,00	84 760,00	
Koszty Programu (bezpośrednie)	8 880 560,00	
* z uwzględnieniem założenia 10% więcej w relacji do liczby osób rehabilitowanych

	Koszty bezpośrednie programu szacuje się na poziomie 8 880 560,00 zł., co po doliczeniu 10% kosztów pośrednich stanowi całkowity koszt realizacji programu w wysokości 9 768 616,00 zł. Przykładowym kosztem pośrednim będą zaplanowane w ramach programu spotkania organizacyjne.

3. Źródło finansowania
	Program będzie finansowany w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Na realizację programu przeznaczone zostaną środki Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, w wysokości 8 303 323,60 zł. (85%). Pozostałe 15% będzie finansowane ze środków Budżetu Państwa oraz wkładu własnego beneficjenta. W razie braku możliwości finansowania programu ze środków unijnych, program finansowany będzie ze środków publicznych (środki własne województwa, środki NFZ).

VII. Bibliografia 
1.	Absencja chorobowa w 2021 roku, Departament Statystyki i Prognoz Aktuarialnych, ZUS, 2020.
2.	Adamczyk A i in. Rzadkie fobie specyficzne — rodzaje i leczenie, Varia Medica 2018, 2, nr 5, s. 423–429.
3.	Biechowska D., Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, W: Wojtyniak B., Goryński P. (red), Sytuacja zdrowotna ludności polski i jej uwarunkowania, Warszawa 2020, s. 517-534.
4.	Biernacka E. Niedoszacowany objaw czy inny wymiar depresji? Puls Medycyny 2015; 4: 16-17.
5.	Bronowski P, Sawicka M, Rowicka M, Bronowska M. Social networks and social functioning level among occupational therapy workshops and community-based support centers users. Psychiatr Pol. 2017;51(1):139-152. 
6.	Carek PJ, Laibstain SE, Carek SM. Exercise for the treatment of depression and anxiety. Int J Psychiatry Med. 2011;41(1):15-28.
7.	Cechnicki A., Rehabilitacja psychiatryczna – cele i metody. Psychiatr. Prakt. Klin., 2009, 2: 41-54. 
8.	Depp CA, Mausbach B, Granholm E, Cardenas V, Ben-Zeev D, Patterson TL, Lebowitz BD, Jeste DV. Mobile interventions for severe mental illness: design and preliminary data from three approaches. J Nerv Ment Dis. 2010;198(10):715-21.
9.	Dudek D, Rymaszewska J. Zaburzenia psychiczne w chorobach somatycznych. Via Medica, Gdańsk 2009.
10.	Firth J, Torous J, Nicholas J, Carney R, Rosenbaum S, Sarris J. Can smartphone mental health interventions reduce symptoms of anxiety? A meta-analysis of randomized controlled trials. J Affect Disord. 2017;218:15-22. 
11.	Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 [https://rpo.slaskie.pl/dokument/fesl_2021_2027; dostęp: 16.06.2023r.].
12.	Gałecki P, Szulc A. Psychiatria, wyd. Edra, Wrocław 2018,s. 189-238.
13.	Goldberg et al., 2019, Mindfulness-based cognitive therapy for the treatment of current depressive symptoms: A meta-analysis, Cognitive Behaviour Therapy, 48 (6) (2019), pp. 445-462.
14.	Guidance for commissioners of rehabilitation services for people with complex mental health needs, Joint Commissioning Panel for Mental Health, Practical mental health commissioning, Updated November 2016 [www.rcpsych.ac.uk; dostęp; 15.01.2023r.].
15.	Hammen C. Depresja, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2022, s. 13.
16.	Jacka FN, O'Neil A, Opie R, Itsiopoulos C, Cotton S, Mohebbi M, et al. A randomised controlled trial of dietary improvement for adults with major depression (the ‘SMILES’ trial). BMC Med. (2017) 15 : 23 . 10.1186/s12916-017-0791-y.
17.	Joint Action on Mental Health and Wellbeing, Situation Analysis and Policy Recommendations in Depression, Suicide Prevention and E-health, published January 2016.
18.	Kandola, A.A.; Osborn, D.P.J. Physical Activity as an Intervention in Severe Mental Illness. BJPsych Adv. 2022, 28, 112–121.
19.	Killaspy, H., Marston, L., Omar, R., et al (2013) Service Quality and Clinical Outcomes: an Example from Mental Health Rehabilitation Services in England. British Journal of Psychiatry, 202: 28-34.
20.	Killaspy, H., Rambarran, D. and Bledin, K. (2008) Mental health needs of clients of rehabilitation services: a survey in one trust. Journal of Mental Health, 17: 207-218.
21.	Kotowska I. E., Zmiany demograficzne w Polsce – jakie wyzwania rozwojowe przyniosą? Fundacja Stefana Batorego, Warszawa 2021.
22.	Lavelle, E., Ijaz, A., Killaspy, H. et al. (2011) Mental Health Rehabilitation and Recovery Services in Ireland: a multicentre study of current service provision, characteristics of service users and outcomes for those with and without access to these services. Final Report for the Mental Health Commission of Ireland, 2011.
23.	Li J, Cai Z, Li X, Du R, Shi Z, Hua Q, Zhang M, Zhu C, Zhang L, Zhan X. Mindfulness-based therapy versus cognitive behavioral therapy for people with anxiety symptoms: a systematic review and meta-analysis of random controlled trials. Ann Palliat Med. 2021 Jul;10(7):7596-7612. doi: 10.21037/apm-21-1212. PMID: 34353047.
24.	Lin YR, Wu MH, Yang CI, Chen TH, Hsu CC, Chang YC, Tzeng WC, Chou YH, Chou KR. Evaluation of assertiveness training for psychiatric patients. J Clin Nurs. 2008;17(21):2875-83. 
25.	Lista Wskaźników Kluczowych EFS+ [https://www.ewaluacja.gov.pl/strony/monitorowanie/lista-wskaznikow-kluczowych/lista-wskaznikow-kluczowych-efs/; dostęp: 16.06.2023r.].
26.	Mental Health Strategies (2010). The 2009/10 National Survey of Investment in Mental Health Services. Department of Health: London, 2010.
27.	Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, Rewizja dziesiąta, Tom I, Wydanie 2008, World Health Organization 2009.
28.	Moskalewicz J. Kiejna A. Wojtyniak B. „Kondycja psychiczna mieszkańców Polski” - Raport z badań „Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostęp do psychiatrycznej opieki zdrowotnej – EZOP Polska”, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2012.
29.	Murawiec S. Diagnosis and treatment of depression in primary care setting – practical aspects, Lekarz w POZ, 5, 2017, s. 338-343. 
30.	NICE Clinical guideline [CG123], Common mental health problems: identification and pathways to care, May 2011 [nice.org.uk; dostęp: 11.01.2023r.].
31.	NICE Clinical guideline [CG91], Depression in adults with a chronic physical health problem: recognition and management, October 2009 [nice.org.uk; dostęp; 15.01.2023r.].
32.	NICE Clinical guideline [NG53], Transition between inpatient mental health settings and community or care home settings, August 2016 [nice.org.uk; dostęp: 15.01.2023r.].
33.	Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 września 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego [tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 2123, z późn. zmianami].
34.	Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 27 sierpnia 2021 r. w sprawie mapy potrzeb zdrowotnych [DZ. URZ. Min. Zdr. 2021.69].
35.	Obwieszczenie Wojewody Śląskiego z dnia 17 grudnia 2021 r. w sprawie ogłoszenia planu transformacji dla województwa śląskiego na lata 2022-2026
36.	Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 48/2021 z dnia 25 sierpnia 2021 r. o projekcie programu polityki zdrowotnej pn. „Regionalny program rehabilitacji osób z zaburzeniami depresyjnymi” [bipold.aotm.gov.pl; dostęp: 20.02.2023r.].
37.	Parletta N, Zarnowiecki D, Cho J, Wilson A, Bogomolova S, Villani A, et al. A Mediterranean-style dietary intervention supplemented with fish oil improves diet quality and mental health in people with depression: A randomized controlled trial (HELFIMED). Nutr Neurosci. (2019) 22:474–87.
38.	Pawlak A., Krejca M., Janas-Kozik M., Krupka-Matuszczyk I., Rajewska J., Bochenek A. Ocena lęku i depresji w okresie okołooperacyjnym u pacjentów poddawanych rewaskularyzacji mięśnia sercowego. Psychiatria Polska 2012; XLVI: 63–74.
39.	Projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2023–2030 [https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12368306; dostęp: 10.02.2023 r.].
40.	Przyrost naturalny w Polsce w wybranych okresach, Ministerstwo Edukacji i Nauki, Zintegrowana Platforma Edukacyjna [https://zpe.gov.pl/; dostęp: 14.03.2023 r.].
41.	Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie priorytetów zdrowotnych [Dz.U. 2021 poz. 2144].
42.	Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień [Dz.U. 2019 poz. 1285 z późn. zm.].
43.	Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021–2025 [Dz.U. 2021 poz. 642].
44.	Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2017 r. w sprawie Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017-2022 [Dz.U. 2017 poz. 458].
45.	Rybicka W. Depresja maskowana, Medycyna Praktyczna 2021 [https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/261515,depresja-maskowana, dostęp 20.01.2023].
46.	Schlosser DA, Campellone TR, Truong B, Anguera JA, Vergani S, Vinogradov S, Arean P. The feasibility, acceptability, and outcomes of PRIME-D: A novel mobile intervention treatment for depression. Depress Anxiety. 2017;34(6):546-554. 
47.	Slavich GM, Irwin MR. From stress to inflammation and major depressive disorder; a social signal transduction theory of depression. Psychol Bull 2014; 140: 774-815.
48.	Soundy, A.; Freeman, P.; Stubbs, B.; Probst, M.; Coffee, P.; Vancampfort, D. The Transcending Benefits of Physical Activity for Individuals with Schizophrenia: A Systematic Review and Meta-Ethnography. Psychiatry Res. 2014, 220, 11–19.
49.	Stasiuk i wsp., Zaburzenie lękowe uogólnione – rozpoznawanie, objawy oraz leczenie farmakologiczne, Geriatria 2014; 8: 264-267.
50.	Sterna W. Sterna A. Psychoterapia a farmakoterapia — czy można je łączyć? Psychiatria, tom 13, nr 2, 2016, s. 84–91.
51.	Sverre KT, Nissen ER, Farver-Vestergaard I, Johannsen M, Zachariae R. Comparing the efficacy of mindfulness-based therapy and cognitive-behavioral therapy for depression in head-to-head randomized controlled trials: A systematic review and meta-analysis of equivalence. Clin Psychol Rev. 2023 Mar;100:102234. doi: 10.1016/j.cpr.2022.102234. Epub 2022 Dec 5. PMID: 36527794.
52.	Uchwała nr 196/2021 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. [www.gov.pl/web/zdrowie; dostęp: 30.01.2023 r.].
53.	Uchwała nr 2735/299/VI/2021 Zarządu Województwa Śląskiego z dnia 22.12.2021 r. w sprawie: przyjęcia dokumentu „Regionalna Polityka Zdrowia Województwa Śląskiego 2030”.
54.	Uchwała nr VI/24/1/2020 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 19 października 2020 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030”.
55.	Williams C. Pokonać depresję i stan obniżonego nastroju. Alfa-medica Press 2008.
56.	Winkens LHH, van Strien T, Brouwer IA, Penninx BWJH, Visser M, Lähteenmäki L. Associations of mindful eating domains with depressive symptoms and depression in three European countries. J Affect Disord. 2018;228:26-32.
57.	World mental health report: transforming mental health for all. Executive summary, World Health Organization 2022 [https://www.who.int/; dostęp: 15.01.2023 r.].
58.	Wydatki na świadczenia z ubezpieczeń społecznych związane z niezdolnością do pracy w 2021 r. Departament Statystyki i Prognoz Aktuarialnych, Warszawa 2022.
59.	Wytyczne dotyczące kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027, Minister Funduszy i Polityki Regionalnej [www.funduszeeuropejskie.gov.pl; dostęp: 27.06.2023 r.].
60.	Wytyczne dotyczące realizacji projektów z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w regionalnych programach na lata 2021-2027, Minister Funduszy i Polityki Regionalnej, www.funduszeeuropejskie.gov.pl; dostęp: 27.06.2023r.
61.	Zasoby ochrony zdrowia w województwie śląskim w liczbach, dane Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego [Katowice.uw.gov.pl; dostęp: 11.01.2023 r.]

VIII. Spis tabel

Tab. I. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania wg klasyfikacji ICD-10.
Tab. II. Ludność województwa śląskiego na tle kraju – dane ogólne.
Tab. III. Ludność województwa śląskiego wg ekonomicznych grup wieku i płci na tle kraju.
Tab. IV. Ruch naturalny ludności w województwie śląskim na tle kraju.
Tab. V. Przeciętne dalsze trwanie życia (w latach) w momencie narodzin oraz w wieku 60 lat w Polsce i województwie śląskim w latach 2017-2021 w podziale na płeć.
Tab. VI. Chorzy (osoby) z zaburzeniami psychicznymi (bez uzależnień) leczeni w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w 2021 roku (liczby bezwzględne) w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Tab. VII. Chorzy (osoby) z zaburzeniami psychicznymi spowodowanymi używaniem alkoholu leczeni w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w 2021 roku (liczby bezwzględne) w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Tab. VIII. Chorzy (osoby) z zaburzeniami psychicznymi spowodowanymi używaniem substancji psychoaktywnych leczeni w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w 2021 roku (liczby bezwzględne) w podziale na płeć i grupy wiekowe.
Tab. IX. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na płeć.
Tab. X. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z usług zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe.
Tab. XI. Liczba mieszkańców województwa śląskiego z rozpoznaniami chorób psychicznych i zaburzeń zachowania, w wieku 18-59 lat w przypadku kobiet oraz 18-64 lat w przypadku mężczyzn, korzystających z wybranych rodzajów i zakresów świadczeń zdrowotnych na rynku publicznym w roku 2022, w podziale na grupy wiekowe i płeć.
Tab. XII. Ranking jednostek chorobowych generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z niezdolnością do pracy w grupie F00-F99 w województwie śląskim w roku 2021 w podziale na płeć.
Tab. XIII. Liczba podmiotów posiadających umowę ze Śląskim OW NFZ o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień w wybranych zakresach oraz czas oczekiwania na te świadczenia w podziale na przypadek pilny oraz stabilny.
Tab. XIV. Świadczenia gwarantowane w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnień, kierowane do pacjentów z zaburzeniami nerwicowymi, związanymi ze stresem i pod postacią somatyczną lub zaburzeniami nastroju [afektywnymi]
Tab. XV. Główne mierniki efektywności
Tab. XVI. Koszty jednostkowe interwencji wchodzących w skład kompleksowej rehabilitacji uczestników Programu.
Tab. XVII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na etapy i poszczególne interwencje.
Tab. XVIII. Koszty bezpośrednie programu w podziale na poszczególne lata realizacji.
 
IX. Spis rycin

Ryc. 1. Liczba samobójstw na 10 tys. mieszkańców w Polsce i poszczególnych województwach w roku 2021.
Ryc. 2. Liczba zgonów z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania na 100 tys. ludności w Polsce i poszczególnych województwach w roku 2021.

Załączniki
Załącznik 1. KWESTIONARIUSZ WHOQOL-100  (DZIEDZINA PSYCHOLOGICZNA)

I. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Data badania:	
	
Nr pacjenta w Programie:	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

II. KWESTIONARIUSZ
Poniższe pytania dotyczą tego, jak odczuwa Pani/Pan jakość swojego życia i zdrowia w ciągu ostatnich 2 tygodni.  Proszę przy każdym pytaniu zakreślić tylko jedną odpowiedź, najlepiej oddającą Pani/Pana odczucia.

Podskala (4):  Pozytywne uczucia	Wynik (4)	
Czy odczuwa Pan/i radość z życia?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu	suma punktów 	
Ogólnie, czy jest Pan/i zadowolony/a ze swojego życia?	1
bardzo niezadowolony	2
niezado-wolony	3
ani zadowolony, ani nie-zadowolony	4
zadowolony	5
Bardzo zadowo-lony		
Czy myśli Pan/i pozytywnie o przyszłości?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
Czy doznaje Pan/i w życiu pozytywnych uczuć?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
Podskala (5):  Myślenie, uczenie się, pamięć i koncentracja	Wynik (5)	
Jak Pan/i ocenia swoją pamięć?	1
bardzo zła        	2
zła	3
ani dobra, ani zła      	4        
dobra          	5
bardzo dobra
	suma punktów 	
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swoich umiejętności przyswajania nowych informacji?	1
bardzo niezadowolony	2
niezado-wolony	3
ani zadowolony, ani nie-zadowolony	4
zadowolony	5
Bardzo zadowo-lony		
Czy ma Pan/i problemy z koncentracją ?	1
wcale	2
trochę	3
umiarkowanie	4
bardzo 	5
w bardzo dużym stopniu		
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swoich umiejętności podejmowania decyzji?	1
bardzo niezadowolony	2
niezado-wolony	3
ani zadowolony, ani nie-zadowolony	4
zadowolony	5
Bardzo zadowo-lony		
Podskala (6):  Samoocena	Wynik (6)	
Czy ceni Pan/i samego/samą siebie?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu	suma punktów 	
Czy ma Pan/i zaufanie do siebie?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
Czy jest Pan/i zadowolony/a z siebie?	1
bardzo niezadowolony	2
niezado-wolony	3
ani zadowolony, ani nie-zadowolony	4
zadowolony	5
Bardzo zadowo-lony		
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swoich umiejętności?	1
bardzo niezadowolony	2
niezado-wolony	3
ani zadowolony, ani nie-zadowolony	4
zadowolony	5
Bardzo zadowo-lony		
Podskala (7):  Wygląd zewnętrzny	Wynik (7)	
Czy akceptuje Pan/i swój wygląd zewnętrzny?	1
wcale	2
nieco	3
umiarkowanie	4
przeważnie 	5
w pełni	suma punktów 	
Czy krępuje Pana/Panią jakaś cecha wyglądu zewnętrznego?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu 	5
w bardzo dużym stopniu		
Czy krępuje Pana/Panią własny wygląd?	1
wcale	2
trochę	3
umiarkowanie	4
bardzo 	5
w bardzo dużym stopniu		
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swojego wyglądu?
	1
bardzo niezadowolony	2
niezado-wolony	3
ani zadowolony, ani nie-zadowolony	4
zadowolony	5
Bardzo zadowo-lony		
Podskala (8):  Negatywne uczucia	Wynik (8)	
Jak często odczuwał/a Pan/i negatywne uczucia, takie jak: przygnębienie, rozpacz, lęk, depresję?	1
nigdy	2
rzadko	3
często	4
bardzo często	5
zawsze	suma punktów 	
Czy ogólnie czuje się Pan/i zadowolony/a?	1
nigdy	2
rzadko	3
często	4
bardzo często	5
zawsze		
Czy smutek lub przygnębienie przeszkadzają Panu/i w codziennym funkcjonowaniu?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu 	5
w bardzo dużym stopniu		
Jak bardzo dokucza Panu/i uczucie przygnębienia?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu 	5
w bardzo dużym stopniu		

Wynik ogólny = [(4)+(5)+(6)+(7)+(8)] : 5
		
Źródło: Opracowanie władne na podstawie WHO (https://www.who.int/tools/whoqol/whoqol-100?fbclid=IwAR31ElMb_LVVfgpKRxfvzu3o6URbWcLgG2VgiYyHiaejUsiRzlv6mT8Z-wg)

…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis psychologa)

Załącznik 2. KWESTIONARIUSZ WHOQOL-100  (DZIEDZINA NIEZALEŻNOŚCI)

I. Dane uczestnika programu
Nazwisko	
	
Imię	
	
Nr PESEL*	
	
Płeć	
	
Data badania:	
	
Nr pacjenta w Programie:	
	
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL

II. KWESTIONARIUSZ
Poniższe pytania dotyczą tego, jak odczuwa Pani/Pan jakość swojego życia i zdrowia w ciągu ostatnich 2 tygodni.  Proszę przy każdym pytaniu zakreślić tylko jedną odpowiedź, najlepiej oddającą Pani/Pana odczucia.
Podskala (9):  Mobilność	Wynik (9)	
Jak ocenia Pan/i swoje możliwości swobodnego poruszania się	1
bardzo źle	2
źle	3
ani źle ani dobrze	4
dobrze	5
bardzo dobrze	suma punktów 	
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swoich możliwości poruszania się?	1
bardzo niezadowolony            	2
niezadowolony	3
ani zadowolony ani niezadowolony        	4        zadowolony          	5
bardzo zadowolony
		
Jak bardzo dokuczają Panu/i trudności w poruszaniu się?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
Czy trudności w poruszaniu się utrudniają Panu/i życie?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
Podskala (10):  Czynności życia codziennego	Wynik (10)	
Czy potrafi Pan/i wykonywać swoje codzienne czynności?	1
wcale        	2
nieco	3
umiarkowanie	4        
przeważnie                	5
w pełni
	suma punktów 	
Czy trudno jest Panu/i wykonywać codzienne czynności?	1
wcale        	2
nieco	3
średnio	2
w dużym stopniu	1
w bardzo dużym stopniu		
Czy dokuczają Panu/i ograniczenia w wykonywaniu codziennych czynności?	1
wcale        	2
nieco	3
średnio	2
w dużym stopniu	1
w bardzo dużym stopniu		
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swojej wydolności w życiu codziennym?	1
bardzo niezadowolony            	2
niezadowolony	3
ani zadowolony ani niezadowolony        	4        zadowolony          	5
bardzo zadowolony
		
Podskala (11):  Zależność od leków lub leczenia	Wynik (11)	
Czy potrzebne są Panu/i lekarstwa, aby normalnie funkcjonować na co dzień?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu	suma punktów 	
Czy jest Pan/i zależny/a od leków?	1
wcale	2
nieco	3
umiarkowanie	4
przeważnie	5
w pełni		
Czy potrzebuje Pan/i opieki medycznej do codziennego funkcjonowania?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
W jakim stopniu Pana/i jakość życia zależy od leków i aparatów/sprzętu medycznego?	1
wcale	2
nieco	3
średnio	4
w dużym stopniu	5
w bardzo dużym stopniu		
Podskala (12):  Zdolność do pracy lub nauki	Wynik (12)	
Czy jest Pan/i zdolny/a do pracy?	1
wcale	2
nieco	3
umiarkowanie	4
przeważnie	5
w pełni	suma punktów 	
Czy czuje się Pan/i zdolny/a do wykonywania swoich obowiązków?	1
wcale	2
nieco	3
umiarkowanie	4
przeważnie	5
w pełni		
Jak by Pan/i ocenił/a swoją zdolność do pracy?	1
bardzo zła	2
zła	3
ani dobra, ani zła	4
dobra	5
bardzo dobra		
Czy jest Pan/i zadowolony/a ze swojej zdolności do pracy?	1
bardzo niezadowolony            	2
niezadowolony	3
ani zadowolony ani niezadowolony        	4        zadowolony          	5
bardzo zadowolony

Wynik ogólny = [(9)+(10)+(11)+(12)] : 4
		
Źródło: Opracowanie własne na podstawie WHO (https://www.who.int/tools/whoqol/whoqol-100?fbclid=IwAR31ElMb_LVVfgpKRxfvzu3o6URbWcLgG2VgiYyHiaejUsiRzlv6mT8Z-wg)

   
…………................................
                                              (data, pieczęć i podpis psychologa)

Załącznik 3. Ankieta satysfakcji uczestnika programu (wzór)
I. Ocena sposobu umówienia terminu poszczególnych interwencji oferowanych w Programie
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
szybkość załatwienia formalności podczas rejestracji?						
uprzejmość osób rejestrujących?						
dostępność rejestracji telefonicznej?						

II. Ocena wizyt lekarskich
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość lekarza?						
poszanowanie prywatności podczas wizyty?						
staranność i dokładność wykonywania badania?						
sposób przekazywania informacji? 						

III. Ocena świadczeń psychologicznych/psychoterapeutycznych
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
uprzejmość i życzliwość psychologów/psychoterapeutów?						
poszanowanie prywatności podczas porad i zabiegów?						
staranność i dokładność wykonywania zabiegów?						
sposób przekazywania informacji nt. sposobów rehabilitacji? 						

IV. Ocena pozostałych świadczeń
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
jakość usługi realizowanej przez doradcę zawodowego?						
jakość usługi realizowanej przez terapeutę umiejętności społecznych?						
jakość usługi realizowanej przez instruktora jogi/medytacji?						
jakość usługi realizowanej przez terapeutę zajęciowego/arteterapeutę?						
jakość usługi realizowanej przez dietetyka/trenera personalnego?						

V. Ocena warunków panujących w przychodni
Jak Pan(i) ocenia:	Bardzo dobrze	Dobrze	Przeciętnie	Źle	Bardzo źle	
czystość w poczekalni?						
wyposażenie w poczekalni (krzesła itp.)?						
dostęp i czystość w toaletach?						
wyposażenie gabinetów?						
wyposażenie sal warsztatowych?						

VI. Dodatkowe uwagi/opinie:

	

Załącznik 4. Karta uczestnika Programu (wzór)
Część I
1. Dane uczestnika programu
Nazwisko		
Imię		
Nr PESEL*		
Płeć		
Wiek		
Adres zameldowania		
Adres zamieszkania		
Tel. kontaktowy		
* lub nr dokumentu tożsamości – w przypadku osób nieposiadających nr PESEL
2. Zgoda na udział w Programie
W tym miejscu należy wstawić wzór wyrażenia zgody na udział w Programie oraz wzór zgody pacjenta na udzielenie świadczeń zdrowotnych, zgodny ze wzorem stosowanym przez Realizatora przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych.                                                              
…………................................
                                              (data i podpis uczestnika Programu)

3. Kwalifikacja do Programu (lekarz psychiatra)
 Niniejszym zaświadczam, że pacjenta zakwalifikowano do Programu, z uwagi na spełnienie wszystkich kryteriów kwalifikacji
 Niniejszym zaświadczam, że pacjenta nie zakwalifikowano do Programu, z uwagi na niespełnienie następujących kryteriów kwalifikacji:
…………………………………………………………………………………………………………………..

	                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)
4. Kwalifikacja do Programu (psycholog)
 Niniejszym zaświadczam, że pacjenta zakwalifikowano do Programu, z uwagi na spełnienie wszystkich kryteriów kwalifikacji
 Niniejszym zaświadczam, że pacjenta nie zakwalifikowano do Programu, z uwagi na niespełnienie następujących kryteriów kwalifikacji:
…………………………………………………………………………………………………………………..

	                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)

Część II.  
Nazwa świadczenia	Data wykonania świadczenia	
1. Konsultacja psychiatryczna	
	
2. Pierwsza konsultacja psychologiczna		
3. Indywidualny plan rehabilitacyjny (data od – do)		
4. Działania edukacyjne 		
5. Druga konsultacja psychologiczna		
                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)
Część III  
Dane niezbędne dla ewaluacji Programu
Nazwa świadczenia	Informacja dla celów ewaluacji	
1. Pierwsza konsultacja psychologiczna	Wynik kwestionariusza WHOQOL-100 (domena psychologiczna)
………………………….

Wynik kwestionariusza WHOQOL-100 (domena niezależności)
………………………….

Sprawność psychiczna i społeczna, pozwalająca na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia:
 tak   nie  	
2. Działania edukacyjne	Wynik pre-testu: ………………………….
Wynik post-testu: …………………………
Przyrost wiedzy:
 tak   nie  	
3. Druga konsultacja psychologiczna	Wynik kwestionariusza WHOQOL-100 (domena psychologiczna)
………………………………………………
Zmiana pozytywna w zakresie wyniku:
 tak   nie  

Wynik kwestionariusza WHOQOL-100 (domena niezależności)
………………………………………………
Zmiana pozytywna w zakresie wyniku:
 tak   nie  

Sprawność psychiczna i społeczna, pozwalająca na możliwość podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia:
 tak   nie  	

                                             …………................................
                                              (data, pieczęć i podpis osoby uprawnionej)