Załącznik
do uchwały nr 572/180/V/2017
Zarządu Województwa Śląskiego
z dnia 21 marca 2017 roku

RAPORT Z WYKONANIA W 2016 ROKU

PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII 
W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM
NA LATA 2011 – 2016

Katowice 2017 rok

REGIONALNY  OŚRODEK  POLITYKI  SPOŁECZNEJ
WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		

SPIS TREŚCI

I.	INFORMACJE OGÓLNE ………………………………………………….…………….………..… 2

II.	EPIDEMIOLOGIA ZJAWISKA NARKOMANII …..………………………………………………... 3

III.	ZADANIA ZREALIZOWANE PRZEZ SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO 
Z ZAKRESU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W 2016 ROKU ………........................... 20

IV.	WNIOSKI I REKOMENDACJE …….…………………………………………………...…………. 28

I.	INFORMACJE OGÓLNE
Organ wykonawczy samorządu województwa sporządza raport z wykonania w danym roku wojewódzkiego programu przeciwdziałania narkomanii i efektów jego realizacji, który przedkłada sejmikowi województwa, w terminie do dnia 31 marca roku następującego po roku, którego dotyczy raport, zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 roku, poz. 224 ze zm.).
Program przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2011 – 2016 został przyjęty przez Sejmik Województwa Śląskiego Uchwałą Nr IV/5/2/2011 z dnia 14 lutego 2011 roku. Przedmiotowy dokument opracowano po przeprowadzeniu diagnozy problemu, biorąc pod uwagę doświadczenia zdobyte podczas działań z zakresu przeciwdziałania narkomanii.
Zadania Programu wykonywane są w oparciu o przyjęte cele operacyjne oraz wskazane działania. Ich realizatorem jest Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, który corocznie określa harmonogram działań, zgodny z planem  budżetu Województwa Śląskiego na dany rok.
Misją Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2011-2016 
było podejmowanie, wzmacnianie i inspirowanie działań na rzecz profilaktyki 
i rozwiązywania problemów narkomanii w województwie śląskim. 
Celami operacyjnymi były: 
1.	Wzmacnianie lokalnych systemów profilaktyki i rozwiązywania problemów narkomanii na rzecz mieszkańców województwa śląskiego.
2.	Wzmacnianie procesu leczenia, rehabilitacji i reintegracji osób uzależnionych 
od narkotyków.
3.	Badanie i monitorowanie problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych.
W Raporcie przedstawiona została sytuacja dotycząca problematyki narkomanii 
w województwie śląskim w oparciu o dostępne dane oraz wyniki przeprowadzonych badań. Kolejną część poświęcono szczegółowemu omówieniu zadań zrealizowanych w ramach Programu w 2016 roku, w tym według przyjętych wskaźników. W ostatniej części zawarto wnioski i rekomendacje do prowadzenia działań w kolejnym roku, opracowane w oparciu 
o diagnozę problemu i doświadczenie w realizacji zadań w przedmiotowym obszarze.

II.	EPIDEMIOLOGIA ZJAWISKA NARKOMANII 
Rozpowszechnienie używania substancji psychoaktywnych wśród młodzieży. 

Wyniki badania przeprowadzonego w 2015 roku w województwie śląskim w ramach Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD wskazują na znacznie niższy poziom rozpowszechnienia używania substancji nielegalnych, niż legalnych. Większość badanych nigdy po substancje nielegalne nie sięgała. Wśród osób mających takie doświadczenie, najczęściej eksperymentowano z marihuaną lub haszyszem. Chociaż 
raz w ciągu całego życia w województwie śląskim używało tych substancji 23,1% młodszych uczniów – z gimnazjum (25% dla Polski) i 45,9% starszych uczniów – ze szkół ponadgimnazjalnych (43% dla Polski). Na drugim miejscu pod względem rozpowszechnienia eksperymentowania znajdują się leki uspokajające i nasenne wydawane bez przepisu lekarza (odpowiednio 16,1% i 17,6%). Wśród gimnazjalistów na trzecim miejscu znalazły się substancje wziewne (11,5%), a na czwartym leki przeciwbólowe przyjmowane w celu odurzania się (6,4%). W starszej grupie badanych na trzecim miejscu znajduje się amfetamina (9,0%), a na czwartym ex aequo leki przeciwbólowe przyjmowane w celu odurzania się 
i substancje wziewne (8,2%). W przypadku większości substancji rozpowszechnienie eksperymentowania jest większe wśród starszej młodzieży. Jedynie, do doświadczeń 
z substancjami wziewnymi nieco częściej przyznaje się młodzież z gimnazjów. Należy także zwrócić uwagę na bardzo niskie rozpowszechnienie używania narkotyków w zastrzykach 
(1,3 i 2,6%). Natomiast szczególny niepokój budzi dość znaczny odsetek młodzieży eksperymentującej z alkoholem w połączeniu z lekami (4,2% w młodszej grupie i 8,7% 
w starszej). Łączne przyjmowanie różnych substancji jest szczególnie niebezpieczne ze względu na ryzyko szkód zdrowotnych.

Biorąc pod uwagę wyniki z 2015 roku w badaniu ogólnopolskim w porównaniu do lat poprzednich, zauważalna jest kontynuacja trendu wzrostowego eksperymentowania 
ze zdecydowaną większością substancji, zarówno wśród gimnazjalistów, jak i uczniów szkół ponadgimnazjalnych. W przypadku województwa śląskiego rozpowszechnienie doświadczeń 
z używaniem większości substancji psychoaktywnych w 2015 roku, jest podobne do poziomu kraju. Odsetek młodzieży deklarującej używanie przetworów konopi, zmniejszył się nieznacznie w młodszej grupie wiekowej, w starszej natomiast utrzymywany jest trend wzrostowy. Spadek wskaźnika w młodszej grupie wiekowej odnotowano w przypadku amfetaminy, LSD lub innych substancji halucynogennych, cracku, kokainy, heroiny, ecstasy 
i sterydów anabolicznych. W zakresie eksperymentowania z substancjami wziewnymi w obu grupach wiekowych odnotować można stabilizację. W starszej grupie wiekowej w przypadku większości substancji nastąpił nieznaczny wzrost wskaźników używania kiedykolwiek 
w życiu. 

Używanie substancji psychoaktywnych chociaż raz w swoim życiu przez uczniów III klas gimnazjów

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej na podstawie: K. Charzyńska, 
J. Sierosławski, Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z badań ankietowych zrealizowanych w województwie śląskim w 2015 r., Europejski Program Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD, s. 138, 139.

Używanie substancji psychoaktywnych chociaż raz w swoim życiu przez uczniów II klas szkół ponadgimnazjalnych

Źródło: Ibidem.

Używanie substancji nielegalnych w czasie ostatnich 12 miesięcy także lokuje przetwory konopi na pierwszym miejscu pod względem rozpowszechnienia. W klasach trzecich gimnazjów tego środka używało ponad 16,6% uczniów, w klasach drugich szkół ponadgimnazjalnych 33,7%. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem 6,3% uczniów klas trzecich gimnazjów i 15,9% uczniów klas drugich szkół ponadgimnazjalnych używało marihuany lub haszyszu.

Zarówno eksperymentowanie z substancjami nielegalnymi, jak również ich okazjonalne używanie jest bardziej rozpowszechnione wśród chłopców niż wśród dziewcząt. W porównaniu do innych regionów, w których przeprowadzono badanie, używanie marihuany lub haszyszu jest rzadziej deklarowane przez uczniów III klas gimnazjów w województwie śląskim niż 
w innych województwach. Jedynie w porównaniu do województwa opolskiego i małopolskiego można zaobserwować nieco częstsze eksperymentowanie z tą substancją w województwie śląskim. W starszej grupie mniejsze rozpowszechnienie używania tych substancji występuje 
w województwach: małopolskim, świętokrzyskim i lubelskim. 

Używanie przetworów konopi w 2015 roku kiedykolwiek w życiu wśród uczniów III klas gimnazjum, w województwie śląskim w porównaniu do innych województw

Źródło: Ibidem, s. 105.

Używanie przetworów konopi w 2015 roku kiedykolwiek w życiu wśród uczniów II klas szkół ponadgimnazjalnych w województwie śląskim w porównaniu do innych województw

Źródło: Ibidem, s. 106.

W ramach badania ESPAD przeprowadzono również pomiar czynników chroniących 
i czynników ryzyka, co ma istotne znaczenie przy wyznaczaniu kierunków i działań 
w zakresie przeciwdziałania używania substancji psychoaktywnych. Jednym z podstawowych czynników ryzyka sięgnięcia po substancje psychoaktywne jest ich wysoka dostępność. Wśród substancji nielegalnych odsetek młodszych uczniów, którzy uważają daną substancję za niemożliwą do zdobycia waha się od 18,7% w przypadku przetworów konopi do 33,8% 
w przypadku heroiny. Jako bardzo łatwe 14,5% badanych ocenia zdobycie marihuany lub haszyszu. W drugich klasach szkół ponadgimnazjalnych w przypadku większości substancji nielegalnych w podobnym odsetku co młodsi uczniowie, badani uznają je za łatwe do zdobycia, z wyjątkiem przetworów konopi, które w tej grupie wiekowej oceniane są jako bardzo łatwe do zdobycia przez 23,2%.

Ocena dostępu do poszczególnych substancji jako bardzo łatwy w 2015 roku wśród uczniów III klas gimnazjum

Źródło: Ibidem, s. 64.

Ocena dostępu do poszczególnych substancji jako bardzo łatwy w 2015 roku wśród uczniów II klas szkół ponadgimnazjalnych

Źródło: Ibidem, 64.

Innej informacji o dostępności dostarczają odpowiedzi na pytania o to, czy respondentowi proponowano w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem substancje psychoaktywne. 
W przypadku substancji nielegalnych propozycje najczęściej dotyczą przetworów konopi. 
Z odpowiedzi wynika, że otrzymało je chociaż raz w czasie ostatnich 12 miesięcy 22,2% uczniów z klas młodszych i 33,8% uczniów klas starszych. Odsetki uczniów, którym proponowano amfetaminę wynosiły w przypadku piętnasto-szesnastolatków – 3,8% 
i siedemnasto-osiemnastolatków – 6,8%. Ecstasy oraz leki uspokajające i nasenne, proponowane były podobnym odsetkom młodzieży z grupy młodszej i starszej (ecstasy: 
ok. 4%; leki: ok. 6%). Badanym zadano również pytanie dotyczące oczekiwań wobec marihuany i haszyszu, które w pewnym stopniu odpowiadają za sięganie po te substancje. Wyniki wskazują, że młodzież szkolna w większym stopniu odwołuje się do pozytywnych konsekwencji niż ewentualnych szkód. Na pierwszym miejscu lokuje się „Zwiększenie intensywności radości” (młodsza kohorta – 41,9%, starsza kohorta – 44,5%), na drugim 
– „zwiększenie otwartości” (młodsza kohorta – 38,7%, starsza kohorta – 36,1%), a na trzecim 
w młodszej grupie „mniejsza nieśmiałość” (33,5%), w starszej – „zwiększenie intensywności doświadczeń” (32,8%). Najczęściej oczekiwaną konsekwencją negatywną były „trudności 
z koncentracją” (25,4%, 21,6%), a następnie – „utrata wątku myślenia” (21,8%, 20,9%) oraz „trudności w prowadzeniu rozmowy” (18,7%, 17,1%).

Oczekiwania wobec marihuany i haszyszu

Klasa	Wyszczególnienie	Niemożliwe	Mało prawdo-podobne	Może	Całkiem prawdo-podobne	Pewne	
III klasy gimnazjum	Bardziej intensywne postrzeganie rzeczy	29,6	11,8	42,0	13,0	3,6	
	Trudności z prowadzeniem rozmowy	29,3	15,9	36,1	13,7	5,0	
	Utrata wątku myślenia	28,3	13,4	36,5	15,2	6,6	
	Mniejsza nieśmiałość	27,5	8,7	30,2	20,3	13,2	
	Trudności z koncentracją	26,6	11,9	36,1	16,9	8,5	
	Zwiększenie otwartości	23,3	6,1	31,8	24,9	13,8	
	Zwiększenie intensywności radości	22,2	6,3	29,6	21,9	20,0	
	Zwiększenie intensywności doświadczeń 	24,1	8,7	35,5	19,9	11,7	
	Zmniejszenie zahamowań 	25,6	11,9	32,7	19,2	10,6	
	Poczucie bycia prześladowanym przez innych	39,4	19,7	32,5	5,1	3,3	
II klasy szkół ponadgimnazjalnych	Bardziej intensywne postrzeganie rzeczy	26,2	13,2	38,7	15,6	6,3	
	Trudności z prowadzeniem rozmowy	28,2	18,3	36,4	13,3	3,8	
	Utrata wątku myślenia	27,7	15,1	36,3	15,3	5,6	
	Mniejsza nieśmiałość	25,3	11,1	30,9	20,8	11,9	
	Trudności z koncentracją	24,6	15,3	38,5	14,5	7,1	
	Zwiększenie otwartości	20,4	10,2	33,4	22,6	13,5	
	Zwiększenie intensywności radości	18,7	7,1	29,7	23,3	21,2	
	Zwiększenie intensywności doświadczeń 	20,6	9,4	37,2	20,5	12,3	
	Zmniejszenie zahamowań 	23,3	15,0	32,3	19,9	9,6	
	Poczucie bycia prześladowanym przez innych	39,4	22,4	29,1	5,6	3,4	
Źródło: Ibidem,  s. 55-57.

Znajomość miejsc, gdzie można kupić przetwory konopi wskazuje, że odsetek badanych znających takie miejsca jest wyższy wśród starszej młodzieży (50,0%) niż młodszej (40,4%). Gimnazjaliści najczęściej wymieniali w tym kontekście ulicę i park (22,1%) mieszkanie dealera (17,3%), szkołę (13,8%) oraz dyskotekę i bar (13,2%). 

Miejsca gdzie można łatwo kupić marihuanę lub haszysz

Klasa	Wyszczególnienie	Województwo śląskie	Polska	
III klasy gimnazjum

	Nie znam takich miejsc 	59,6	57,3	
	Ulica, park	22,1	21,6	
	Szkoła	13,8	14,5	
	Dyskoteka, bar	13,2	14,3	
	Mieszkanie dealera	17,3	17,2	
	Internet	11,8	12,5	
	Inne miejsce	5,5	5,9	
II klasy szkół ponadgimna-zjalnych

	Nie znam takich miejsc 	50,0	52,8	
	Ulica, park	25,5	22,1	
	Szkoła	17,2	17,6	
	Dyskoteka, bar	17,6	17,2	
	Mieszkanie dealera	21,8	18,6	
	Internet	10,2	9,9	
	Inne miejsce	7,7	6,9	
Źródło: Ibidem,  s. 71.

W kontekście prowadzenia działalności profilaktycznej znaczenie ma również wiedza na temat wielorakich niebezpieczeństw związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, 
z uwagi na to, że uświadomienie ryzyka powinno skłaniać do ograniczania konsumpcji, 
ale również dlatego, że stwarza ono szansę zadbania o jak największe zminimalizowanie niebezpieczeństwa powikłań. Zdecydowana większość uczniów dostrzega ryzyko szkód związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Analiza rozkładów odpowiedzi wskazuje, że głównym źródłem zróżnicowania ryzyka jest nasilenie używania, w mniejszym stopniu rolę tę pełni rodzaj substancji. Jest tak zarówno w klasach trzecich szkół gimnazjalnych jak i klasach drugich szkół ponadgimnazjalnych. Eksperymentowanie z tak niebezpiecznymi narkotykami jak ecstasy traktowane jest w sumie jako mniej ryzykowne niż regularne palenie papierosów lub częste picie w dużych ilościach napojów alkoholowych. Ryzyko związane z poszczególnymi substancjami jest jednak także różnicowane przez badanych, chociaż, jak się wydaje, w mniejszym stopniu. Jeśli wziąć pod uwagę tylko odsetki respondentów wybierających odpowiedź „duże ryzyko”, to na poziomie eksperymentowania za najbardziej groźną w opiniach badanych uznać można amfetaminę (44,1% w młodszej grupie 
i 43,9% w starszej grupie). W przypadku przetworów konopi odsetki te są wyraźnie niższe 
– 27,6% w młodszej kohorcie i 17,9% w starszej kohorcie. Na poziomie regularnego używania największy odsetek badanych uznał używanie amfetaminy za obarczone dużym ryzykiem. Trzeba jednak dodać, że regularne palenie tytoniu oceniane było jako obarczone dużym ryzykiem przez niewiele mniejszą frakcję badanych.

Używanie narkotyków w populacji generalnej 

Informacji w zakresie określenia skali zjawiska używania narkotyków w populacji generalnej dostarczają ogólnopolskie badania zrealizowane w okresie od listopada 2014 roku do lutego 2015 roku przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii. Zgodnie z ich wynikami, najbardziej popularnymi substancjami wśród badanych są marihuana i haszysz, czyli przetwory konopi indyjskich. Do kontaktów z tymi substancjami psychoaktywnymi kiedykolwiek w życiu przyznało się 16,3% badanych. Pozostałe substancje są o wiele rzadziej używane. Na drugim miejscu pod względem rozpowszechnienia odnotowano amfetaminę i ecstasy (po 1,7%), a dalej kokainę (1,4%) oraz „dopalacze” i LSD (po 1,3%). Do używania grzybów halucynogennych przyznało się 1,1%. Konsumpcja pozostałych substancji nie przekroczyła poziomu 1,0%. Do używania jakiegokolwiek narkotyku przyznało się 16,4% badanych. Biorąc pod uwagę używanie substancji w ciągu ostatniego roku, 4,6% respondentów zadeklarowało używanie marihuany i haszyszu. Rozpowszechnienie używania pozostałych substancji utrzymywało się na poziomie poniżej 0,5%. Analizując statystyki dotyczące używania bieżącego (ostatnie 30 dni), stwierdzono, że 2,1% respondentów zadeklarowało używanie marihuany i haszyszu. Jak wynika z badania, najwyższe odsetki użytkowników narkotyków odnotowano wśród badanych w wieku 25–34 lat, prawie co trzeci respondent z tej grupy sięgał po przetwory konopi (30,8%), a wśród osób w wieku 15–24 – co czwarty (25,3%). Ecstasy używało w ciągu całego życia 5,3% respondentów, a niewiele mniej amfetaminy i kokainy – po 4,3%. W starszych grupach wiekowych (ponad 34 lata) używanie narkotyków dotyczy głównie marihuany. Co siódmy badany w wieku 35–44 lat miał kontakt z przetworami konopi. 
W przypadku amfetaminy odsetek użytkowników wśród badanych wyniósł 3,3%, a grzybów halucynogennych – 2,1%. Używanie pozostałych substancji było na poziomie poniżej 2%.
Analiza opinii i przekonań w kwestii problemu narkotyków oraz społecznych reakcji sugeruje, iż respondenci dostrzegają, iż problem przestał mieć marginalny charakter i dotyczyć może każdego. Badani w zdecydowanej większości nie zgadzają się z poglądem, że narkotyki to osobista sprawa jednostki i spodziewają się od społeczeństwa i jego instytucji przeciwdziałania, przy czym raczej o charakterze pomocowym, a nie represyjnym. Narkomania postrzegana jest bardziej w kategoriach choroby niż przestępstwa, a zatem większe oczekiwania związane są z leczeniem niż karaniem. Taki obraz postaw społecznych zdaje się sprzyjać realizowanej w naszym kraju strategii przeciwdziałania narkomanii, która 
w znacznej mierze bazuje na koncepcjach zdrowia publicznego.

Zatrucia nowymi substancjami psychoaktywnymi 

W 2014 roku w województwie śląskim zatruciu nowymi narkotykami uległo 602 osoby, 
a w 2015 roku 2 191 osób (wzrost o 264 % w stosunku do 2014 roku), natomiast na skutek spożycia tzw. dopalaczy do szpitala trafiło 465 osób, a w 2015 roku 1 566 chorych. 
W stosunku do sytuacji epidemiologicznej nowych narkotyków obserwowanej w innych województwach, liczba przypadków rejestrowanych w województwie śląskim jest najwyższa. Jak wynika z informacji, większość zatruć spowodowana była dopalaczem w postaci suszu roślinnego o nazwie „Mocarz”, zawierającym syntetyczne kanabinoidy, o działaniu podobnym do tego jakie znane jest po spożyciu marihuany, jednakże ok. 800 razy silniejsze. 

Zatrucia środkami zastępczymi w województwie śląskim w latach 2014-2016

Rok	Liczba osób zatrutych nowymi narkotykami 	Liczba osób hospitalizowanych	Liczba zgonów	
2014	602	465	4	
2015	2 191	1 566	7	
   2016	778	548	2	

Źródło: Opracowanie na podstawie danych z Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Katowicach 
oraz na postawie Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Ocena stanu sanitarno-epidemicznego województwa śląskiego za rok 2015, s. 36.

Biorąc pod uwagę wiek osób zatrutych można skonstatować, iż problem spożywania dopalaczy dotyczy głównie osób bardzo młodych – w grupie osób w wieku od 15 do 24 lat zatrucia stanowiły 58%. Niepokojącym zjawiskiem jest sięganie po środki zastępcze przez dzieci mające poniżej 15 lat. W omawianym okresie zarejestrowano aż 78 takich zatruć. 

Zatrucia środkami zastępczymi na terenie województwa śląskiego w 2015 roku wg wieku chorych

Źródło: Ibidem, s. 38.

Jak wynika z danych, mężczyźni chętniej sięgali po środki zastępcze, liczba zatrutych osób 
w tej grupie wyniosła 1 861. W 2015 roku odnotowano 7 zgonów, spowodowanych spożyciem nowych narkotyków. Wszystkie ofiary to mężczyźni będący w wieku od 19 do 39 lat. Środkami zastępczymi spożytymi przez powyższe osoby był najprawdopodobniej m.in. Mocarz, rozpałka do grilla oraz GBL (rozpuszczalnik organiczny używany m.in. do wywabiania plam, używany również w celach rekreacyjnych stosowany jako substancja psychoaktywna z grupy depresantów). W pozostałych przypadkach nie udało się ustalić nazwy spożytego dopalacza lub też substancji psychoaktywnej, której stosowanie przyczyniło się do śmierci ww. osób.

Dla porównania przytoczyć można wyniki badania ESPAD prowadzonego w województwie śląskim w 2015 roku wśród młodzieży. Mając na uwadze liczbę zatruć z 2015 roku można było podejrzewać, że wskaźniki używania tzw. dopalaczy wśród młodzieży wzrosły. Jednak wyniki badania nie wskazują istotnych zmian, w porównaniu z rokiem 2011, zarówno w województwie śląskim, jak i na terenie całego kraju. W starszej grupie wiekowej w województwie śląskim również nie obserwujemy zmian na poziomie rozpowszechnienia eksperymentowania 
i aktualnego używania tzw. dopalaczy, podczas gdy w skali kraju widoczny jest spadek analogicznych wskaźników. Natomiast wartość wskaźnika częstego używania wzrosła 
w województwie śląskim, a w skali kraju pozostała na podobnym poziomie.

Używanie dopalaczy w województwie śląskim i w Polsce w 2011 i 2015 roku

Poziom klasy	Używanie dopalaczy	Śląskie	Polska	
		2011	2015	2011	2015	
III klasy gimnazjum	kiedykolwiek w życiu	12,3	10,7	10,5	10,3	
	w czasie 12 miesięcy przed badaniem	6,4	6,5	7,1	6,9	
	w czasie 30 dni przed badaniem	2,4	2,9	2,5	4,3	
II klasy szkół ponadgimnazjalnych	kiedykolwiek w życiu	15,0	15,3	15,8	12,6	
	w czasie 12 miesięcy przed badaniem	5,6	7,4	9,0	6,0	
	w czasie 30 dni przed badaniem	1,4	3,7	2,2	3,0	

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie: 
K. Charzyńska, J. Sierosławski, Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną …..op. cit., s. 142.

Ocena dostępności tzw. dopalaczy w województwie śląskim jako substancji bardzo łatwej 
do zdobycia w 2015 roku nieznacznie wzrosła w stosunku do roku 2011 – jako bardzo łatwą 
do zdobycia oceniło ją 16% gimnazjalistów w 2015 roku (w 2011 roku – 15,2%) oraz 20% uczniów drugich klas szkół ponadgimnazjalnych (w 2011 roku – 16,8%).

Warto zauważyć, że w obu grupach regularne używanie dopalaczy jest uważane za bardzo ryzykowne przez większy odsetek badanych niż ma to miejsce w przypadku ecstasy. Eksperymentowanie z używaniem dopalaczy uznało za bardzo ryzykowne 22,5% uczniów 
z młodszej kohorty i 24,9% starszej młodzieży. Regularne używanie dopalaczy jest związane 
z dużym ryzykiem dla 84,5% młodszej młodzieży i 82,2% starszych uczniów.

Leczenie w województwie śląskim 

Na strukturę systemu leczenia osób uzależnionych od narkotyków składają się placówki prowadzące detoksykację, stacjonarną rehabilitację, leczenie ambulatoryjne, programy leczenia substytucyjnego, programy ograniczania szkód zdrowotnych, w tym programy wymiany igieł i strzykawek, punkty dziennego pobytu typu „drop-in”, noclegownie oraz hostele i mieszkania readaptacyjne. 

Informacji na temat rozmiarów narkomanii dostarczają dane statystyczne lecznictwa psychiatrycznego. Lecznictwo psychiatryczne ambulatoryjne i stacjonarne objęte jest dwoma niezależnymi systemami sprawozdawczości statystycznej. Pierwszy z nich opiera się 
na indywidualnych kwestionariuszach statystycznych. Podstawą drugiego są zbiorcze zestawienia statystyczne sporządzane na poziomie podmiotów wykonujących działalność leczniczą. Dane z lecznictwa stacjonarnego są zatem dokładniejsze – nie są one obarczone błędem wielokrotnego liczenia tych samych osób, jeśli zostały odnotowane w tym samym roku w kilku różnych placówkach.

W województwie śląskim funkcjonuje jeden oddział leczenia zespołów abstynencyjnych 
po substancjach psychoaktywnych, który w 2014 roku, podobnie jak w roku poprzednim, dysponował 8 łóżkami. Należy zaznaczyć, że detoksykacja prowadzona jest nie tylko 
w oddziałach detoksykacyjnych, ale także w oddziałach psychiatrycznych i toksykologicznych, zwłaszcza, gdy zespół abstynencyjny ma skomplikowany przebieg. 

Z uwagi na zmieniający się wzór używania narkotyków, częstszym uzależnieniem 
od stymulantów oraz zwiększającą się liczbą osób poszukujących pomocy z powodu problemów związanych z używaniem przetworów konopi, coraz większe znaczenie 
w procesie leczenia zyskują placówki ambulatoryjne. W strukturze podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych z powodu uzależnienia od narkotyków ważną rolę pełnią także poradnie zdrowia psychicznego oraz poradnie leczenia uzależnienia od alkoholu, w których pomoc mogą uzyskać także osoby uzależnione od przetworów konopi. Oprócz placówek ambulatoryjnych zarejestrowanych jako podmioty lecznicze i finansowanych przez NFZ, funkcjonują także punkty konsultacyjne finansowane przez jednostki samorządu terytorialnego, których działalność często ogranicza się do poradnictwa. W województwie śląskim w latach 2009-2013 obserwujemy systematyczny wzrost liczby jednostek lecznictwa ambulatoryjnego dla osób z zaburzeniami psychicznymi, osób uzależnionych od alkoholu oraz innych środków psychoaktywnych, wśród których największy odsetek stanowią poradnie zdrowia psychicznego – w 2013 roku 63,8% ogółu placówek, a następnie poradnie odwykowe (alkoholowe) – 15%,  poradnie psychologiczne – 11,3%, poradnie zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży – 5% oraz poradnie profilaktyki, leczenia i rehabilitacji osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych – 4%. Podkreślić należy, że w nowoczesnych modelach leczenia to właśnie placówki ambulatoryjne pełnią najważniejszą funkcję. Ważnym jest zwiększanie dostępności oferty leczenia ambulatoryjnego, co zależne jest jednak od nakładów finansowych NFZ przeznaczonych na poszczególne rodzaje świadczeń w trybie ambulatoryjnym.

W województwie śląskim w 2015 roku w poradniach specjalistycznych związanych 
z profilaktyką, leczeniem i rehabilitacją uzależnień z powodu zaburzeń spowodowanych używaniem środków psychoaktywnych leczyło się 4 769 osób (2014 rok – 3 434 osoby, 
2013 rok – 3 223). W 2015 roku w przypadku 67% pacjentów główną przyczyną leczenia 
były zaburzenia zachowania spowodowane naprzemiennym przyjmowaniem kilku substancji psychoaktywnych lub innych substancji psychoaktywnych. Mężczyźni stanowili 73 % ogółu leczonych (w 2014 – 70%, 2013 roku – 68,7%). Liczbę chorych leczonych z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej, z uwzględnieniem rodzaju substancji, w latach 2010, 2013, 2014 i 2015 przedstawia tabela poniżej.

Leczeni z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych 
w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w województwie śląskim w roku 2010, 2013,  2014 i 2015

Wyszczególnienie	2010	2013	2014	2015	
Leczeni ogółem w tym:	3 475	3 223	3 434	4 769	
Kilka substancji lub inne substancje psychoaktywne	1 512	1 933	2 199	3 221	
Leki uspokajające i nasenne	657	367	304	510	
Opiaty	377	268	271	295	
Używanie tytoniu	338	314	356	351	
Kanabinole	290	254	217	243	
Inne substancje pobudzające, w tym kofeina	174	72	76	125	
Lotne rozpuszczalniki	36	6	5	4	
Substancje halucynogenne	24	4	4	12	
Kokaina	20	4	2	8	

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie danych Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, Leczeni z powodu zaburzeń psychicznych, uzależnień od alkoholu
i innych substancji psychoaktywnych – ambulatoryjna opieka zdrowotna, www.katowice.uw.gov.pl.

W 2015 roku w województwie śląskim, podobnie jak w latach poprzednich, dominującą grupę wśród pacjentów stanowiły osoby w wieku 30-64 lat, a następnie osoby w wieku 19-29 lat. 
W latach 2011 – 2014 zaobserwować można wzrost liczby pacjentów w najmłodszej 
grupie wiekowej, tj. 0-18 lat, natomiast w 2015 roku pierwszy raz zauważalny jest spadek wskaźnika. Strukturę pacjentów z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych według wieku, leczonych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej w latach 2010 – 2015 przedstawia tabela poniżej.

Struktura pacjentów z zaburzeniami spowodowanymi używaniem środków psychoaktywnych według wieku, leczonych w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej 
w latach 2010 - 2015 (%)

Grupy wiekowe	Leczeni ogółem	
	2010	2011	2012	2013	2014	2015	
0-18	8,9	7,9	8,5	12,7	12,9	10,15	
19-29	39,8	39,8	33,4	39,2	39,5	40,74	
30-64	47,4	47,5	51,9	44,2	44,5	44,66	
65 lat i więcej	4,0	4,8	6,2	3,9	3,1	4,45	

Źródło: opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej na podstawie: Śląski Urząd Wojewódzki 
w Katowicach, Zdrowie psychiczne mieszkańców województwa śląskiego w 2009 roku, s. 8, Zdrowie psychiczne mieszkańców województwa śląskiego w 2010 roku, s. 8, Zdrowie psychiczne mieszkańców województwa 
śląskiego w 2011 roku, s. 3, Zdrowie psychiczne mieszkańców województwa śląskiego w 2012 roku, s. 8, Zdrowie psychiczne mieszkańców województwa śląskiego w 2013 roku, s. 8, Leczeni z powodu zaburzeń psychicznych, uzależnień od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych – ambulatoryjna opieka zdrowotna 2014 i 2015, s. 440-444, www.katowice.uw.gov.pl.

Najbardziej powszechnym modelem leczenia uzależnień w Polsce jest terapia stacjonarna oparta na całkowitej abstynencji, prowadzona najczęściej metodą społeczności terapeutycznej. Realizatorami powyższych działań są podmioty prowadzone przede wszystkim przez organizacje pozarządowe. W województwie śląskim w 2014 i 2015 roku funkcjonowało 8 ośrodków rehabilitacyjnych dla osób uzależnionych od środków psychoaktywnych, w których liczba łóżek wyniosła odpowiednio 222 i 250 (w 2013 roku w 6 ośrodkach – 192 łóżka). Średnia długość pobytu pacjenta wynosiła 98,4 dnia w 2014 roku i 218,4 dnia w 2015 roku (w 2013 roku – 104,1 dnia). Dane na temat stacjonarnej opieki psychiatrycznej – ośrodków rehabilitacyjnych dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych w województwie śląskim w latach 2010-2015 roku przedstawia poniższa tabela. 

Stacjonarna opieka psychiatryczna – ośrodki rehabilitacyjne dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych w województwie śląskim w latach 2010-2015

Wyszczególnienie	2010	2011	2012	2013	2014	2015	
Liczba zakładów	7	7	8	6	8	8	
w tym niepublicznych	6	7	8	6	8	8	
Liczba łóżek	199	211	227	192	222	250	
na 10 000 ludności	0,4	0,5	0,5	0,4	0,5	0,5	
Chorzy leczeni	744	679	1 125	620	729	682	
na 10 000 ludności	1,6	1,5	2,4	1,3	1,6	1,5	
Średnie wykorzystanie łóżek w dniach	333,0	320,6	319,2	336,1	323,0	591,2	
w %	91,0	88,0	87,0	92	88 	162	
Średnia długość pobytu w dniach	89,1	99,6	64,4	104,1	98,4	218,4	
Liczba leczonych na 1 łóżko	3,7	3,2	5,0	3,2	3,3	2,7	
Źródło: Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach, Zasoby ochrony zdrowia w województwie śląskim w liczbach, Katowice 2016, s. 85,  www.katowice.uw.gov.pl.

Uzupełnieniem oferty skierowanej do osób z problemem narkotykowym są mieszkania readaptacyjne i hostele, w których najczęściej przebywają osoby po ukończonym leczeniu. 
W województwie śląskim mieszkania readaptacyjne prowadzone są przez Stowarzyszenie Promocji Zdrowia i Trzeźwego Stylu Życia „Szansa” w Pławniowicach. W 2015 roku, podobnie jak w roku poprzednim, funkcjonowało 5 mieszkań, w których zamieszkiwało łącznie 27 osób (w 2014 – 33 osoby). Mieszkańcy musieli spełnić określone kryteria, tj. pozytywne ukończenie terapii, utrzymywanie abstynencji, przestrzeganie kontraktu, podjęcie pracy i opłacanie mediów. W ramach opieki nad mieszkańcami udzielana była także pomoc psychologiczna 
i doradztwo.

Ważnym działaniem podejmowanym wobec osób przyjmujących substancje psychoaktywne 
w sposób okazjonalny i u osób uzależnionych jest redukcja szkód. Głównym realizatorem tego typu zadań są organizacje pozarządowe działające w dużych miastach, na ulicach, noclegowniach dla bezdomnych oraz w miejscach spotkań osób uzależnionych. Do kluczowych interwencji w zakresie redukcji szkód wśród osób problemowo używających narkotyków należy leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów oraz programy wymiany igieł i strzykawek, które ukierunkowane są na zapobieganie zgonom spowodowanym przedawkowaniem i rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych. Polski model substytucji lekowej opiera się na metadonie, będącym agonistą receptorów opioidowych (tj. działa podobnie jak substancje opioidowe). Większość pacjentów programów substytucyjnych realizowanych w Polsce oprócz przyjmowania leku uczestniczy w grupowych 
i indywidualnych zajęciach, ukierunkowanych na utrzymanie motywacji do terapii, wsparcie psychologiczne, poprawę relacji z rodziną oraz uczenie się nowych umiejętności. 
W województwie śląskim od kilku lat działa program leczenia substytucyjnego realizowany 
w formie ambulatoryjnej w Poradni Terapii Uzależnień od Substancji Psychoaktywnych 
i Współuzależnień Szpitala Specjalistycznego w Chorzowie. Odsetek osób objętych leczeniem substytucyjnym wśród uzależnionych od opiatów w województwie śląskim w 2012 roku wynosił 20% i był jednym z wyższych w kraju.

Sytuacja życiowa osób z problemem narkotykowym w  województwie śląskim

Statystyki dotyczące świadczeń pomocy społecznej udzielanych osobom i rodzinom 
z powodu problemu narkomanii prowadzone są przez Ministerstwo Rodziny, Pracy 
i Polityki Społecznej. Od 2011 roku w województwie śląskim zaobserwować można systematyczny wzrost liczby rodzin objętych pomocą społeczną z powodu narkomanii. 
W 2015 roku taką pomocą objęto 475 rodzin, w tym 871 osób (2014 rok - 446 rodzin, w tym 848 osób, 2013 rok – 369 rodzin, w tym 628 osób, 2012 rok – 315 rodzin, w tym 549 osób, 2011 rok – 292 rodziny w tym 510 osób). Liczbę rodzin, którym przyznano świadczenia 
pomocy społecznej udzielone z powodu narkomanii w województwie śląskim w latach 
2006-2015 przedstawia wykres poniżej. 

Liczba rodzin, którym przyznano świadczenia pomocy społecznej udzielone z powodu narkomanii w województwie śląskim w latach 2006-2015

Źródło: Opracowanie własne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na podstawie: danych Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Sprawozdania MPiPS-03, www.mpips.gov.pl.

Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków
 
Od wdrożenia badań w 1985 roku do 31 grudnia 2015 roku (przy uwzględnieniu korekt 
i uaktualnień danych, w tym eliminacji podwójnie zarejestrowanych przypadków) stwierdzono zakażenie HIV u 19 915 obywateli Polski i u osób innego obywatelstwa przebywających 
na terenie Polski. Wśród ogółu zarejestrowanych zakażonych było co najmniej 6 142 
w związku z używaniem narkotyków, 1 419 zakażonych poprzez kontakt heteroseksualny 
oraz 2 545 poprzez kontakt seksualny pomiędzy mężczyznami. Ogółem odnotowano 3 328 zachorowań na AIDS, a 1 328 chorych zmarło.

Liczba przypadków HIV, AIDS i zgonów zarejestrowanych w 2015 roku według prawdopodobnej drogi transmisji

Droga transmisji	HIV	AIDS	Zgony	
Kontakty homoseksualne (mężczyźni)	277	28	5	
Stosowanie narkotyków w iniekcjach	49	34	11	
Kontakty heteroseksualne	90	32	8	
Zakażenia wertykalne (matka-dziecko)	4	2	-	
Zakażenia jatrogenne	1	-	-	
Inna / brak danych	852	33	16	
Razem	1 273	129	40	

Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce w 2015 roku, www.pzh.gov.pl.

		
Zachorowania na AIDS rozpoznane w latach 2011-2015, według prawdopodobnej drogi transmisji w Polsce

Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Meldunki epidemiologiczne, www.pzh.gov.pl.

W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 roku w województwie śląskim zgłoszono 241 nowo wykrytych zakażeń HIV, 25 zachorowań na AIDS oraz 4 zgony osób chorych na AIDS. Zgłoszenia te napłynęły i zostały zweryfikowane w roku 2015 (weryfikacja obejmuje wykluczenie powtórnych zgłoszeń tego samego przypadku oraz ustalenie spełnienia kryteriów definicji stosowanej do celów nadzoru epidemiologicznego). Dla porównania, w 2014 roku 
w województwie śląskim odnotowano 116 nowo wykrytych zakażeń HIV, 2013 rok – 142, 
2012 rok – 102. Podkreślić należy, że dane w poszczególnych latach mogą się różnić, co jest związane z systemem sprawozdawania przypadków zakażeń. 

W skali ogólnopolskiej w 2015 roku zgłoszono 1 273 nowo wykryte zakażenia HIV, (w 2014 roku – 1 110 , w 2013 rok – 1 162, w 2012 rok – 1 135) z czego w 2015 roku 49 w związku 
z używaniem środków odurzających w iniekcjach (2014 rok – 37, 2013 rok – 37, 
2012 rok – 40).

Zakażenia HIV, zachorowania na AIDS i zgony chorych na AIDS w latach 2005-2015 
w Polsce

Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce, …..op. cit.

Zakażenia HIV, zachorowania na AIDS i zgony chorych na AIDS w latach 2005-2015 
w województwie śląskim

Źródło: Ibidem.

Przestępczość związana z narkotykami

Dane statystyczne Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach za lata 2011-2015 
wskazują na systematyczny wzrost liczby wykrytych przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw, określający stosunek procentowy liczby przestępstw wykrytych (łącznie z wykrytymi po podjęciu z umorzenia) do ogólnej liczby przestępstw stwierdzonych powiększonej o liczbę przestępstw wykrytych po podjęciu postępowań umorzonych w latach ubiegłych, w badanym okresie pozostaje na podobnym poziomie. Postepowanie wszczęte i wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2011-2015, prezentuje poniższy wykres. 

Postępowania wszczęte i wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2011-2015

Źródło: Komenda Wojewódzka Policji w Katowicach, Informacja o stanie bezpieczeństwa i porządku publicznego styczeń - grudzień 2015 r. województwo śląskie, s. 9.

Poniżej w tabeli ujęto przestępstwa wynikające z ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku 
o przeciwdziałaniu narkomanii stwierdzone w latach 2011-2015 w województwie śląskim. 

Przestępstwa „narkotykowe” w latach 2011-2015 w województwie śląskim

Wyszczególnienie	Przestępstwa 	Podejrzani	
	stwierdzone	w tym 
czyny karalne nieletnich	% wykrycia	ogółem	w tym nieletni	
I półrocze 2011	4.914	1.666	97,6	1.606	298	
Rok 2011	8.372	3.034	97,2	3.050	541	
I półrocze 2012	6.006	3.234	98,3	1.748	335	
Rok 2012	8.791	4.109	97,7	3.063	525	
I półrocze 2013	6.872	4.065	98,8	1.647	328	
Rok 2013	10.130	5.231	98,0	2.991	474	
I półrocze 2014	4463	1.524	97,8	1.744	254	
Rok 2014	7.293	2.185	97,2	3.201	393	
I półrocze 2015	4.045	1.312	97,9	1.786	220	
Rok 2015	6.618	2.022	97,3	3.137	368	
I półrocze 2016	4.050	1.446	97,3	1.803	241	

Źródło: Dane z Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach.

W latach 2013-2015 w województwie śląskim obserwuje się spadek liczby nieletnich sprawców przestępstw, w tym również z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii przy jednoczesnym wzroście odsetka sprawców przestępstw „narkotykowych” w ogólnej liczbie nieletnich sprawców przestępstw.

Nieletni sprawcy przestępstw w województwie śląskim i wskaźnik udziału nieletnich sprawców przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w ogólnej liczbie nieletnich sprawców przestępstw w województwie śląskim w latach 2013-2015

III.  ZADANIA ZREALIZOWANE PRZEZ SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO 
Z ZAKRESU PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W 2016 ROKU

Opis zadań podjętych w 2016 roku przygotowany został w oparciu o cele operacyjne ujęte 
w Programie przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2011-2016. Są to:
1.	Wzmacnianie lokalnych systemów profilaktyki i rozwiązywania problemów narkomanii na rzecz mieszkańców województwa śląskiego.
2.	Wzmacnianie procesu leczenia, rehabilitacji i reintegracji osób uzależnionych 
od narkotyków.
3.	Badanie i monitorowanie problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych.
W celu ich realizacji podejmowano współpracę z podmiotami działającymi w obszarze polityki społecznej, ochrony zdrowia, wymiaru sprawiedliwości, oświaty, administracji samorządowej, organami ścigania oraz z organizacjami pozarządowymi.
Beneficjentami programu byli mieszkańcy województwa śląskiego, w szczególności:
•	dzieci i młodzież, w tym z grup podwyższonego ryzyka oraz ich opiekunowie,
•	osoby dorosłe z grup ryzyka,
•	rodziny z problemem narkotykowym,
•	osoby uzależnione od narkotyków i współuzależnione,
•	instytucje i organizacje pozarządowe działające w obszarze przeciwdziałania narkomanii,
•	przedstawiciele służb pracujących w obszarze przeciwdziałania narkomanii.
W 2016 roku dokonano analizy sprawozdań z realizacji zadań dofinansowanych 
z budżetu Województwa Śląskiego w 2015 roku w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień oraz prowadzono kompleksowe kontrole merytoryczno-finansowe.
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w 2016 roku na realizację zadań z zakresu zwalczania narkomanii opisanych poniżej wydatkował środki finansowe 
w łącznej kwocie 1 215 310,76 zł.

Wzmacnianie gminnych systemów profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień – cel operacyjny: 1, działanie 1.2
 
W 2016 roku kontynuowano działania związane ze wspieraniem gmin w zakresie prowadzenia placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży, działających w oparciu o ustawę z dnia 
9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Celem przedsięwzięcia było wzmocnienie samorządów lokalnych, które nie posiadają wystarczających środków finansowych koniecznych do zbudowania odpowiedniego systemu profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień. W związku z powyższym pomoc mogły uzyskać gminy województwa śląskiego, których dochody uzyskane z tytułu koncesji na detaliczną sprzedaż napojów alkoholowych w 2015 roku nie przekroczyły kwoty 300 000,00 złotych.
Uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego ogłoszony został konkurs dla gmin i powiatów województwa śląskiego pod nazwą Wzmocnienie rozwoju lokalnych systemów profilaktyki 
i rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w rodzinie w 2016 roku. Przeciwdziałanie narkomanii realizowano w ramach zadania 2: Wzmocnienie działalności placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży funkcjonujących na terenie województwa śląskiego. Zadanie obejmowało m.in. organizację zajęć/programów socjoterapii lub/i profilaktyki uzależnień od alkoholu i narkotyków (działanie obowiązkowe). 
W konkursie preferowane były projekty obejmujące realizację programów rekomendowanych zalecanych w ramach Systemu rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego lub/i o naukowych podstawach lub o potwierdzonej skuteczności. Złożone wnioski poddane zostały ocenie formalnej, a następnie ocenie merytorycznej komisji konkursowej powołanej przez Zarząd Województwa Śląskiego. Sejmik Województwa Śląskiego podjął decyzję o udzieleniu pomocy finansowej gminom województwa śląskiego 
z przeznaczeniem na wykonanie 27 zadań. Efektem zrealizowanych projektów było m.in.:
•	zapewnienie opieki ponad 1 637 podopiecznym, m.in. poprzez udział w zajęciach edukacyjnych i rozwojowych oraz organizację czasu wolnego,
•	organizacja zajęć socjoterapeutycznych, kompensacyjnych, logopedycznych,
•	prowadzenie stałej pracy z dzieckiem i rodziną dziecka,
•	wzbogacenie oraz rozszerzenie działań podejmowanych przez placówki wsparcia dziennego, w szczególności poprzez realizację programów edukacyjnych, wychowawczych oraz profilaktycznych, przeciwdziałających negatywnym zjawiskom wśród dzieci i młodzieży takim jak uzależnienia oraz przemoc, 
•	umożliwienie podopiecznym placówek wzięcia udziału w zajęciach, pozwalających 
na rozwijanie talentów, umożliwiających podejmowanie różnych działań społecznych,
•	korekcja deficytów wychowawczych i edukacyjnych dzieci ze środowisk defaworyzowanych,
•	wzmocnienie oddziaływań na rzecz rozwoju umiejętności społecznych, życiowych oraz współdziałania w grupie,
•	uświadomienie zagrożeń wynikających z zachowań ryzykownych wśród dzieci 
i młodzieży oraz nauki strategii profilaktycznych,
•	wzmocnienie współpracy podmiotów środowiska lokalnego w obszarze pracy 
z dzieckiem i rodziną.

Edukacja publiczna oraz szkolenie przedstawicieli różnych zawodów w zakresie przeciwdziałania narkomanii (organizacja szkoleń, konferencji, kampanii, seminariów) – cel operacyjny: 1, działanie 1.4, 1.5

W roku sprawozdawczym zorganizowano następujące szkolenia na rzecz doskonalenia umiejętności zawodowych specjalistów zajmujących się problematyką uzależnienia 
od narkotyków:
•	Psychoprofilaktyka uzależnień od alkoholu i narkotyków – dwudniowe szkolenie dla 20 osób,
•	Praca z młodzieżą zagrożoną uzależnieniem lub uzależnioną od narkotyków cykl szkoleniowy (2 x 2 dni) dla 20 osób,
•	Dopalacze – profilaktyka, interwencja, działanie – dwudniowe szkolenie dla 40 osób,
•	Przeciwdziałanie uzależnieniom – zadania i kompetencje Gminnych Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (GKRPA) – dwudniowe szkolenie dla 20 osób,
•	Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach – praca z osobą uzależnioną – cykl szkoleniowy (8 dni szkoleniowych, 3 dni realizowane wyjazdowo, 5 dni szkolenia stacjonarnego) dla 20 osób.
W szkoleniach uczestniczyło łącznie 119 osób, w tym przedstawiciele jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, organizacji pozarządowych, gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych oraz jednostek organizacyjnych wspierania rodziny 
i systemu pieczy zastępczej. Zgodnie z wynikami przeprowadzonej ewaluacji średnia ocena uwzględniająca m.in. zawartość merytoryczną oraz przydatność dla pracy zawodowej wyniosła 4,81 w pięciopunktowej skali.

Ponadto, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego współorganizował przedsięwzięcia o charakterze edukacyjno-profilaktycznym, w tym :
•	XX Jubileuszowe Ponadregionalne Mikołowskie Seminarium Trzeźwościowe nt. Strategie profilaktyczne ograniczające zjawiska dysfunkcji społecznych wśród młodzieży we współpracy ze Stowarzyszeniem Klub Abstynenta „POWRÓT” z siedzibą w Mikołowie. Celem spotkania była edukacja publiczna (zarówno młodzieży jak i dorosłych) dotycząca realizowania strategii profilaktycznych ograniczających zjawiska dysfunkcji społecznych (zachowania ryzykowne i ryzykanckie) wśród młodzieży oraz omówienie charakterystyki krótkich interwencji profilaktycznych m.in. zaakcentowanie 7 dźwigni skutecznej profilaktyki). W spotkaniu wzięło udział 265 uczestników spośród osób realizujących zadania w obszarze polityki społecznej, w tym rozwiązywania problemów uzależnień.
•	Konferencję pn. Przeciwdziałanie uzależnieniom wśród dzieci i młodzieży – konsekwencje psychofizyczne używania środków psychoaktywnych, we współpracy z Wojewódzką Stacją Sanitarno-Epidemiologiczną w Katowicach, w której udział wzięło 235 osób, w tym przedstawiciele systemu oświaty, policjanci oraz przedstawiciele gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych,
•	Regionalną kampanię społeczną o charakterze informacyjno-promocyjnym 
pn.: Wkraczasz w dorosłość – Wybieraj, w ramach której zorganizowano m.in. konferencję nt.: Uzależnienia drogą do(ni)kąd?. Odbiorcami konferencji były 244 osoby, w tym przedstawiciele systemu oświaty, jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, radnych, organizacji pozarządowych oraz kadry Policji. Celem przedsięwzięcia było pogłębienie wiedzy 
i wzmocnienie umiejętności zawodowych oraz wymiana dobrych praktyk w zakresie pracy z młodzieżą zagrożoną uzależnieniem/uzależnioną od środków psychoaktywnych Ponadto, w ramach przedmiotowej kampanii sfinansowano emisję spotu filmowego 
o charakterze edukacyjno-profilaktycznym dedykowanego młodzieży. 
•	Regionalną kampanię społeczną o charakterze edukacyjno-profilaktycznym 
pn.: Z Młodym kierowcą w drodze po doświadczenie, w ramach której, zapewniono materiały dydaktyczne w postaci alko i narko gogli służące przeprowadzeniu zajęć profilaktycznych skierowanych do młodych kierowców oraz materiały promocyjne.

Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii, realizowanych przez organizacje społeczne oraz inne podmioty uprawnione w oparciu o ustawę z dnia 
24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie 
– cel operacyjny: 1, działanie 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, Cel operacyjny: 2, działanie: 2.1, 2.4

Zarząd Województwa Śląskiego ogłosił otwarty konkurs ofert na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień 
w 2016 roku – przeciwdziałanie narkomanii. Celem konkursu było wyłonienie i dofinansowanie projektów na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki 
i rozwiązywania problemów uzależnień, stanowiących wykonanie celów Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2011 – 2016, w tym celu operacyjnego 1 i celu operacyjnego 2. Podmioty mogły wnioskować o dotację na wykonanie następujących zadań publicznych: wzmocnienie programów dla dzieci i młodzieży realizowanych w placówkach wsparcia dziennego działających na podstawie ustawy 
o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, profilaktyka uzależnienia od środków psychoaktywnych, wspieranie osób używających narkotyków i uzależnionych oraz ich rodzin, edukacja publiczna w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki narkomanii oraz ograniczanie szkód zdrowotnych związanych z używaniem narkotyków.
W ramach przeprowadzonej procedury wpłynęło 15 wniosków, z których 13 spełniło wymogi formalne. Zarząd Województwa Śląskiego przyznał dofinansowanie na realizację 13 zadań. Zrealizowane zadania przyczyniły się do:
•	pogłębienia wiedzy na temat używania narkotyków, oraz ich wielowymiarowej szkodliwości,
•	nabycia umiejętności radzenia sobie w sytuacjach trudnych bez sięgania po narkotyki,
•	nabycia wiedzy na temat sposobów rozwiązywania problemów związanych z używaniem narkotyków,
•	wzrostu umiejętności dzieci i młodzieży oraz rodziców w zakresie zachowań chroniących przed uzależnieniami, 
•	zwiększenia dostępności informacji o miejscach i formach pomocy osobom uzależnionym i ich rodzinom,
•	wzmocnienia lokalnych systemów profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień,
•	zwiększenia możliwości dostępu do pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób dotkniętych problemem narkomanii oraz członków ich rodzin,
•	wsparcia realizacji programów dla osób uzależnionych od narkotyków utrzymujących abstynencję, 
•	nabycia umiejętności ograniczania szkód zdrowotnych związanych z używaniem narkotyków,
•	wparcia realizacji programów dla osób używających i uzależnionych od narkotyków oraz ich rodzin. 

Rozwój i modernizacja bazy materialnej, organizacyjnej i merytorycznej podmiotów prowadzących działalność leczniczą, realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii - cel operacyjny: 2, działanie 2.1, 2.5

Zarząd Województwa Śląskiego ogłosił nabór wniosków dla podmiotów wykonujących działalność leczniczą, realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii 
na terenie województwa śląskiego w 2016 roku.
W ramach procedury złożono 8 wniosków, które poddane zostały weryfikacji pod kątem oceny zakresów rzeczowych, wyceny kosztów zadań oraz terminów ich realizacji. Weryfikacja prowadzona była m.in. w siedzibach wnioskodawców przez pracowników Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego oraz Wydziału Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.
Zarząd Województwa Śląskiego rozstrzygnął nabór, udzielając dotacji celowych na wykonanie 6 zadań mających na celu wsparcie procesu rozwoju podmiotów prowadzących leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków lub używających narkotyków w sposób szkodliwy.
Dofinansowane inwestycje pozwoliły na podniesienie poziomu usług świadczonych dla osób uzależnionych od narkotyków, modernizację podmiotów prowadzących działalność leczniczą, 
w których realizowane są programy terapeutyczne i rehabilitacyjne oraz inne świadczenia na rzecz przeciwdziałania narkomanii dla osób uzależnionych i ich rodzin , a także dostosowanie pomieszczeń placówek do zapisów Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 26 czerwca 2012 roku w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia 
i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą.

Badanie i monitorowanie problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych – cel operacyjny: 3

W zakresie monitorowania problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych zrealizowano następujące działania:
•	opracowano raport z wykonania w 2015 roku Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2011–2016, w którym przedstawiono sytuację epidemiologiczną w obszarze problemu narkomanii, przygotowaną na podstawie najnowszych dostępnych wyników przeprowadzonych badań oraz danych statystycznych zgromadzonych z różnych instytucji zaangażowanych w rozwiązanie problemu. Raport zawiera również szczegółowy opis zadań zrealizowanych w ramach Programu w 2015 roku, w tym dane dotyczące osiągniętych wskaźników oraz rekomendacje w zakresie wyboru i sposobu realizacji działań w opisywanym obszarze w 2016 roku.
•	przygotowano Sprawozdanie z realizacji Wojewódzkiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii w 2015 roku sporządzone na podstawie ankiety opracowanej przez Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii oraz koordynowano zbieranie danych 
z samorządów gminnych dotyczących realizacji zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii w 2015 roku.
•	przekazywano publikacje dotyczące rozwiązywania problemów uzależnień uczestnikom organizowanych szkoleń i konferencji.

W 2016 roku prowadzono także prace związane z przygotowaniem Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2017-2020. Projekt Programu został opracowany jako integralna część Strategii Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na lata 2006-2020. Aktualizacja 2015. Dokument koresponduje 
z zapisami Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2020+” oraz uwzględnia rekomendacje zawarte w programowych dokumentach krajowych i międzynarodowych. Prace nad projektem Programu obejmowały: określenie podstaw prawnych działań, przeprowadzenie analizy przedsięwzięć podejmowanych w województwie śląskim w latach 2011-2016 w tej dziedzinie, opracowanie diagnozy problemów związanych z narkotykami i narkomanią 
w województwie śląskim, analizę zasobów instytucjonalnych w tym obszarze oraz wskazanie celów Programu i działań strategicznych umożliwiających ich realizację. Po przeprowadzeniu konsultacji społecznych w kolejnym roku projekt Programu został przedłożony Zarządowi Województwa Śląskiego, a następnie uchwalony przez Sejmik Województwa Śląskiego.
•	
Pozostałe działania finansowane z innych źródeł
Obok wyżej opisanych zadań, w 2016 roku podejmowane były przedsięwzięcia finansowane z innych źródeł korespondujące jednak merytorycznie z celami określonymi w Programie przeciwdziałania narkomanii w województwie śląskim na lata 2011 – 2016. Najważniejsze 
z nich to:
Tworzenie placówek wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży na terenie województwa śląskiego – zadanie będące elementem konkursu Wzmocnienie rozwoju lokalnych systemów profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w rodzinie w 2016 roku, w ramach którego Sejmik Województwa Śląskiego udzielił pomocy finansowej na utworzenie 2 placówek, które objęły pomocą 141 dzieci.
Wspieranie Centrów Integracji Społecznej
W roku sprawozdawczym Marszałek Województwa Śląskiego udzielił wsparcia dla nowoutworzonego Centrum Integracji Społecznej Kłomnicach z przeznaczeniem na pierwsze jego wyposażenie oraz pierwsze trzy miesiące działalności. Celem zajęć prowadzonych 
w Centrum jest reintegracja społeczna i zawodowa uczestników, w tym odbudowanie 
i podtrzymanie umiejętności partycypacji w życiu społeczności lokalnej oraz pełnieniu ról społecznych.
Wspieranie zadań z zakresu przeciwdziałania alkoholizmowi oraz zapobiegania zakażeniom HIV i zwalczania AIDS.
W 2016 roku Zarząd Województwa Śląskiego na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie przeprowadził otwarte konkursy ofert:
•	na realizację zadań publicznych Województwa Śląskiego w dziedzinie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień – przeciwdziałanie problemom alkoholowym. 
W ramach konkursu dofinansowano realizację 29 projektów mających na celu m.in. profilaktyczną działalność informacyjno-edukacyjną w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych, promocję postaw trzeźwościowych i abstynenckich, reintegrację osób uzależnionych od alkoholu oraz wspieranie rodzin z problemem alkoholowym.
•	otwarty konkurs ofert na realizację zadania publicznego Województwa Śląskiego 
w ramach „Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS na lata 2012-2016” w 2016 roku. Łączna kwota przekazanych dotacji wyniosła 60 000,00 zł. Wsparte zadania obejmowały m.in. przeprowadzenie zajęć edukacyjnych, warsztatów wyjazdowych, działań promujących przedmiotową tematykę, działania partyworkingowe mające na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się zakażeń HIV, organizację zajęć profilaktycznych z zakresu HIV/AIDS dla pensjonariuszy zakładów karnych i aresztów, programu profilaktyki zagrożeń związanych z HIV/AIDS dla młodzieży, rodziców 
i nauczycieli.

Monitorowanie problemów związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych
W 2016 roku do Strategii Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na lata 2006-2020. Aktualizacja 2015 w obszarze przeciwdziałania narkomanii gromadzono dane statystyczne do wskaźników monitoringowych celu strategicznego 5 Wspieranie działań na rzecz profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy 
w rodzinie za lata bazowe 2014-2015. Dla tego celu, zgodnie z zapisami dokumentu strategicznego,  przygotowano łącznie 19 wskaźników, w tym 3 z obszaru narkomanii.   

Ponadto, zgodnie z art. 21 ust. 3a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 930), opracowany został raport Diagnoza i monitoring wybranych problemów społecznych w województwie śląskim – edycja 2016. Materiał obejmuje swym zakresem tematycznym problemy społeczne występujące w województwie śląskim 
w największej skali oraz takie, których skala jest mniejsza, ale ich skutki mają duże znaczenie dla poszczególnych osób, rodzin lub też całych zbiorowości. Wśród nich znalazła się także narkomania. W raporcie przedstawiono dane na poziomie całego województwa za lata  2010-2015, a tam gdzie to było uzasadnione merytorycznie także w okresie 2005-2015. Wykorzystano w nim m.in. następujące źródła danych: sprawozdania MPiPS-03, Bank Danych Lokalnych prowadzony przez Główny Urząd Statystyczny, Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia, stronę internetową Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Katowicach oraz analizy Centrum Badania Opinii Społecznej. Raport został zamieszczony na stronie internetowej ROPS w zakładce „pliki do pobrania” – „badania i analizy”.

IV.        WNIOSKI I REKOMENDACJE

Prowadzenie spójnych i trwałych działań, w oparciu o zdiagnozowane potrzeby, umożliwia udzielenie kompleksowego wsparcia w realizacji skutecznych, jak również efektywnych przedsięwzięć na rzecz osób zagrożonych narkomanią oraz dotkniętych problemem narkotykowym. Jednym z priorytetowych zadań jest dalsze prowadzenie działań profilaktycznych. W tym celu konieczne jest wspieranie organizacji pozarządowych, które wdrażają strategie i programy profilaktyki uniwersalnej, selektywnej i wskazującej, skierowane do uczniów, rodziców i wychowawców, osób eksperymentujących, używających ryzykowanie i szkodliwie substancji psychoaktywnych, jak również pomoc placówkom wsparcia dziennego prowadzonym przez samorządy gminne. Zaznaczyć należy, 
iż wspieranie realizacji programów profilaktycznych o naukowych podstawach 
lub o potwierdzonej skuteczności, umożliwia realizację skutecznych oddziaływań profilaktycznych. Realizowane programy powinny być jasno i szczegółowo opisane, obejmować działania długotrwałe, adresowane zarówno do dzieci jak i rodziców. 
Istotne jest również wspieranie innych działań skierowanych do dzieci i młodzieży prowadzonych w placówkach wsparcia dziennego, których funkcjonowanie reguluje ustawa 
z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 575 z późn. zm.). Placówki zapewniają kompleksową opiekę podopiecznym m.in. realizują zajęcia socjoterapeutyczne, oferują pomoc w nauce, prowadzą pozalekcyjne zajęcia rozwojowe, organizują czas wolny i prowadzą stałą pracę z rodziną dziecka.
W celu osiągnięcia wysokiej jakości oddziaływań w zakresie przeciwdziałania narkomanii niezbędne jest zapewnienie profesjonalnej kadry specjalistów. W związku 
z powyższym zasadnym jest kontynuowanie działań związanych z doskonaleniem zawodowym osób pracujących w tym obszarze, w tym m.in. poprzez organizację szkoleń 
i konferencji, które dostarczają wiedzę, umożliwiają doskonalenie umiejętności i wymianę doświadczeń. Wskazane jest w szczególności m.in. podnoszenie kwalifikacji realizatorów programów profilaktycznych, dostarczanie wiedzy w obszarze prowadzenia skutecznych oddziaływań profilaktycznych, sprawdzonych programów terapii oraz nowych substancji psychoaktywnych. Istotne jest również wspieranie superwizji osób zaangażowanych 
w działania profilaktyczne, która wpływa na jakość prowadzonej pracy profilaktycznej 
i zapobiega zjawisku wypalenia zawodowego.
Kontynuować należy działania edukacyjne, służące zwiększaniu świadomości społecznej 
w zakresie niebezpieczeństw związanych z podejmowaniem zachowań ryzykownych 
i zażywania substancji psychoaktywnych, poprzez organizację kampanii, konferencji 
i seminariów we współpracy z podmiotami działającymi w tym obszarze.
Statystyki wskazują na zwiększanie się liczby osób zgłaszających się do lecznictwa, zarówno ambulatoryjnego jak i stacjonarnego, z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych. Wobec powyższego niezbędne jest wspieranie osób używających i uzależnionych od narkotyków oraz ich rodzin poprzez zwiększanie dostępu do pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej, wspieranie programów ograniczania szkód zdrowotnych dla osób używających narkotyków 
w sposób szkodliwy oraz osób uzależnionych od narkotyków, jak również działań służących rehabilitacji oraz reintegracji osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych. Ponadto, ze względu na wysokie wskaźniki używania dopalaczy wśród osób używających szkodliwie 
i uzależnionych od narkotyków, w tym iniekcyjnych użytkowników gdzie „dopalacze” zastępują tradycyjne narkotyki, warto wziąć pod uwagę wspieranie działań z zakresu profilaktyki selektywnej i wskazującej oraz redukcji szkód ukierunkowanych na dopalacze.
Niezbędnym warunkiem prowadzenia efektywnych działań w zakresie leczenia, rehabilitacji 
i reintegracji osób uzależnionych od narkotyków jest zapewnienie odpowiedniej infrastruktury organizacyjnej podmiotów prowadzących działalność leczniczą w tym zakresie. Wobec powyższego konieczne jest kontynuowanie dofinansowania zadań inwestycyjnych, których celem jest m.in. zapewnienie zaplecza i właściwych warunków lokalowych do prowadzenia programów terapeutycznych, wzrost jakości i dostępności świadczeń, dostosowanie pomieszczeń i budynków do przyjęcia pacjentów niepełnosprawnych oraz ich dostosowanie do norm określonych przepisami dla podmiotów wykonujących działalność leczniczą.
Podstawą realizowanych działań w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom jest w dalszym ciągu diagnoza sytuacji prowadzona w formie badań lub ekspertyz, uwzględniająca 
m.in. skalę i rodzaj problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych oraz ich ocenę na różnych płaszczyznach. Niezbędna jest również systematyczna ocena skuteczności zadań realizowanych w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień, która pozwoli na wyznaczanie dalszych kierunków i poprawę jakości podejmowanych działań.